Gabriela Puzynina

W WILNIE I W DWORACH LITEWSKICH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

LATA 1816—1820

ROK 1820

ROK 1821

ROK 1822

ROK 1823

ROK 1824

ROK 1825

ROK 1826

ROK 1827

ROK 1828

ROK 1829

ROK 1830

ROK 1831

LATA 1832—1833

ROK 1834

ROK 1835

ROK 1836

ROK 1837

ROK 1838

ROK 1839

ROK 1840

ROK 1841

ROK 1842

ROK 1843

W WILNIE I W DWORACH LITEWSKICH

Pamiętnik z lat 1815 — 1843

Puzynina Gabriela

WSTĘP

Ten pamiętnik wyrasta z opowiadań rodziców moich, którzy, w ciekawej epoce żyjąc i opowiadając o niej dzieciom swoim, nadali ich życiu podstawę, a przychodząca na świat mała Gabrjelka z końcem 1815-go roku, jakby kłosiarka po skończonem żniwie, znalazła bez trudu spoczynek. To też pierwsze jej spojrzenia na świat padło na ludzi, wypoczywających po długich latach niepokoju na świeżej mogile, porastającej murawą i gdzie niegdzie kwiatami. Wszystko już się było ukończyło nietylko w Litwie, ale i na świecie, wstrząśnionym pod berłem nowego Cezara; a epilog świetnej epopei w 30-tu pieśniach nosił już imię Ś-tej Heleny.

Złożywszy do czasu broń i nadzieje, wszyscy w Litwie i w Koronie wrócili do pługa. Myśl o sławie i wolności ustąpiła staraniu o chleb powszedni. Długo, bardzo długo wspominano rok 1812-ty. On był treścią rozmów i tłem życia każdej rodziny. Anegdotami z 1812-go roku kołysano młode pokolenie, bo rok ów, jakby bogini o dwóch przeciwnych licach, miał początek uroczy jak nadzieja, a koniec mroźny jak rozczarowanie. W każdej niemal rodzinie ktoś nosił tę datę wypisaną w sercu krwawemi literami sieroctwa, lub nakreśloną na czole pałaszem. Tkwiła ona w ramieniu z kulą, budzącą się na każdą zmianę powietrza; stukała drewnianą nogą; świeciła na piersiach w kształcie krzyża, jako nagroda za waleczność!... A wdowy i matki dźwigały ją, jak krzyż Pański, na zgliszczach szczęścia domowego! O! tak, rok 1812-ty, głośny w dziejach Europy, stanowił epokę w naszym kraju, a w rozmowie wracał często, jak zwrotka piosenki, śpiewanej u ogniska...

W rodzinie naszej rok 1812-ty pamiętnym był w rozmaity sposób, chociaż mniej bolesny, niż w innych. Ojciec mój śmiertelnie przechorował go na tyfus w Mińsku (Litewskim), zaraziwszy się w szpitalu wojennym, którego nadzór był mu powierzony wraz z innymi przez Napoleona (Wańkowicz, kolega mojego ojca, przypłacił życiem ten honor). Matka moja u łoża bezprzytomnego męża, trwożna o swego ojca i dwóch braci, będących w służbie wojskowej pod Napoleonem, o matkę mieszkającą w Wiedniu, o siostrę pozostałą w Wilnie w kwiecie wieku przy dawnej nauczycielce, widziała jeszcze oprócz tego codziennie z okien swego mieszkania, na wschodach swoich, w bramie, na dziedzińcu Francuzów, umierających z zimna i głodu, a wyrzucanych na plac, jak drewka. A tu trzeba było przyjmować na kwaterę i rozmówić się w obcej mowie z generałem Tuczkowem, przysłanym na uśmierzenie Mińska, który straż stawiał u drzwi chorego, ten zaś w gorączce i bezprzytomny nic nie wiedział, że przeszedł z pod władzy Cesarza Francuzów pod władzę Monarchy Rosji. A gdy dwuletnia już ich córeczka Matyńka (najstarsza z rodzeństwa), urodzona w chwili budzących się świetnych nadziei dla kraju, bębniła rączkami na każde wspomnienie o Napoleonie, improwizując wiadomości z gazet, niby czytanych przez nią, młodsza Idalka, przychodząc na świat w roku 1813-tym, przyniosła z sobą zarodek niepokojów i łez za lada drobnostką, które wpłynęły na jej charakter i całą przyszłość, a były skutkiem wyżej już wspomnianych trwóg i niepokojów matczynych, tajonych i znoszonych w cichości w tym roku ciężkiej próby.

Koniec roku 1812-go, pamiętny amnestją bezwarunkową, rozpogodził zasępione niebo nad Koroną i Litwą. A już zimę z 1815-go roku rodzice moi spędzili w weselszej Warszawie, przy babce naszej Marjannie z hr. Przezdzieckich Tyzenhauzowej, która tam zamieszkała, przybywając z Wiednia, po latach kilkunastu spędzonych za krajem.

Warszawa odznaczała się zdawna łatwością, z jaką przechodziła od łez do śmiechu, od wojny do tańca. Bawiono się też bardzo w Warszawie zimą 1815-go roku, a ozdobą wszystkich zebrań były szczególnie dwie młode piękności: księżniczka Anna Sapieżanka, pączek rozwijający się w 16-toletniej wiośnie, brunetka o czarnych ognistych oczach, i jasnowłosa, pełna gracji i niewypowiedzianego wdzięku, Joanna Grudzińska. Obie celujące w salonowych tańcach, tamburino, szal etc, a gdy w menuecie stanęły naprzeciw siebie, szał był nie do opisania! Włażono na krzesła, potrącano się, tłoczono, by widzieć tę najmłodszą z Gracyj i tę Terpsychorę, jedną ulatującą w powietrzu, drugą rysującą na posadzce arabeski malutką nóżką. Kawalerami ich byli Aleksander hr. Potocki i Stanisław hr. Kossakowski. Dziś z tych dwóch par, jaśniejących natenczas młodością i życiem, po upływie pół wieku, cóż pozostało ?... Trzy groby!... Terpsychora, księżniczka Anna, umarła księżną Czartoryską, jakby królową polskiej emigracji. Druga, owa najmłodsza z Gracyj, dla której brat cesarski wyrzekł się tronu Rosji, — i tancerz jej hr. Potocki oddawna też nie żyją. Jeden tylko Stanisław hr. Kossakowski pozostał — i dziś w tej samej Warszawie czaruje drugie i trzecie już pokolenie świeżością rozmowy, i tą pogodą oblicza, która, jak blask zachodzącego słońca, dowodzi, że dzień, co upłynął, był jasny. Hrabina Aleksandrowa Potocka (w rok już potem Wąsowiczowa), Tyszkiewiczówna z domu, a wnuczka ostatniego Króla naszego, przyjmowała licznych gości w dolnych pokojach swego pałacu na Krakowskiem Przedmieściu. Tłoczono się tam naówczas, a im ciaśniej, im goręcej, tem lepiej się bawiono. W ciągu karnawału był tam zkolei bal dziecinny kostjumowy, do którego rodzina Zamoyskich dostarczyła pięknych, jak ich matki, dzieci. Była tam i moja najstarsza siostra w roli kwiaciarki z koszem pełnym kwiatów świeżych; a gdy zauważył ją w. ks. Konstanty, rozmawiający z ks. wojewodziną Radziwiłłową, ta mu nazwała swoją wnuczkę (petite nièce). Ale napróżno dygała raz po raz mała dziewczynka, Książę, zapatrzony na przyszłą księżnę Łowicką, zapomniał o tej muszce, wyglądającej z róż, aż ją Księżna wskazała powtórnie. Wstał srogi naczelnik, a kłaniając się temu pączkowi, jakby rozkwitłej już róży, rzekł do Księżnej: „Comment les femmes ne seraient-elles pas coquettes, si elles commencent de si bonne heure?" Nie zgadł jednak Książę tym razem — bo siostra moja, wyrósłszy na piękną pannę i stając się przystojną mężatką, chociaż z wielkim darem podobania. się, nigdy zalotną nie była.

Matka moja większą część życia swego przepędziła na Litwie przy ojcu, który, posiadając rozległe dobra i rezydencje w Grodzieńskiem i Wiłkomierskiem, koleją w nich przesiadywał, — ale urodzona i wychowana w Warszawie, zawsze więcej lgnęła i tęskniła do Korony. Córka chrzestna hetmanowej Ogińskiej, siostrzenica wojewodziny Radziwiłłowej (twórczyni Arkadji), matka moja czuła się śród swoich, gdy się do Warszawy dostała. Najmilsze opowiadania jej były z epoki dzieciństwa i młodości: jak w 1794-tym roku z balkonu domu na Lesznie rzucała szpilki strzelającym z ulicy dla przepęknięcia naboju, jak miniaturę Kościuszki, którą wszystkie damy nosiły na piersiach, a w chwili trwogi, rzucały w płomień komina, — matka moja przechowała w całości i dotąd istnieje w naszej rodzinie, jako podwójna pamiątka, wraz z bratkiem zerwanym przez Bohatera... Jak potem, gdy Prusacy rządzili krajem, piękna Królowa, przybywając do Warszawy, przyjęła bal, dawany na jej cześć, i zkolei przemówiła do mojej matki. Jak brat jej cioteczny, Antoni książę Radziwiłł, ożenił się z Ludwiką księżniczką Pruską, która sercem krewnej przylgnęła do rodziny swego męża, i usuwając na bok wszelką etykietę, przewodniczyła figlom i żartom w Nieborowie i t. d.

Tyle razy opowiadane też same wspomnienia utkwiły w pamięci dziecinnej tak żywo i głęboko, że gotowam je zaliczyć do swoich własnych, gdyby one o jakie lat 20 nie wyprzedziły mojego przyjścia na świat! Widzę, zdaje się, własnemi oczami przypływającą wyspę na wodach Spree pod okna pałacyku Belle-vue pod Berlinem, gdzie rodziny książąt Pruskich i książąt Radziwiłłów przebywały w czasie zaręczyn księcia Antoniego z księżniczką Ludwiką — a tą wyspą były płyty z pomarańczarnią, zakupioną w Niemczech przez Księżnę Wojewodzinę do Nieborowa, z czego ona skorzystała, by dać podwieczorek dla przyszłej synowej na swojej ziemi, i zaco książę de Ligne dał jej przydomek Armidowskiej, gdyż laską czarodziejską umiała całą wyspę z łona wód wywołać.

Książę de Ligne i Księżna Wojewodzina były to dwie postacie wyjątkowe, nawet europejskie; któż nie czytał o dowcipach księcia, o twórczyni zaś Arkadji wspomniał Delille w poemacie „Ogrody", przełożonym na język polski przez wojewodę Chomińskiego, gdzie sławi jej rozum narówno z wdziękami; a piękność mojej babki z innej strony miała tę odrębną od innych cechę, że włosy, zbielałe przed 30-tym rokiem przy kwitnącej i świeżej twarzy, wyglądały, jak śnieg wczesny na różach, i nieraz w nie świeże wtykała róże. Wesoła, żywa, pełna wyobraźni, śmiała i głośna w objawach swych uczuć, zdań i myśli, zdaleka już zapowiadała swoje przybycie wykrzyknikami; znano ją taką nietylko w rodzinie, ale i na dworze berlińskim, i też na dworze petersburskim, gdzie przyjmowana na stopie bardzo znajomej przez Katarzynę, należała do jej wieczorków „intimes" w Ermitażu; później zaszczycona przyjaźnią obu cesarzowych, Marji i Elżbiety, nadawała im i cesarzowi Aleksandrowi różne przydomki, których oni używali, pisząc do niej, wzajemnie nazywając Adoracją, od wyrazu używanego przez nią. Nie żenowała się bynajmniej z w. ks. Konstantym i mówiąc o nim lub do niego, nazywała go publicznie „Hurluberlu". A gdy raz „Hurluberlu" ofiarował jej sanki swoje na szlichtadę, a siebie za woźnicę (a było to na balu), Księżna, zwracając się do policmajstra, rzekła mu, wskazując na Wielkiego Księcia: „Nie sadź tego. młodzika do kozy, bo to mój furman".

Miała ona oprócz Antoniego, żonatego z księżniczką Pruską, jeszcze trzech synów: Walentego, Ludwika i Michała, i trzy córki: Krystynę i Różę, zmarłe pannami, i Anielę, wydaną za księcia Konstantego Czartoryskiego. Chociaż siostra rodzona Księżny Wojewodziny, nie była do niej podobną babka moja Tyzenhauzowa. Słusznej urody, pięknego, ale poważnego lica, ciemne gęste jej włosy sięgały prawie ziemi, a ręce były tak kształtne, że je równie pięknemi zachowała do późnej starości. Cicha, nieśmiała, lubiła żyć na ustroniu, zabawy światowe ją nużyły, ruch męczył, a wczesna otyłość czyniła ociężałą. Najmłodsza z rodzeństwa, straciwszy rodziców w niemowlęctwie, wychowała się z dziećmi swojej najstarszej siostry, Chreptowiczowej: Adamem, Ireneuszem i siostrą ich wydaną za hr. Brzostowskiego. Były to dzieci Joachima Chreptowicza, kanclerza, który swą pieczęć złożył dobrowolnie, by nie podpisać aktu Targowicy. Babunia miała jeszcze dwóch braci Przezdzieckich: młodszy, Dominik, żonaty z Anną Radziwiłłówną (później Mostowską), miał jedynego tylko syna Michała; starszy Michał żonaty z Marją Mostowską, wojewodzianką mazowiecką, zostawił dwóch synów: Konstantego i Karola.

Babka moja, Marjanna z Przezdzieckich Tyzenhauzowa, rodziła się z Ogińskiej, a Ogińska z Wiśniowieckiej.

Na tem niech będzie przerwa familijnego wywodu, a w miarę opowiadania dalsze stosunki i koligacje rozwiną się same.

LATA 1816—1820

Zimę 1816-go roku czteromiesięczna już Albina Gabrjelka przepędzała z rodzicami w Wilnie. Urodzona tamże 24-go września 1815-go roku, ochrzczona wodą Ś-to Jańską, trzymaną była do chrztu przez hrabinę Felicję z Morykonich Ploterową, już wdowę po Wacławie Platerze, i przez Karola Przezdzieckiego, ciotecznego brata mojej matki. Przyjście na świat trzeciej zrzędu córki niemałym było zawodem dla rodziny, której protoplasta, Michał Günther von Hejdelshelm, przeniesiony z nad Renu do Litwy za Sobieskiego, jednego już tylko miał potomka tego nazwiska w moim ojcu. Ale „Benjaminka" pieszczona narówni z siostrami starszemi nie uczuła nigdy skutków tego zawodu na sobie, hodując się w pogodnej atmosferze wracającego do pokoju i pomyślności kraju. Już było wojsko nasze w Królestwie, już i Litwa miała swoich żółtych ułanów pod nazwą korpusu litewskiego — a naczelnikami gubernij byli Polacy. W Wilnie sprawował urząd wicegubernatora hr. Zyberg-PIater, jeden z synów kanclerza, a było ich 7-miu braci wcale „nieśpiących," bo kilku z nich zaliczało się nawet do uczonych, a wszyscy byli to ludzie starannie ukształceni i salonowi. W tej właśnie epoce tworzył się na nowo Uniwersytet Wileński, jak roślina zasadzona przez Batorego, kwitnąca za Aleksandra I-go, którą miał ściąć Mikołaj po 1831 roku. Dwóch Franków (ojciec i syn), sprowadzonych z Wiednia do Wilna, bracia Śniadeccy z Krakowa — datują z tej epoki, słynnej dla Uniwersytetu, pod zarządem kuratora księcia Czartoryskiego i pod opieką samego Cesarza.

Salon moich rodziców w zimie 1816-go roku stykał się z salonem ks. Ludwikostwa Radziwiłłów. Te dwa domy, te dwie rodziny pokrewne tworzyły dom jeden i jedną rodzinę. Książę Ludwik, najstarszy z rodzeństwa, żonaty był z wdową, p. Walewską; oprócz trzech pasierbów było tam jeszcze dwoje dzieci z drugiego małżeństwa. Księżna była rzadkiej dobroci, Książę wesoły i towarzyski — dom zatem miły i ożywiony. Panny Zofja i Gabrjela Walewskie (później Kamińska i Tymowska), już dorodne panny, ożywiały dom rozmową, wdziękami i muzyką. Helenka Radziwiłłówna, piętnastoletni podlotek, zapowiadała już niezwyczajną piękność; blask cery nieporównanej świeżości nie był jednak dowodem zdrowia i wydana za swego kuzyna Wilhelma, syna Antoniego, niebawnie umarła z suchot. Za towarzyszkę nauk i zabaw miała ona równą sobie wiekiem — córkę emigranta Francuza, Jana de Neve, który zajmował się wychowaniem brata Helenki, księcia Leona. Mówiono, że młodziutka Aleksandryna była śliczną jak pączek róży — o czem nikt nie wątpił nawet wówczas, gdy miała lat 50.

Ojciec mój miał swoje dobra, Starzycę, Pokorszew, Zamość, w gubernji mińskiej. Babka moja, z Wołodkowiczów Güntherowa, już wdowa, mieszkała stale w Starzycy, a rodzice moi spędzali lato w Pokorszewie, znajomym mi tylko z widoczku, rysowanego ręką mojej matki, gdyż tam już od roku 1817-go nie mieszkali, przeniósłszy się do Wilna. A w roku 1818-tym nabyli majętność Dobrowlany, w gubernji wileńskiej, w powiecie święciańskim (naówczas zawilejskim, bo za Wilją) — i tam już odtąd zamieszkali, sprzedawszy na tenże cel posagowy majątek mojej matki Sawiczuny, w powiecie wiłkomierskim, drugi zaś, Ihumenów w dziśnieńskim, zostawiając w ręku rządców. Dobrowlany zostały nabyte od Ignacego Abramowicza, któremu tak pilno było użyć swojej wolności i miljonów, iż zaledwie ośmnastoletni, pozbywszy się własności w kraju, poleciał do Paryża, by tam całą wartość dziedziczną, rozłożoną na raty, przez lat kilka zjeść, przehulać, jednem słowem, puścić z dymem.

Dobrowlany. położone o mil 10 od Wilna, za trzema rzekami, Oszmianką, Wilenką i Wilją, między Święcianami a Smorgoniami, były starą rezydencją książąt Sanguszków, a lipy, równowieczne z topolami króla Jana w Wilanowie, figurowały już w inwentarzu, spisanym 1700 roku, wraz z pałacem murowanym.

Jakem się znalazła w Dobrowlanach, pamięć półtrzecioroczna tego nie zachowała, budząc się zaledwo zimą wobec okrągłego stołu, na którym gatunkowały się nasiona kwiatowe i ziarna pszeniczne, lub bawiąc się z kartami polskiemi o złoconych brzegach i na widok wiewiórek łaskawych, które, choć wypuszczone do ogrodu, wracały napowrót bialutkie od śniegu i w łapkach jadły orzechy i sucharki w czasie naszego śniadania.

Była to zima 1819-go roku.

Drugim obrazkiem już w całości zapamiętanym była podróż w Wiłkomierskie do dziadunia Tyzenhauza w Rakiszkach.

Dziadunio mój, Ignacy Tyzenhauz, kiedy przepędzał lato w Rakiszkach, zbierał dokoła  siebie całą rodzinę, t. j. dwie córki zamężne — moją matkę, Aleksandrę i młodszą od niej o lat 10 Zofję hrabinę deChoiseul, — dwóch synów jeszcze kawalerów, Rudolfa i Konstantego — a na święty Ignacy przyjeżdżali też do Rakiszek i dalsi krewni: wdowa po Feliksie Potockim z hrabiów Paców, córka rodzonej siostry mego dziada, Przezdzieccy i t. d. i t. d. Tam były moje najpierwsze wrażenia, bo tam rzeczywiście jeżeli nie przyszłam na świat, to świat stanął przede mną i snać pamięć ta jest wierną, kiedy, nie będąc już odtąd nigdy w Rakiszkach, widzę, zda się, każdą budowlę — ów pałac w stylu włoskim ze wschodami nazewnątrz i z kopułą obitą blachą świecącą na słońcu, którą zwaliśmy po dziecinnemu bombelą, zbierając z ziemi blaszki, łamiącego się dachu, które z domu spadały, — i ów piękny młyn holenderski z kamienia i kościół murowany, patrzący oko w oko pałacowi. Pachną mi dotąd bukiety rezedy, lewkonij, goździków i róż, odnawiane codzień na gotowalni mojej matki. Stoją mi w oczach te duże pokoje, a w nich obrazy mistrzów i sala z freskami egipskiemi i ów gabinet mały, gdzie dziadulko uczył czytać Idalkę, znacząc litery trześniami... Dziadunio, synowiec podskarbiego Tyzenhauza, mógł mieć natenczas lat 60; słusznej urody, o trochę siwej czuprynie, o pięknych rysach, brwiach gęstych, palący tytoń z długiej fajki, wyglądał srogo, lękałam się go trochę... Był to (jak o tem słyszałam później) pan całą gębą i szarmant nielada. Lubił wystawę i, zimując w mieście z córkami, dawał bale i obiady świetne, trzymał piękne konie, hojnie sypał za loże i krzesła na dobroczynność, był dumny, grzeczny, ale w stosunkach z dziećmi chłodny. Wujowie moi wiekiem trzymali środek między moją matką a ciocią Zosią. Starszy, Rudolf, nie miał bystrości młodszego brata, ani starszej siostry, jednak czego nie dało przyrodzenie, wyrobiła praca. Grał ładnie na skrzypcach, pisał zręczne listy, nawet czasami wierszem, i pomimo mrukłiwości, która zrażała panny, wcale był miłym w towarzystwie dam, a serce miał najlepsze. Młodszy, Konstanty, dzikus, unikający salonów, lubił polowanie i towarzystwo uczonych; już zawczasu zdradzał się w nim przyszły ornitolog. Z twarzy przypominał najwięcej swego ojca, a rozumem sympatyzował z moją matką. Bardziej lepki napozór od swego brata, zimniejszym był w gruncie, ale weselszy od niego, lubił się bawić, drażnić z nami dziećmi, rysował nam konie i psy zawsze w karykaturach i lepił z chleba całe gospodarstwo z wielkim talentem rzeźbiarskim. Ciocia Zosia, jednoroczna dopiero mężatka, piękna, wesoła i wracająca z Paryża, nawiozła nam ładnych cacek. Lubiłyśmy ją bardzo i męczyły niemiłosiernie fryzując jej włosy, tak, że nieraz od nas uciekać i zamykać się musiała. Małżonek jej, syn starego emigranta, dziedzic wielkich dóbr na Żmudzi, Płotele, nadanych jego ojcu przez cesarza Pawła, był niemłody już i powtórnie żonaty. Pierwszą jego żoną była hrabianka Wiktorja Potocka, córka nieszczęsnego Szczęsnego, później żona Bachmietjewa — a rozwód z pierwszym mężem nastał pomimo, że mieli już trzech synów i córkę. Cóż mogło skłonić młodą, piękną i posażną ciotkę naszą do poślubienia rozwodnika i niemłodego?... Chyba tylko wielka chęć poznania Paryża, co jednak mogłaby uskutecznić nie wychodząc za Francuza, wbrew niechęci całej rodziny... Dość że się uparła i wyszła za niego. Hrabia Oktaw de Choiseul Gouffier, potomek sławnego ministra za Ludwika XV, był typem starych arystokratów francuskich. Nieurodziwy, z sokolim i trochę zarosłym nosem, miał oczy czarne, duże i wypukłe, włosy zawsze w nieładzie, ubierał się zwykle do fraka, nosił buty ze stemplami i zakładał nogę na nogę. U stołu przypominał księcia de Chaulnes z listów p. de Sevigne, jadł brudno, rozrywając dziesięciu palcami nietylko chleb, co jemu służył, ale i ciasto, które inni po nim brać mieli. Mówił głośno, prędko, niezrozumiale, krzyczał, śmiał się też hałaśliwie, amplifikując swe opowiadanie, a gdy się postrzegał, cofał się, mówiąc: „Quand je dis que c'est ainsi, ce n'est pas absolument comme cela, mais à peu près!"... Wszystko też u niego było à peu près, nieporządne, niedokończone tak w domu, tak w ubraniu i w interesach, które pojmował „en grand seigneur d'autrefois", a zbywał lada czem wierzycieli, w dobrej wierze, że jego słowa, to pieniądze, bo jednak oszukać nikogo nie chciał. Pożycie jego z moją ciotką nie było bardzo szczęśliwe, chociaż przykładne. On gwałtowny, ona żywa i samowolna, sprzeczali się wzajemnie, ale to nie trwało długo: on ją przepraszał, ona przebaczała i znowu był pokój, zgoda — a punktem zawartego kontraktu nowa podróż do Paryża, nowe wydatki, nowe długi i kłopoty, które co św. Jerzy (termin wypłat w Wilnie) zwykle sprowadzały ciotkę moją do Litwy, ale to należy do lat późniejszych.

Rakiszki — ogromny, żyzny majątek, szczególnie na len (bo jest sławny do tej pory w Rydze Jen rakiski) — miał kształt niewygodny dla gospodarowania, ale bardzo przyjemny ze względu na towarzyskość. Dożynki w Rakiszkach były uroczystością nielada, gdy na jednej tacy podawano panu wieniec, złożony z 18-tu wianków mniejszych, a w każdym z nich była karteczka z wymianą fo|warku, z którego wianek pochodził. Zabawa odpowiadała ofierze, przybierając rozmiary uroczystości napoleonowskich.

Wracając do Dobrowlan, zwiedziliśmy kilka znajomych domów. W Sołach, majątku starosty hr. Morykoniego, bawiła bratowa jego, siostra Księcia „Panie Kochanku", pisarzowa litewska — Morykonina. Wesoła, otyła matrona, najlepszego apetytu, w ciągłych dystrakcjach i mówiąca przez nos — z ogromnemi chustkami do nosa, w całej szerokości płótna Webe, któremi zagartywała chustki i rękawiczki całego towarzystwa, przepraszając za każdym razem przy oddaniu ich napowrót. Bawiła też i pani Józefowa Łopacińska z Morykonich, dobrze znana w Wilnie, dawniej jako panna Dorota, później jako filar salonów wileńskich. Wyszedłszy zamąż już nie młodo, miała wówczas dwie córeczki: Marynię i Józię.

W Postawach przyjmował nas wuj Konstanty, jeszcze kawaler. Z Postaw do Dobrowlan już tylko mil 8, a to zbliżenie siostry do brata niemało wpłynęło na kupno majątku, gdyż dawniej mil kilkadziesiąt dzieliło ich z sobą. Dziwnym zaś trafem sąsiedztwo Dobrowlan składało się po największej części z osób, z któremi matka moja znała się dawniej w Warszawie, a które, drogą małżeństwa dostawszy się na Litwę, tęż samą stronę zamieszkały. Były to: pierwsza, w Wornianach, szambelanowa Abramowiczowa, niegdyś piękność „z pod Blachy", Bachmińska z domu, l-o v-o Cichocka, która wyszedłszy powtórnie za młodszego od siebie o łat 20, nieraz z tego powodu gorzko zapłakała; drugą była ostatnia z domu Siekierzyńskich, wdowa po Józefie Mostowskim, bracie Tadeusza, ministra, aż z Galicji do Litwy przybyła nato, by ze światowej damy stać się skrzętną nawet gospodynią dla ocalenia bardzo nadwerężonej już przez męża i syna młodszego, Władysława, fortuny, w czem posag synowej — Wańkowiczówny z domu — niemało jej dopomógł.

Trzecia zaś to senatorowa Ogińska, l-o v-o Nagórska, Włoszka rodem. Michałostwo ks. Ogińscy mieli trzy piękne córki, a dom, pełen nauczycieli i nauczycielek cudzoziemców, wesoły, ożywiony, czynił piękne Zalesie rajem ziemskim.

Wprawdzie te damy, zamieszkałe o mil 5 i 7 od Dobrowlan, liczyć się nie mogły za sąsiadki, ale że kilka razy do roku odwiedzały się wzajemnie, że co zimę spotykały się w Wilnie, a nie widząc się komunikowały listownie przy zamianie książek i nasion kwiatowych, więc nie inaczej jak sąsiadkami nazywały się między sobą.

O mil 5 był też brat cioteczny mojej matki, Karol Przezdziecki, mój ojciec chrzestny, z kresą na czole, otrzymaną w kampanjach napoleońskich, przy boku ks. Józefa Poniatowskiego. Niepiękny, już niemłody, z żoną nie żył, bo ta miała obłąkanie. Wielbiciel dam w duchu średnich wieków, na ich pochwały używał frazesów ze starych romansów, które mu przed nocą czytał kamerdyner, Francuz, co mu nie przeszkadzało zaprowadzić w swoich dobrach, Smorgoniach i Wojstomiu, wzorowej gospodarki, fabryki pojazdów, berlinkami zwanych, stada koni z ujeżdżalnią

i gatunkowego bydła. Smorgonie były wzorem gospodarki na kilkanaście mil dokoła, a hrabia Karol uczynny, gościnny, serdeczny nietylko nie zazdrościł, ale cieszył się, gdy innym się powodziło.. Trzymał na dworze swoim kozaków, prawdziwych Ukraińców, farbował wąsy i resztę swoich siwych włosów i tańcował nie w takt, ale z wielkim ogniem mazura.

Najbliżej Dobrowlan były aż dwa domy Sulistrowskich; w Wiszniewie mieszkała pani szambelanicowa, z domu Przeuska, już wdowa, znana w Warszawie za czasów pruskich, która miała córkę Celinę o klasycznym profilu, i syna Edmusia mojego wieku.

W Czurlonach mieszkała pani pisarzowa Sulistrowska, wdowa po Aloizym (zobacz „Dworki na Antokolu" Ignacego Chodźki). Sędziwa ta matrona przeżyła też i syna swego Kazimierza, który będąc w Mińsku gubernatorem, najpiękniejszą po sobie zostawił pamięć. Jego to córką była owa Antonina Śniadecka, której zgon Wilno opłakując w roku 1853-im uczciło nietylko przez pamięć synowej Andrzeja Śniadeckiego, ale więcej może jako córki czcigodnego Kazimierza Sulistrowskiego. Pani pisarzowa kończyła swój długi żywot zwyczajem dawnych matron, otoczona licznym fraucymerem, a odwiedzana raz na rok przez

cafe sąsiedztwo w dniu jej imienin na św. Antoni. Chociaż to święto przypada latem, jednak z powodu nie reperowanych dróg i mostów, od czasu jak pani pisarzowa nie wyjeżdżała z domu, odwiedziny te nie były wcale przyjemnemi, ale na usilne prośby pana komisarza goście kłamali na potęgę, chwaląc dobrą drogę, a solenizantka dziękowała mu publicznie, że jej wolę tak święcie wypełnił. Podobna komedja odegrywała się też przy obiedzie i podwieczorku, bo goście uprzedzeni przez fraucymer, by nie zdradzić ogrodnika, dziwili się wobec późnych szparagów i melonów, jak gdyby to była nowalja. „Czy doprawdy?" pytała, niedowierzając, zdziwiona staruszka.

Do kilkomilowych sąsiadów zaliczał się Olszew Chomińskich, w którym mieszkała natenczas tylko samotna wdowa, Teresa z Oskierków chorążyna Chomińska z córką, a trzech synów uczyło się w Uniwersytecie Wileńskim.

Najbliższem sąsiedztwem Dobrowlan były Niestaniszki, o milę nad Wilją, majętność poważnej matrony z Kontrymów Święcickiej. Już wdowa, miała syna jedynaka Adolfa, lat 19-tu, ale tak był otyły, że wyglądał na 30. Każdej niedzieli albo my do nich, albo oni do nas przybywali w poczwórnych fartuchowych drążkach.

Wszystko w domu pani Święcickiej i sam jej dom nosił cechę staropolską: dach był łamany z wysokiemi szczyty, wewnątrz wysoko stalowane izby, okna duże, a w sali jadalnej, trzymającej środek domu, drzwi szklane prowadziły do ogrodu, którego ozdobą — stare kasztany Na oknie w bawialni leżały kokosowe jabłka, na stole — dzieło księdza Kluka, założone próbką farbowanej w domu wełny. Kantorki były rococo, a piece na dużych toczonych nogach, którym, biorąc je za szachy, dziwiłam się, że takie duże i że pod piecem.

Pomiędzy gośćmi w Niestaniszkach bywała osoba wysoka, koścista, z ogromnym nosem, spotykającym się z brodą na wklęsłych ustach, w czepcu spadającym na zapadłe oczy, okręcona w długi szal szafirowy w drobne palmy, a suknia wełniana, popielata, związana pod szyją, oszyta była prawdziwą brabancką koronką. Była to niegdyś piękność z czasów „Panie Kochanku", pamiętająca

bale nieświeskie, których była ozdobą, jako panna Zuzanna Mirska, później pułkownikowa Dederkowa. W późnej swojej starości ks. Karol Radziwiłł chciał ją, jako wówczas niezamężną, poślubić, gdyby intrygi familji Księcia nie stały temu na przeszkodzie; jedynym śladem i dowodem tego sentymentu są listy Księcia, pisane do „kochanej Zulki" własną jego ręką, z których kilka, udzielonych nam przez samą bohaterkę, posiadamy u siebie, a jeden jest w ręku pana Aleksandra Przezdzieckiego.

Pani pułkownikowa, niegdyś zamożna, znosiła zmianę losu filozoficznie, a raczej po chrześcijańsku. Dowcipna, wesoła, serdeczna, przejeżdżała się z domu do domu krewnych i przyjaciół, których liczyła dużo na Litwie, ale miała zawsze swój własny kątek w Nieświeżu, a nawet domek, najęty blisko kościoła, w Niestaniszkach, aby zachować swą niezależność. Całem jej bogactwem była stara bryczka kryta, z dwoma chudemi końmi i kuferkiem od „nieboszczki karety" (jej własne wyrażenie), a ulubionem zajęciem robienie piernika toruńskiego i cudownego plastra, któremi po kolei i według potrzeby chorych i zdrowych traktowała przyjaciół. Nieprzebrany też był repertuar staroświeckich piosenek, które śpiewała napamięć grubym donośnym głosem i bez fortepianu; na każdą okoliczność była pieśń inna.

Pałac dobrowlański, zabytek po książętach Sanguszkach, stał bez dachu i miał ledwo kilka pokojów całych, mogących służyć na składy i kuchnię. Zamieszkaliśmy sami w oficynie. Ogród zaś o starych, wspominanych już lipach, urządzony świeżo na wzór ogrodów francuskich XVII wieku, cały w kondygnacjach sypanych, murowanych, drzewa wszystkie miał nietylko podkrzesane, ale strzyżone w gałki, arkady, słupy, piramidy — przytem był labirynt lipowy bez Minotaura wprawdzie, ale że służył za niepotrzebną kryjówkę dla próżniaków, rodzice moi go zburzyli z wielkim żalem niektórych sąsiadów, którzy w nim upatrywali jeden z cudów świata. Matka moja zajęła się przeistoczeniem tego klasycyzmu w romantyzm, zaczynając od odkopania lip, które były zasypane na kilkanaście łokci ziemią; jedne zasadzane były w długą i szeroką ulicę, drugie w kształcie altany, niby świątyni. zasklepionej u góry gałęziami tak gęsto, że ani słońce, ani deszcz przebić tej gęstwiny nie mogły, a wszystkie rosły tak prosto do góry, jakby kościelne kolumny. Niektóre pnie takiej były objętości, iż trzy osoby dorodne, trzymając się za ręce, zaledwie objąć je mogły.

Ogród cały oblewał ruczaj rozkopany szeroko, który obracał młynkiem i płynął dalej łąką pod Świr. Matka moja patrząc na „ten bieg wody", już w myśli zasadzała u brzegu „brzóz kilka" i wierzby płaczące srebrne i złote, których koły i gałązki przywiozła z sobą z Rygi.

Osobliwsze też rady spotykały moją matkę względem ogrodu. Zjawił się do Dobrowlan pod te czasy jakiś stary ogrodnik, tak stary, że pamiętał ostatniego króla, a porównywując lipy nasze do wilanowskich, radził, aby je ścięto do połowy, dla wymoszczenia góry na altankę. „Jak to będzie ślicznie!" mówił szepietliwym głosem (bo już nie miał ani jednego zęba) „jedni się będą bawić na dole, a drudzy na giózie!" a na poparcie tej rady opowiadał jak królowi Stanisławowi zrobił „siupryzę", ścinając jedną lipę wilanowską, aby w jej pniu posadzić „juzię" (miało to znaczyć różę), z czego król bardzo się śmiał. Ów ogrodnik nazywał się Bolman.

Odtąd z każdym rokiem ubywał jakiś zabytek złego smaku, a tworzyły się masy drzew, krzewów; wiły się z wdzięcznym zakrętem ścieżki żwirowane, zakwitały klomby kwiatowe na aksamitnej murawie koszonej razy kilka w czasie lata, a gładzonej starannie żelaznym walcem. Dziwnym trafem śród płaszczyzny kilkowiorstowej ogród był cały w pagórkach, co na obszarze całej włóki z drzewami i wodą nadawało mu fizjognomję, jakby jakiego kraiku.

Z całego dawnego ogrodu pozostawiono tylko, jakby na pamiątkę, półkole przed starym pałacem, z jedlinek strzyżonych z otworami, niby okna, z łebkami okrągłemi, które, gdy śnieg ubielił, wyglądały jak markizy upudrowane z dworu Ludwika XV, a gdy mój ojciec marzył o przerobieniu starych murów na pałac nowoczesny, matka moja stroiła oficynkę o małych oknach i niskich sufitach, gdzie duże taflowe zwierciadła, pokrywające całe ściany, wazy porcelanowe sewrskie i obrazy mistrzów w złoconych ramach, przywiezione z Pokorszewa, wyglądały jak nie u siebie, ale zato czyniły saloniki bardzo eleganckiemi a nawet wykwintnemu Sam dom był niepokaźny, pełen, mrówek i grzybów od wilgoci, bo stawiany bez fundamentu; a jednak, z wyjątkiem zim, które dla naszego wychowania rodzice przepędzali w mieście, dwanaście lat upłynęło nam w tej oficynie, a na jej ganeczku bez podpór, a nawet bez okapu, co miłych gości z Litwy i Korony witaliśmy i żegnaliśmy z radością lub żalem! Dotąd we śnie lub marzeniu staje w oczach kochana oficyna i widzę ów pierwszy pokój z okrągłym stolikiem na środku, z zielonemi po rogach kanapami, od których poduszki za koniki nam służyły, i szafkę, w której zaklęte cacka i pamiątki patrzyły na nas przez gotyckie szklane okienka, jak jaka zaczarowana księżniczka; po drugiej stronie za salą jadalną pokój ojca, zastawiony szafami, a w szafach książki; w głębi stało biuro do pisania, a przed biurem krzesło wybite safjanem zielonym, okręcające się wraz z siedzącym, jeżeli trzeba było zwrócić się do stojącego za poręczem; za biurkiem tyle tylko miejsca, jak na przejście jednej osoby dla dobycia książki z półek, lub dla zobaczenia barometru, cel częstych odwiedzin dzieci szczególnie w dnie słotne, w nadziei widzenia idącej pod górę gałeczki żywego srebra.

W salonie rogowym była sofa obita niebieską wełnianą morą, na niej zwykle siadała matka z robotą frivolité lub z batystu tworząc kwiaty, jak naturalne. Zdaje się, widzę ją dotąd w szlafroczku białym bez fałd, o rękawach obcisłych, w czepeczku z prawdziwych koronek, które sama prała na butelce. Na  białych jej delikatnych palcach było dużo pierścionków, oprócz obrączki ślubnej i zaręczynowej, same tylko pamiątkowe. Perły o brylantowym fermuarze nosiła zawsze na szyi, aby leżąc nie martwiały. Inne zaś familijne kosztowności spoczywały w małej szkatułce, okutej w stalowe obręcze, a otwierającej się tylko w mieście przed balem lub nawet i na wsi, jeżeli jakie nastawało przebieranie.

Ogród dobrowlański posiadał też oranżerje i trephauzy, założone w kwadracie niegdyś labiryntu, któremu zostawiono, jako ogrodzenie, jeden rząd lip, formujący gęsty szpaler. Każdy piękniejszy kwiat, wykwitły w oranżerji czy w ogrodzie, przechodził zaraz na papier zapomocą pędzla mojej matki, która, będąc uczenicą Norblina i Orłowskiego, ślicznie malowała akwarelą à la gouache i olejnemi farbami. W ten sposób unieśmiertelniły się dotąd w familijnych tekach Yucca gloriosa ze swym żyrandolem o dwustu tulipanach, kaktus, na godzin 6 tylko i to nocnych wykwitający pachnącym wanilją słońcem, lilje i t. p. Dużo było pięknych roślin w Dobrowlanach, a wszystko przywiezione z Pokorszewa, bo mój ojciec, będąc jeszcze kawalerem, lubił i zajmował się bardzo kwiatami. Intrygowały nas bardzo listki mimozy, kurczące się za lada dotknięciem i zbliżeniem ręki; zachwycał Bryophylum cristalinum, błyszczący jakby brylantami, lub pod szronem śnieżnym na słońcu.

Życie nasze w Dobrowlanach było bardzo patrjarchalne. Matka moja zajmowała się chorymi włościanami, szczególnie dziećmi, lecząc ich z własnego doświadczenia i z dzieł Franka i Dzierzkowskiego. W dolnej szufladzie wielkiego biura o taflach malowanych ze złotem było dużo bielizny, a ta szła na bandarze dla kalek i na odzież dla żebraków, których codzień po kilku zachodziło lub zajeżdżało z rozmaitych stron.

Wieczorem po wieczerzy matka moja siadała do fortepianu, by śpiewać będące w modzie w jej młodości romanse królowej Hortensji, Blanginiego, Paerra i Michała Ogińskiego, lub coś ze „Śpiewów historycznych" Niemcewicza, w czem i starsza córka jej pomagała. Po koncercie następował bal, skoczne mazury i anglezy, a gdy córki tańcowały ze sobą, przed matką wywołani tą muzyką stawali w pamięci parami towarzysze jej zabaw: kuzynki Radziwiłłówny z Nieborowa, Anna Tyszkiewiczówna, później Potocka, spółzawodniczka rozumu, Morykonianki, sąsiadki Rakiszek, siedmiu braci Platerów, towarzysze lekcyj tańców i nauk, Józef Szymanowski, późniejszy generał, pierwszy adorator, Seweryn Houwald, który w szabałtasie swoim nosił trzewiczki białe na zmianę dla swoich tancerek, i Karol Czapski, starający się na serjo o rękę i pomimo rekuzy stały do końca życia przyjaciel i t. d.

Gdy matka tak marzy, córki bez wspomnień jeszcze i bez nadziei nawet skakały, bez innej myśli jak ta, że jutro jeszcze tańcować będą.

Z ojcem graliśmy czasem w „kalebraka", co oprócz zabawy wprawiało jeszcze do liczby. Jesienią rozbierałyśmy groch i pszenicę na zasiew, lub nasiona ogrodowe. Każda z nas miała swój ogródek.

ROK 1820

Zimę roku 1820-go przepędzaliśmy w Wilnie, w domu natenczas Olizara, dziś Zawadzkich, przy zaułku Bernardyńskim. Siostry moje brały już lekcje o regularnych godzinach: pan Szlezinger uczył je gramatyki i kaligrafji, a stary Bielkiewicz muzyki. Nie należąc jeszcze do tego, chwytałam w przelocie niektóre wyrazy, stosując (i to wcale złośliwie) do mojej średniej siostry; i tak widząc raz ją niegrzeczną, wołałam: „O, grymasy!", a na spojrzenie surowe mojej matki dodałam: „To był wykrzyknik". Innym razem: „Idalko!" rzekłam do niej: „jesteś rodzaju nijakiego, bo ani starsza, ani młodsza". Żywość moja była nie do opisania: raz rozpędziwszy się przez wszystkie salony, znalazłam się na mapie, rozłożonej na sofie; siostry i nauczyciel w krzyk, napominając za tę nierozwagę, a ja na to z najlepszą miną odpowiadam: „Ja się kąpię w Oceanie".

Na zimę przybyła do Wilna na stałe mieszkanie siostra mego ojca. Mąż jej Jan Wojniłłowicz, podkomorzy słucki, rodem z „soplicowskiei strony", był czynnym członkiem Komisji Radziwiłłowskiej — to  jest instytucji, zajmującej się masą interesów nieświeskiej ordynacji i opieką nad małoletnią naówczas księżniczką Stefanją po śmierci jej ojca Dominika Radziwiłła; ta sprawa sądziła się w Wilnie, w murach pałacu niegdyś radziwiłłowskiego pod nazwą Kardynalja, przy Ś-to Janskiej ulicy, i ciągnęła się przez kilkadziesiąt lat.

Wujostwo Wojniłłowiczowie przybyli z licznym dworem i sześciorgiem dzieci. Starszy syn, Mikołaj, zaczął uczęszczać na Uniwersytet, córki, ucząc się, podrastały, a najmłodszy z rodzeństwa Lucjanek, mój rówieśnik, był l'enfant terrible nietylko dla rodziny, ale i dla gości. Zamieszkawszy dom prałata Bogusławskiego przy ulicy Zamkowej, wujostwo przebyli tani aż do roku 1827, urządzając się odrazu bardziej po wiejsku, niż po miastowemu, zasobno, porządnie, bez zbytku i próżnej wystawy. Dom odrazu był otwarty, a gościnność wiejska: na obiad można było przyjść nieproszonym, a byli tacy, co, czując głód lub pragnienie, szli tam na pewne, prosząc na progu o wodę z sokiem, herbatę lub wyborną wędlinkę.

Ciotka nasza nie była podobną do brata, ale się bardzo z sobą kochali. Ojciec mój umiał pogodzić systematyczność, punktualność i sumienność, wysoko cechujące siostrę, z wdziękiem towarzyskim, rzadkim nawet w owych czasach, gdy łatwiej było, niż dzisiaj, o swobodę umysłu. Wesoły, giętki, ujmujący i dowcipny, niewyczerpanie czynny i uczynny na wszystkie strony i na wszystkie klasy. Zamiłowanie w sztukach pięknych i rzemiosłach prowadziło go do rzemieślników i znał ich wszystkich, tak, że towarzyszący memu ojcu na spacerze lub idący z nim przez miasto na serjo mu wymawiali, że im zużywa kapelusze od ciągłego kłaniania się.

Ciocia nasza bardziej była od swego brata poważna, rzadko kiedy wesoła, sprawiedliwa, lecz surowa z dziećmi i często ponura. Do serca brała nawet cień uchybienia, przytem gorącego serca, dzieliła całą duszą biedy, dotykające nietylko przyjaciół, ale nawet mało znajomych: każdą chorobę lub śmierć przechorować musiała.

Dom wujostwa stał się drugim naszym domem: bywaliśmy wzajem u siebie, a wigilja Bożego Narodzeniu, dzień wspólnych imienin brata i siostry, koleją była u nas i u nich obchodzoną przez lat 7-m pobytu ich w Wilnie.

W liczbie osób nas odwiedzających zapamiętałam wspomnianą już panią Dorotę Łopacińską w różowej jedwabnej sukni, wybuklowaną à la Sévigné, przyjeżdżającą prosto od łoża chorego męża i śpieszącą napowrót, by nikt prócz niej nie podał mu lekarstwa.

Bywała też u nas rodzina Kublickich, rodząca się z Sołtanówny. Najstarsza z sióstr Emilja, która w późnym już wieku wyszła za malarza Smokowskiego, najmłodsza Anetka, wydana za Józefa Benisławskiego, i najładniejsza Walentyna za Sołtana, a Oktawja natenczas była zaręczona z Józefem Szumskim; bracia tych panienek, Adolf i Stanisław, chodzili już na Uniwersytet.

Tym, co czytali pamiętniki doktora Franka, wiadomy jest wpływ męża i żony na ruch muzyczny w Wilnie, który miał się już ku końcowi, gdyż doktór Frank w czasie swego kilkodziesięcioletniego pobytu w Wilnie zebrał niemały fundusz, pozwalający mu resztę życia przepędzić spokojnie, i przeniósł się z żoną do Włoch nad piękne jezioro Como. Jak przez sen przypominam sobie tę parę: głowę łysą męża, włoską twarz i ostre soprano żony, jako też piękne contre-alto uczenicy jej panny Balbiani. Od lat 10-ciu istniejący Zakład Dobroczynności dużo zawdzięcza talentowi pani Frank, która największy brała udział w widowiskach, dawanych na dochód biednych z miasta; dawano nawet raz operę „Julja i Romeo", a rolę Romeo odśpiewał tenor, przybyły z Drezna, Tarquinio.

Wiosną przybyła do Wilna sławna pani Catalani, śpiewaczka. Już konie były przyszły z Dobrowlan, ale zatrzymano je przez dni kilka, by doczekać koncertu i słyszeć sławną na całą Europę arję „Placida Compagnia" i „Ombra adorata", prawdziwie słowiczym wyśpiewane głosem; co też i sama śpiewaczka potwierdzić chciała, odpowiadając tym, co się dziwili czystości jej głosu, że to zawdzięcza mrówczanym jajkom, których codzień pewną porcję spożywała. W czasie jej bytności krążyła strofka:

Moja pani Catalani,
Bardzo jesteś droga pani.
Dla jednego tra-la-la,
Dość byłoby talara.

Oto wszystko, co z bytności Catalani pozostało w pamięci w miejsce jej osoby i głosu, bo nas dzieci nie zawieziono na koncert, myśląc zapewne, że „nie zrozumieją i zapomną"; a tymczasem z tej samej epoki pani Ledóchowska, Werowski i wielu innych z tej wyborowej trupy ówczesnego teatru w Wilnie stoją dotąd w pamięci, jakby wczoraj widziane, i same sztuki: „Kaprysy młodej żony", „Panna pułkownikiem huzarów" i „Utracjuszek". Zdaje się, widzę dotąd aktora w pryncypalnej roli i nutę śpiewki słyszę: „A kto wyjechał cielęciem, ten powróci wołem", a zdejmując kapelusz i pokazując publiczności, że mu dna brakuje, kończył tem opis swej garderoby, śpiewając: „Kapelusik nakształt zera, et caetera..."

Wróciwszy na wieś, moja matka rozpoczęła swe prace w ogrodzie, przydając z każdym rokiem jakąś nową ozdobę, jak malarz, wykończający obraz, zachęcona do tego przez swoją sąsiadkę panią Mostowską z Cerkliszek, która też była mistrzem w tworzeniu ogrodów. Nie zazdroszcząc jedna drugiej, owszem ciesząc się, gdy której z nich coś się uda, udzielały sobie wzajemnie rad, konceptów i nasion. Mój ojciec zaś emulował z panem Abramowiczem z Wornian co do budowli i różnych artystycznych ozdób; a miał dziwny talent i szczęście odszukania po różnych składach w mieście prawdziwych ciekawych antyków i za każdym razem przywoził do domu to posążek, to urny, to  nawet obrazy. I tak mu udało się raz wyratować u jednego stolarza leżące za piecem tafle od karety Ludwika XVIII w ptaki i kwiaty malowane ze złotem, a przeznaczone już jako z suchego drzewa, na palety dla malarza, — co więcej także na to przeznaczony obraz „Głowa starca" Lucca-Giordana. W taki sam sposób odkrył śliczne rzeźby w stylu renaissance, które użyte na ozdobę kanap ogrodowych, zapomocą oleju i piasku wybornie naśladowały piaskowiec.

I budowle też użyteczne, a ozdobne, zajmowały mego ojca: jedne wyrastały w ogrodzie, drugie za ogrodem służyły za widok — to mostek, to bramka, to wędliniarnia w kształcie gotyckiej wieżyczki z folwarcznego wyglądała ogrodu, — to za wodą na wzgórku, niby zdaleka widny zameczek średniowieczny na wapiennym unosił się piecu. W dniu, którym kończono tę fabrykę, przypadało zaćmienie całkowite słońca, a mój ojciec, chcąc zaintrygować murarzy, zapowiedział im podwieczorek, jeżeli przed nocą ukończą robotę; jakiż był ich przestrach, gdy liczącym jeszcze na kilka godzin do pracy noc zapadła zaraz po południu.

Do ozdób ogrodowych przybył temi czasy pomnik po wiernym piesku. Ojciec mój obstalował w Wiszniewie u wuja Chreptowicza płytę z żelaza lanego z nadpisem: „Niewinność wierności" — jako od dzieci dla psa.

Ów Wisuś pochodził od biskupa Dederki, przyjaciela mego ojca, który obok pobożności wielkim był oryginałem; naprzykład, choćby był uprzedzony o przybyciu gości, zawsze udawał zadziwionego i wołał na swego sługę „Cyrylli", wydając mu rozkazy na obiad i w tej że chwili otwierały się drzwi od sali oświeconej i ukazywał się stół zastawiony z największym przepychem: obiad był na kilkanaście potraw, a Ksiądz Biskup dziękował Cyryllemu, że nie marudził. Takoż zwykł przepraszać gości, że wino stare, a nie młode, że masło świeże, a nie jełkie.

Tejże jesieni zachorowałam obłożnie: rozszerzenie źrenicy i silne konwulsje zapowiadały zapalenie mózgu, tak przynajmniej zadecydował doktór, ale matka moja, wprawna w leczeniu dzieci, macierzyńskim instynktem trafiła na źródło choroby. Były to robaki rozbudzone, rozmnożone i zbuntowane tłustem, prosto od krowy, mlekiem. Podleczona nauką Lejboszyca, a bardziej jeszcze troskliwością mojej matki, zostałam nareszcie zawiezioną do Wilna, gdzie z „flaczka", nie mogącego ustać na nogach bez obcej pomocy, powstała niebawem silna dziewczynka, a patrząc na angielski kopersztych, wiszący nad mojem łóżeczkiem, a wyobrażający wskrzeszenie jedynaka przez Eljasza, rzekłam do Lejboszyca: „Ten flaczek — to ja, a prorok — to pan". Komplement, czerpany w Starym Testamencie, dogodził starozakonnemu lekarzowi, a zadowolony sam z trafnego leczenia, dotykając własnej swojej twarzy, mówił: „Moje pane, ja za ta kuracja chciałbym siebie tiu pocałować". Doktór Lejboszyc, starozakonny, wierny swej wierze, bo w niej dotrwał do późnej starości, ubierał się jednak po niemiecku, we frak niebieski, w pończochy i trzewiki, golił brodę a na swej łysej głowie nie nosił jarmułki. Słusznej urody, otyły, z twarzą białą o znaczących rysach, oprócz akcentu, zdradzającego pochodzenie, wyglądał po naszemu. Wielki praktyk, chociaż może mniej uczony od Franków i Sniadeckiego, szczęśliwszym i trafniejszym był od nich w kuracjach i pani Żabinie czyli z Żabów Marcinkiewiczowej (bo mąż przybrał imię żony), ratując przeciw zdaniu całego fakultetu, który ją od wodnej puchliny leczył, — ocalił życie tem, że pozwolił działać naturze, a to dla tego, że pamiętny na Stary Testament, uwierzył pierwej od innych w możliwość powtórzenia się cudu, jaki spotkał Sarę i Abrahama. Jakoż dzięki tej jego wierze pani Żabina po pięćdziesiątym roku życia swego, z wielkiem zadziwieniem i konfuzją całego fakultetu medycznego, urodziła córeczkę, żyjącą dotąd hrabinę Alinę Stefanową Ploterową, matkę Adama i Gustawa.

Doktór Lejboszyc był lekarzem najpierwszych w Litwie rodzin, które bez kochanego Lejbunia nie umiały chorować, a przynajmniej nie potrafiłyby ozdrowieć. Wyborne miał koncepta na zmyślone choroby, bo, gdy wmawiającym sobie chorobę damom nie mógł dowieść, że są zdrowe, dawał im cukier w proszku, ale za receptę i z apteki, co wybornie działało na chorą wyobraźnię. Pannom zaś zapamiętałym w tańcu, chociaż to ich zdrowiu szkodziło, stawiał synapizmy na stopach i musiały siedzieć w domu. Gdy rodzice moi oczekiwali pierwszego dziecka, mój ojciec, we wszystkiem wielce systematyczny, poszedł do doktora Lejboszyca, prosząc go o wypisanie szczegółowe, jak postępować higjenicznie z dzieckiem, na co z wielką powagą odpowiedział Lejbunio: „Moje pane! reguła jeneralne: niech będzie głupie, ale zdróf". Mój ojciec śmiał się z żartu, Lejbunio, nie zmieniając tonu, ani wyrazu twarzy powtórzył znowu toż samo; a gdy mój ojciec śmiać się już przestał, lekarz zaczął opowiadać o swoich wnukach: panu Jakóbie i panu Józefie, jak pan Józef, okrzyczany od wielu za rozumnego i uczony, od samego dzieciństwa hodował się słabo, a wkońcu zgłupiał, a pan Jakób, rosnąc swobodnie, choć uchodził za głupiego, z czasem porozumniał, „a więc — kończył doświadczony lekarz — powtarzam raz jeszcze, moje pane, niech będzie głupie ale zdróf". Zrozumiał tę radę mój ojciec i starał się odtąd rozwijać dzieci wprzód fizycznie, niż umysłowo, by w zdrowem ciele była zdrowa dusza. Czy skutkiem tej metody byłyśmy głupie czy rozumne, nie moja rzecz o tem decydować, wiem tylko i upewnić mogę, że dzięki Bogu, rodzicom i Lejboszycowi jesteśmy wszystkie zdrowe. Na każdy zarzut lub zapytanie zacny Lejbunio miał osobną anegdotkę, a lubił mówić przez parabole. Gdy pewien pacjent wymawiał mu, że go odrazu nie wyleczył, opowiadał o chłopku, który, zjadłszy dwadzieścia obwarzanków, napadł na Żydówkę dla czego mu odrazu nie sprzedała obwarzanka, po którym by już nie czuł głodu. „Otóż, moje pane, jak pierwsze lekarstwa poskutkują, to dam ci ostatni obwarzanek". Lejbunio był lekarzem mojego dziada i wielce kochanym od całej rodziny; wuj Konstanty, chciwy wszelkiej nauki, umiał też trochę ł medecyny i nieraz pisał recepty pod dyktacją Lejboszyca, ale wesoły i figlarz, położył się raz za parawanem na przedpokoju ojca, niby chory lokaj, umalowawszy wprzód twarz dla niepoznania i związawszy rękę tak, aby pulsa były nieodpowiedne sobie, do tego wymienił symptomata choroby tak sprzeczne i krzyżujące się, że poczciwy Lejbunio był „au bout de son latin" — aż nareszcie głośny śmiech chorego, po którym poznał figlarza, odkrył całą prawdę.

ROK 1821

Zima po ozdrowieniu mojem upamiętniła się przez to, że nam, mieszkającym wówczas w domu Müllera, gdzie była sala, służąca na większe zebrania publiczne, piękny świat zaczynał zaglądać w oczy, jak pokusa... W soboty, dnie maskaradowe, wybierały się tam nasze panny służące w maskach i dziwacznie przebrane, a przez drzwi szklane patrzyliśmy nieraz na damy postrojone, idące po wschodach na casino, lub koncert. Raz w nocy zbudzono nas, wnosząc omdlałą panienkę w stroju balowym, a gdy ją bladą w bieli, w wieńcu kwiatów i piękną, jak aniołek, nasze służące cuciły, ona, przychodząc do siebie, pytała przywołanego doktora: „Czy będę mogła być na jutrzejszym balu ?..."

Tą omdlałą tancerką była panna Antonina Sulistrowska, a doktorem ją leczącym Jędrzej Śniadecki, który się ani domyślał naówczas, że piękna pacjentka w lat osiem zostanie jego synową. Syn zaś jego jedyny Józef, był wtenczas za granicą, podróżował — a może się i uczył.

Wilno było przepełnione wojskowymi. Petersburg przysłał swoją gwardję na całą zimę do litewskiego grodu; dowodził nią wielki książę Mikołaj, brat cesarski, a późniejszy cesarz. Nie uczęszczał on na żadne publiczne zgromadzenia, z nikim nie zabierał znajomości, widziano go tylko przed katedrą na placu, musztrującego gromkim głosem żołnierzy i ręką własną zapisującego na ich plecach setki pałek, na które mieli nieszczęście zasłużyć. Nieraz odprawiwszy takich nacyfrowanych, przywoływał napowrót, by dopisać zero.

Oficerowie zaś gwardyjscy, wyższej i niższej rangi, tańcowali na casinach, zdobywając słabo warowne serca, zaco mszcząc się, młodzież akademicka wysłała na maskaradę Żydka, niby krawca z mundurem gwardyjskim na ręku, a przy mundurze maski kobiece z nadpisem: „Panny sznurem za mundurem". Gwardjacy, chcąc odwetować za ten koncept, na przyszłą maskaradę wystąpili z akademikiem o oślich uszach, ale uczniowie, uprzedzeni w porę o tym figlu, czatowali wejścia owego mniemanego kolegi i gotową już kartkę z napisem: „Kandydat do gwardji", na plecach mu przylepili. Łatwo pojąć, jak ten napis, czytany głośno przez wszystkich, sprawił konfuzję jednej partji, a podniósł triumf drugiej.

Wiosną odbyła się rewja. Przybył jej przewodniczyć cesarz Aleksander, a obywatele zebrani z całej gubernji, do której i cała Żmudź należała, gotowali bal świetny w ratuszowych salach. W przejeździe swoim z Petersburga do Wilna Cesarz obiadował w Cerkliszkach u młodego marszałka Mostowskiego, ale na wiadomość o balu tłumaczył się, że go przyjąć nie może dla pośpiechu i że mocno ogorzał w podróży.

— Eh! petitesse que cela! — zawołał wesoły i śmiały nawet z panującymi Marszałek.

— Comment petitesse? — podchwycił lekko urażony Cesarz.

— Qui petitesse — powtórzył niezmieszany Mostowski — „car un souverain est toujours beau". I tak się stało. Cesarz nie miał serca odmówić balu, na który zleciały się piękności całej prowincji. Była też na tym balu i nasza ciocia Zosia, przybyła z Paryża jak zwykle na kontrakty świętojerskie, i uproszona przez obywateli robiła honory balu wraz z senatorową Ogińską. Znajoma osobiście Cesarzowi od roku 1812-go, cel jego admiracji, póki była młoda i piękna, że umiała z tem wszystkiem zasłużyć na jego szacunek, zachowała tę przyjaźń nawet w latach, kiedy ta piękność przekwitła. Cesarz Aleksander, innego zupełnie od brata charakteru, nie poprzestał na jednej rewji i nietylko przyjął bal, ale odwiedził kilka dam sobie znajomych, a w ich liczbie moją ciotkę, co zwykł czynić za każdem ich spotkaniem. Gdy się znajdywał u pani szambelanicowej Sulistrowskiej, siostrzenica jej hrabianka Wielhorska, nalewając herbatę, spytała Cesarza, jaką ma nalewać dla niego, on odpowiedział: „Jak się pani podoba", a gdy podała mu filiżankę, daremnie Najjaśniejszy Pan kręcił łyżeczką; nie mógł się dopytać smaku. „Czy mi się zdaje" — rzekł do pięknej Hebe — „że cukru w herbacie niema?" — „W rzeczy samej niema" — odpowiedziała z fantazją panienka. — „A to czemu?" — spytał zdziwiony Cesarz. — „Bo mi to Najjaśniejszy Pan pozostawił do woli, a mnie się podobało nie dać cukru wcale". Ta odpowiedź podobała się niezmiernie Cesarzowi, jako nowość, jemu, któremu jako monarsze wszyscy do znużenia dogadzali.

Na balu wszyscy mężczyźni mieli upudrowane głowy. Młodzież akademicka z bogatszych rodzin uczestniczyła w tym festynie.

Gwardja, nie poprzestając na wielkiej rewji, odbywała latem cząstkowe, i pięć tysięcy huzarów przysłano na ziemię dobrowlańską pod dowództwem feldmarszałka Sackena, z którym zjechały się po długiem niewidzeniu z Odesy dwie jego siostry, sędziwe już panny, i zalokowały się w jednym z folwarków dobrowlańskich. Przygotowania do rewji bawiły dzieci, ale nie rodziców, ani wieśniaków, bo rewja miała się odbyć w porze samego żniwa, by stratować nie jedno pole, zabierając na stajnię obory, stodoły nawet gumna, tak we dworze, folwarkach, jak po wioskach, a chcąc mieć całe pięć tysięcy na zawołanie, po 15-cie koni i żołnierzy stawiano na jedną chatę.

Pamiętam, jak nagle małe pokoiki nasze zapełniły się wojskowymi w świetnych mundurach huzarskich. Książęta Gagarin i Wasilczykow, pułkownicy Grabbe i Read, ludzie z arystokracji, z wychowaniem, z rangą przyjeżdżali po rycersku na pięknych koniach, mówili piękną francuzczyzną, traktowali dzieci cukierkami, a szampan pili, jak wodę.

Przygotowania do rewji trwały bardzo długo, a po folwarkach stojący oficerowie dla zabicia czasu wydawali obiady dla siebie w gumnach, w których wyrzynali okna, i sami z sobą tańcowali. Jednak nie można się było uskarżać na tych nieproszonych gości, bo nie czynili wielkich nadużyć, tylko chyba liczbą swoją ciążyli i byli powodem, że zboże sypało się na polu, bo gumna były zajęte do połowy sierpnia.

Dobrowlany miały tegoż lata innego rodzaju odwiedziny, mianowicie dwóch rodzin, tworzących jedną — Mirskich i Szumskich. Dwie siostry, owdowiawszy jednocześnie, a kochające się bardzo, postanowiły odtąd żyć z sobą nierozłącznie i dla tem silniejszego węzła połączyły swoje dzieci Marję i Stanisława. Mirsia i Szumsia (jak siebie wzajem nazywały) były serdeczne, wesołe i otyłe. Te panie były z domu Koszczycówny, a wszystkich sześć sióstr; oprócz Mirskiej i Szumskiej, — Szemiotowa, Hrebnicka, Straszewiczowa i Turczynowiczowa. Turczynowiczów nie zdarzyło się nigdy spotkać, nawet nie wiem, gdzie zamieszkali; zato rodziny tamtych, zbliżone do nas, tworzyły szereg osób zacnych, serdecznych, kochających się z sobą i sympatycznych dla obcych, z tym samym wdziękiem, odradzającym się już w trzeciem pokoleniu na Wolskich, Chrapowickich, Szczytach, Tomickich, a w czwartem na Łopacińskich, Kreutzach, Kobłukowskich, Brzostowskich, Oskierkach, Koziełłach etc... Odwiedzającym Dobrowlany dwóm siostrom towarzyszyli Stanisław, Józef i Basia Szumscy, Marja i Aniela Mirskie, których brat Napoleonek, ulubieniec matki, jako piętnastoletni nosił jeszcze włosy długie i odłożony kołnierz, z którego już wyglądał przyszły Don-Juan wileński.

Koniec roku 1821-go upamiętnił się w naszej rodzinie ożenieniem dwóch braci mojej matki. Już wiosną młodszy, Konstanty, zaręczonym został z panną Walerją Wańkowiczówną, której starsza siostra Klementyna od lat kilku była za Edwardem Mostowskim, a młodsza Wanda w lat cztery potem wyszła za Benedykta Tyszkiewicza. Te trzy siostry, osierocone w 1812-tym roku (rodzice oboje zmarli z tyfusu), urodzone były z Sołtanówny, a wychowywały się przy babce Wańkowiczowej, która z kilku matronami tworzyła w Wilnie światek osobny, a zabawą ich była gra w ćwika.

Szesnastoletnia Walerja nad wiek swój rozsądna i poważna cały miesiąc namyślała się po oświadczynach mego wuja nato, by mu dać ostateczne słowo w dniu 1-go kwietnia, co się stało przypadkiem, ale w pierwszej chwili trochę zmieszało pretendenta. Posag wynosił półtrzecia miljona złotych polskich, a ślub miał się odbyć w majątku Wańkowiczów, Łuczajach, położonym w powiecie wilejskim, w dzień św. Walerji 19 grudnia, za indultem, bo w adwencie, a więc bez tańców, bez gości, oprócz kilku koniecznych świadków. Zato wesele starszego brata Rudolfa z panną Genowefą Pusłowską po staropolsku, huczno i ludno obchodzono, również jak i przenosiny, na które wezwani przez pana młodego jechaliśmy w pierwszych dniach października wprost do Żołudka w gubernji grodzieńskiej.

Chociaż wuj Konstanty był młodszy, piękniejszy i rozumniejszy od wuja Rudolfa, ożenienie starszego miało więcej cech poetycznych i serdecznych, niż małżeństwo młodszego brata. Starszy brał wprawdzie o miljon mniej bogatą i o dwa lata starszą, ale zato piękniejszą żonę, a szczegóły poznania jej przypominały jakiś ustęp z romansu. Po kilku zawodach, wchodząc już w lata marcowego kawalera, ale znudzony samotnem życiem, wybrał się polować do swych dóbr w lasach poleskich i na popasie spotkał się z wielkim dworem, jadącym na fest do Żurowic, jednego z miejsc cudownych na Litwie. Była to rodzina Pusłowsko-Lubeckich i Scypionów z dodatkiem Borejszów i Lejów, trzymających się zawsze razem. Ktoś z tej rodziny, poznawszy mego wuja, przyprowadził do ogromnej landary, w której siedziało sześć czy osiem kobiet. Śród twarzy starych, mrużących z pod okularów dużemi oczami — bo cały ród Lubeckich ma duże wypukłe oczy i niski wzrok — zachwyciła go postać młoda, świeża, wesoła i skromna. Była to panna Genowefa, prawie najmłodsza z dzieci państwa Pusłowskich, a jedyna córka przy pięciu synach. Znajomość poszła z łatwością, a na pierwszą propozycję, czy i on nie pojedzie do Żurowic, nietylko że się zgodził i to z ochotą, ale podobno usiadł razem z damami i pielgrzymka odbyła się wspólnie.

Jeżeli jej celem był los młodej Genowefy, to osiągniętym został na samym początku, bo niebawem odbyły się zaręczyny, a w rok potem ślub. Jakże nie było wierzyć, iż sam Bóg to spotkanie zrządził i sercami młodych kierował? Wuj wprawdzie nie był pierwszej młodości, ale powierzchowność jego miła, i za bliższem poznaniem nie tracił, a musieli być przeznaczeni dla siebie nietylko nato, by się pobrać, ale też, by się pokochać i uszczęśliwić wzajemnie.

Matka moja, wezwana od brata na gospodynię, przybyła do Żołudka na kilka dni przed młodymi; w miasteczku z wielką paradą spotykał nas kahał żydowski z mową i z bakaljami, u bram dworu włościanie z wieńcem i korowajem, były to próby przyjęcia państwa młodych. Dom mieszkalny drewniany, nie piętrowy, stary, ale odświeżony wewnątrz, miał służyć dla nowożeńców i dla rodziny młodej pani. Dla gości urządzono mieszkanie w oficynach; nas zalokowano w ogrodzie obok oranżerji.

Mój ojciec, proszony na ślub, znajdował się już w Pieskach, majątku Pusłowskich; tymczasem matka moja zaradzała wszystkiemu, odbywając długie konferencje z rządcą, który, rad z liczby kucharzy i zapasów wszelkiego rodzaju, w głowę tylko zachodził, że lodu ani w lodowni, ani znikąd dostać nie można było; wtem jednej nocy mróz uderzył tak silny, że się we wszystkich stawach i kanałach woda ścięła na kilka cali; zdawało się, że różdżką czarnoksięską ten lód wywołanym został. Przybiegł jak świt uradowany z tą nowiną Vatel nowy, na co moja matka, jakby z przeczucia, odpowiedziała: „Spiesz się pan z tego korzystać, bo to nie potrwa długo". W rzeczy samej zaledwie zdołano porąbać i zawieźć lód do lodowni, słońce resztę stopiło, i najpiękniejsza pogoda nastała odtąd aż do przyjazdu państwa młodych.

Zjeżdżali się tymczasem goście, wezwani na przenosiny, wielu nawet takich, co, będąc na ślubie, poprzedzali orszak weselny: Konstantostwo Przezdzieccy (sama Olizarówna) z Wołynia, z Paców Feliksowa Potocka, brat jej Ludwik Pac, Adam Chreptowicz i t. d. — wszystko to bracia i siostry cioteczne pana młodego. Wpadał też i on parę razy rozstawionemi końmi, a rozjaśniony jak słońce, by się przekonać, czy wszystko w porządku, by się podzielić swojem szczęściem z siostrą, by pogderać sługi, a nawet gości, bo to umiał i lubił przy najlepszem sercu. Tymczasem orszak weselny postępował zwolna, nocując i popasając po folwarkach pana młodego, zamienionych na ten przejazd w tyleż pięknych rezydencyj, a gdy zmrok zapadał, beczki smolne, palące się po obu stronach, oświecały drogę. Był to pochód królewski, bo też królowę swego serca wiózł szczęśliwy małżonek.

Gdy nadszedł dzień przybycia pani młodej, matka moja, jako siostra pana młodego, miała spotykać z chlebem i solą, pani Potocka ofiarować klucze, córka jej Izabela — plaster miodu i t. p. Matka nasza, wróciwszy po śniadaniu do siebie, by spocząć przed obiadem i balem, opowiadała nam, że pani młoda przybyła na czele orszaku w podwójnej karecie z matką swoją i ciotką, panią Scypionową (obie siostry rodzone ministra Lubeckiego), że ją ledwo widać było z pod głów cukru, wstążkami i złotym papierem ustrojonych, zwojów pergaminu, wieńców zboża i korowajów, darów włościan i Żydów. Miała ona na sobie szubkę zieloną aksamitną, obłożoną łabędzim puszkiem, i biały kapelusz z piórami; w tym stroju, tak właściwym dla blondynki, wyglądała ślicznie, a tak wzruszona, że widząc, czy zgadując podobne wzruszenie w bratowej, rzuciła się w objęcia mojej matki, czułe ją ściskając, i był to zadatek przyjaźni, którą, powziąwszy ku sobie od pierwszego spojrzenia, zachowały do grobu.

Skoro zmrok zapadł, ustrojono nas w białe haftowane sukienki i zawieziono do pałacu, jaśniejącego od rzęsistych świateł, gdzie już pokoje napełnione były gośćmi, a ja z bukietem świeżych kwiatów pilnowałam otworzenia się drzwi od komnat nowej cioci, by ją powitać i ofiarować kwiaty. Po całogodzinnem wyczekiwaniu, roztwarły się podwoje i ukazała się w orszaku licznych kuzynek, w różowej sukni, z lilją brylantową we włosach; wybiegłam na środek salonu i oddałam jej bukiet. „Po czem poznałaś ciocię?" — pytano mnie. „Po piękności ubrania" — była szczera moja odpowiedź, co podchwyciwszy przerobiono na: „Po piękności i ubraniu", ale naprawdę suknia uderzyła pierwiej, niż twarz, i ledwie za powtórnem spojrzeniem zobaczyłam, że ciocia była bardzo ładna. Obiad zastawiono w dużej sali. Tańce, rozpoczęte zaraz po obiedzie, trwały do późna, zakończone cukrową wieczerzą. Ustały one z dniem drugim; część gości się rozjechała, pozostali tylko bliżsi. Któż nie miał w życiu swojem tych „nazajutrz" w kółku poufałem, następujących po hucznej zabawie? Tym razem, chociaż obie rodziny połączonej pary zaledwie się poznały, takie spajało ich ogniwo, że nikt tam nie czuł się obcym. Ranki schodziły na przechadzkach i przejażdżkach, pogoda pomimo spóźnionej jesieni była prawie wiosenna. Wieczorem odczytywano powinszowania kahału; dużo pamiętam było śmiechu z tych wierszy, okolonych girlandami i atrybutami miłości i hymenu.

To wesele, jedne z ostatnich tak hucznie obchodzone na Litwie i przypominające stary obyczaj, odznaczało się nietylko obfitością i dobrym smakiem, ale i porządkiem, ładem i pamięcią na służbę, tak, że panny służące, których liczba przenosiła liczbę pań, miały osobnego kucharza, potrawy, deser, usługę nawet.

Rodzina naszej nowej cioci była bardzo liczna. Najprzód rodzice jej. Ojciec, Wojciech Pusłowski, starzec kontuszowy, a taki elegant, że z powodu wesela córki sprawił sobie prawie tyle kontuszów jedwabnych, ile córka sukien, a miała ich bardzo dużo w swej wyprawie z Paryża i z Warszawy. Matka, księżniczka Lubecka z domu, i siostra jej Scypionowa, która swą jedyną córkę wydała za rodzonego swego brata, ministra. Pani ministrowa asystowała weselu i przenosinom, karmiąc swą córeczkę Genowefkę. Z pięciu braci cioci pamiętam tylko piętnastoletniego Ksawerka i Wandalinka mego wieku, którego ubierano w żupan i kontusz tak, jak chodził jego ojciec.

Pan Wojciech Pusłowski, człowiek niezmiernie bogaty i z głową niepospolitą do interesów, głośno mówił, że był winien swoją fortunę i powodzenie wojewodzie Chomińskiemu, który pożyczką 1000 dukatów pchnął go na drogę; i gdy ów wojewoda Chomiński, człowiek niepospolitego rozumu, trwonił posag żony swojej, Tyzenhauzówny z domu, która go, chociaż szpetnego, nad innych, pięknych i młodych przeniosła, — jego tysiąc dukatów, dane biednemu młodzieńcowi, rozmnożyły się na krocie i miljony, bo rząd i ład są owemi koszami ewangelicznemi, które mnożą ułamki. Trzebaż było jeszcze panu Pusłowskiemu dobrać sobie nietylko żonę, ale i szwagierkę, tak ministerjalne, iż te damy, jeżdżąc wszędzie za nim i garnąc do kieszonek swych fartuszków listy i notaty, tyczące się licznych interesów, przychodziły nieraz w pomoc znużonej jego pamięci. Trzeba było je widzieć w orszaku synowic i kuzynek, przybywające na kontrakta do Wilna i zalokowane w jednym pokoju, gdzie prześcieradła tworzyły granice sypialni, jadalni i gotowalni. Tam i Żydówki z towarami, i wizyty znajomych, tam i dostawcy z prośbą o protekcję do pana Pusłowskiego lub do ministra, i w tejże samej chwili wesoło, prędko i roztropnie załatwiał się targ na kilka złotych z faktorką i spekulacje na krocie z kupcem. Pan Pusłowski z tą spekulacyjną głową był też i bardzo pobożnym: widziano go nieraz w Ostrej Bramie, modlącego się z rzewnością praojców, z konfederatką pod pachą, ze złożonemi pobożnie rękami, ale niebawem roztargnienie przerywało modlitwę, myśl zaczynała błąkać się po cyfrach, na palcach zdawał się coś rachować... postrzegał się, chwytał za głowę, pocierał ręką łysinę, i znowu skupiony rozpoczynał modlitwę, dziesięć razy przerwaną i rozpoczętą.

Na zakończenie opisu wesela wujostwa dodać należy, że dwóch najbliższych w gronie naszem brakowało: ojca i siostry pana młodego; dziadunio dla niezdrowia nie opuszczał już Wilna, a ciocia de Choiseul była we Francji; pierwszy z błogosławieństwem swojem dla syna przysłał dla synowej brylantowy grzebień, druga zaś wiadomość o urodzeniu swego pierworodnego syna, Aleksandra.

ROK 1822

Zima 1822 roku zebrała prawie całą naszą rodzinę do Wilna. Na czele jej był dziadunio, już bardzo zapadający na zdrowiu; zbierano się u niego wieczorem i na obiady, ale sam z domu nie wyjeżdżał. Wujostwo Rudolfostwo zajęli pierwsze piętro domu Dmochowskiego przy ulicy Zamkowej, my dom Woelka przy ulicy Niemieckiej. Wuj Konstanty przywiózł na tydzień swoją młodziutką, a poważną żonę, ale, nie dając jej ani razu ukazać się w pysznych turkusach, odwiózł ją napowrót do swoich Postaw, gdzie pałac, zabudowany w kwadrat, raczej na więzienie, niż na mieszkanie młodego małżeństwa, wyglądał. Tam jednak miało im upłynąć lat dwadzieścia życia, ściśle obowiązkowego. Brakowało nam cioci Zosi, cieszyła się swoim pierworodnym w willi, którą pan de Choiseul posiadał pod Epernay w Szampanji z własną winnicą. W miejscu jednej była druga ciocia Zosia, Feliksowa Potocka, Pacówna z domu; rodziła się z rodzonej siostry dziada naszego, Tyzenhauza. W dzieciństwie straciwszy rodziców, wychowana przez bezdzietną ciotkę, wojewodzinę Chomińską, pieszczona i psuta przez nią, miała dużo dziecinnych dziwactw. Słusznej urody, otyła, aż do kilkopiątrowego podbródka, miała duże, wypukłe, siwe oczy, nos orli i usta drobne, zaciśnięte; z tego korpusu rzymskiej matrony wychodził głosik cienki, piskliwy, kwaskowaty i zbiedniony, którym przymawiała się u krewnych o wieczorki i obiadki nato, by, przybywszy na nie, kaprysić, wymyślać, wąchać potrawy i odtrącać półmiski, na co już wkońcu nikt nie uważał. Była natenczas wdową i, podobno, nie miała lat 40-tu. Jedyna jej córka Izabela, suchotnica po ojcu, była nawet ułomną, ale wykształcona moralnie i dziwnej dobroci.

Wilno natenczas wrzało, jak ul, przepełnione mieszkańcami; były to dobre i świetne jeszcze dla nas czasy. Uniwersytet w kwitnącym stanie; młodzież nietylko z całej Litwy, ale zewsząd, gdzie tylko językiem polskim mówiono, zlatywała się do tego ogniska, nie nato, aby w niem spłonąć, ale by siebie i drugich zkolei oświecać, tak, że i dziś jeszcze choć w trzeciem pokoleniu, chociaż samo ognisko dawno już zagasło, płomień ten gorzeć nie przestał. Za synami przybywali rodzice, całe nawet rodziny.

Najpierwsze w kraju rodziny Tyszkiewiczów, Czetwertyńskich, Wołodkowiczów, Wawrzeckich, Wańkowiczów, Sulistrowskich, Römerów, Grabowskich, Platerów, Abramowiczów, Radziwiłłów zamieszkały najpiękniejsze pałace: Tyszkiewiczów, Paca, Fithingofa, Pomarnackich, Olizara, Wańkowiczówien etc.

Miasto było ludne, świetne, zamożne, ożywione teatrami, koncertami, balami i obiadami. W tem wszystkiem i młodzież ucząca się brała udział. Oprócz proszonych zebrań, co wieczór można było wesoło się zabawić, przyszedłszy gdziekolwiek ze zwyczajną wizytą. Tak wszyscy byli zajęci we dnie, że nawet wizyty, będące później w modzie w południowe godziny, rozpoczynały się wtedy równo ze zmrokiem, trwając często do północy, co bardzo ożywiało ulice, nie potrzebujące oświetlenia, bo ze wszystkich okien wesołe biło światło. Ciche dziś ulice miasta Wilna huczały natenczas od nieustającego nawet nocą turkotu: bo, oprócz przybyłych ze wsi, każdy z mieszkańców miasta, choćby mało dostatni, miał swój własny pojazd — choć dorożkę, choć sanki o jednym koniu, aż do rektora Malewskiego, sławnego ze swej oszczędności; i ten miał dwa swoje konie, tak w te czasy był tani owies i siano. Karety były nie inne, jak czterokonne i to z forysiem, piszczącym przeciągłym głosem, by ustępowano z drogi; czasem widziano i szóstkę, pędzącą przez miasto, jak naprzykład Łopacińskich, przybywających o wiorst 10 z Kojran z dwoma lokajami w liberji, z tyłu za ogromną karetą o trzech herbach na portjerze: jeden żony, drugi męża, a trzeciego nikt wytłumaczyć nie mógł. Karety ówczesne były na bardzo wysokich resorach, wcale nie leżących; siedziało się tam na poduszkach nieelastycznych, a wsiadało po pięciu czy sześciu stopniach, jak po drabince, która się składała i odpadała za każdym razem, zabierając niemało czasu; lokaje ówcześni mieli dużo do roboty: taka służba wymagała wielkiej zręczności i wprawy, szczególnie, gdy przyszło nieraz na wysoką stojałkę skoczyć, kiedy pojazd już był w ruchu.

W to ożywione Wilno przybył jesienią wuj Rudolf ze swoją młodą żoną.

Matka moja zapoznała bratowę z całem towarzystwem, dając jej zgóry rys każdej osoby. Księżna senatorowa Ogińska lubiła na wstępie dekoncertować młode osoby, ale uprzedzona o tem ciocia, umiała temu oprzeć się odrazu.

Trzeciego stycznia przypada św. Genowefy. Dzień imienin żony wuj Rudolf obchodził świetnym balem, co dla niej było tajemnicą aż do wieczora. Po obiedzie familijnym u dziadulka, który trwał dość długo, ciocia tem znudzona i trochę chmurna, że nie wie, jak przepędzi wieczór, chciała wracać do domu, ale mąż powierzył ją mojej matce, a sam pojechał czynić przygotowania do wieczornej zabawy. Pamiętam jak dziś, że narcyzy i róże na czepeczku paryskim, a perły z fermoarem szmaragdowym z brylantami na białej szyi w ciągłym były ruchu, gdy ciocia w swem dziecinnem nieukontentowaniu szeptała coś sama do siebie. O zmroku przybył mąż po soleni-zantkę, która się i na jego widok nie rozchmurzyła, ale jakież było jej zdziwienie, gdy ujrzała światło w bramie i we wszystkich oknach, wschody strojne w kwiaty i dywany, gdy usłyszała orkiestrę, strojącą instrumenty, a za wejściem do swego pokoju znalazła śliczną świeżą suknię, i wieniec z winogron na głowę. Jakże w tej chwili ten Roro był dobry, piękny, miły, lepszy od niej, i przepraszała go za swoje dąsy. A on? — On, bardziej jeszcze szczęśliwy, pokrywał swe rozrzewnienie, niby gderając żonę, że marudzi, że się nie ubiera, że goście czekają, że już późno i t. d. Tymczasem kareta za karetą wjeżdżała w bramę, i prawie wszyscy byli już w salonach, gdy solenizantka weszła. Otoczono ją natychmiast chórem życzeń — tak, życzeń, bo, widząc ją tak śliczną, wszystkie powinszowania składano jej małżonkowi. Dotąd przechowuje się w rodzinie miniatura jej, malowana przez Wańkowicza, w owym stroju, który ją uczynił tak radosną i piękną, a w którym chciała pozostać na zawsze w pamięci swego męża. Ale oprócz winogron i sukni nic tam nie przypomina osoby, której wdzięk był w wyrazie, nie schwyconym ani pędzlem, ani piórem, — ledwie tylko wspomnieniem! Dom wujostwa był otwarty, uczęszczany i dla wszystkich sympatyczny; wdzięki żony, uprzejmość obojga były urokiem tych zebrań, które się co tydzień powtarzały; a ciocia była tak dobrą, iż nas zawsze mieć chciała u siebie. Widzę dotąd te dwa niewielkie kwadratowe salony, w których tańcowano, a środkowy służył dla orkiestry. Postne wieczory rozpoczynały się poważnie od kwartetu, wykonywającego klasyczną muzykę, należał do tego i sam gospodarz, grała czasem i ciocia na fortepianie z towarzyszeniem skrzypiec. Na stolikach leżały różne litografje, karykatury i jedyny wychodzący natenczas żurnal mód, na któryby dziś nikt nie chciał spojrzeć; ale naówczas (szczególnie dla dzieci) był on jednym urokiem więcej wabiącym na te wieczory: a wszystko nas tam zachwycało. Sama ciocia była dla nas ideałem młodych mężatek. Ileż to wspomnień drogich wsiąkło w te kochane ściany, w te tafle posadzki i szyby okien, przez które na każdy ważniejszy pochód patrzyliśmy w ciągu lat kilku mieszkania wujostwa w tymże samym domu. Procesje Bożego Ciała i krzyżowe, pogrzeby biskupów, dygnitarzy i wojskowych. Wspaniałe były one, wywołując wszystkie konwenta, wszystkie zgromadzenia szkół i cechów; ubodzy bernardyni z drewnianym krzyżem rozpoczynali pochód, dalej karmelici bosi, półbiali a półczarni augustjanie, biali jak śnieg z powiewnemi szkaplerzami dominikanie, nareszcie kler misjonarzy w płóciennych komeżkach na czarnych, fałdzistych sutanach, z biretami czarnemi na głowie, na końcu wyższe duchowieństwo: kanonicy, prałaci w pąsowych togach o pelerynach z popielatego futerka, jak na obrazach św. Jana Nepomucena. Jeżeli umarły był dobroczynny, lub przynajmniej członek domu Dobroczynności, szły ordynkiem biedne sieroty i w białych kornetach siostry miłosierdzia. Jeżeli zmarły był wysokim dygnitarzem, czy profesorem uniwersyteckim, wówczas trumnę poprzedzali uczniowie Uniwersytetu, a najpierwsi urzędnicy, ubrani w paradne mundury, nieśli na aksamitnych poduszkach insygnja i ordery nieboszczyka; katafalk ciągnęło zwykle sześć koni, do nóg okrytych czarnemi kapami; trumna obita srebrnemi blachami, najczęściej otwarta, a w niej — martwa i żółta twarz starca ze złożonemi na piersiach rękoma. Raz w niej ujrzano piękną i po śmierci panią Konstancję z Radziwiłłów Czudowską, którą doktorowie, nietrafnie lecząc, dobili właśnie, gdy ona miała być po raz pierwszy matką. Ten szereg pojazdów, postępujący za karawanem, ta masa nieprzeliczona ludzi i tłumy ubogich za niemi, cały ten wąż ciągnął się nieraz od Ratusza pod Katedrę, a dzwony 36-ciu kościołów katolickich, bijące żałośnie, a śpiewy kapłanów, odzywające się naprzemian z muzyką wojskową, wznosiły i upakarzały ducha, jak jakie potężne memento mori. Wszystkie okna pełne były główek ciekawych dzieci, we wszystkich bramach tłoczyli się słudzy, bo choć powtarzające się dość często i wówczas to było nie lada widowiskiem, a że te pogrzeby najczęściej odbywały się wieczorem, pochodnie i świece, trzymane w ręku kapłanów, czyniły z tego obraz fantastyczny i dotąd niezapomniany, a już niemogący się w rzeczywistości powtórzyć, bo dziś żywi mniej świetnie żyją i umarli mniej świetnie się grzebią, a klasztory opustoszałe i kościoły w większej połowie zamknięte same zamilkły, jak groby.

Jednym ze znaczniejszych, bo całe  towarzystwo zajmującym wypadkiem na początku zimy 1822 roku była śmierć młodej pani Stanisławowej Szumskiej, która, zasmucając przyjaciół, znajomych i krewnych, w rozpacz największą wtrąciła jej obie matki, tak kochające się z sobą, Mirsię i Szumsię, a nawet wygnała je z Wilna na lat kilkanaście. Było w rzeczy samej po kim płakać i kogo żałować! Marysia Mirska, później Szumska, liczyła się do istot wyjątkowych: pieszczoty rodziny i uwielbienia obcych zamiast ją popsuć do większej doprowadzały doskonałości; cel przywiązania całej rodziny, przyjaciółka nieodstępna swej kuzynki Basi Szumskiej, z nią też była odmalowana przez Rustema: tylko że ładna i szczupła Marysia na pierwszym figurowała planie, a przysadzista Basia na boku i w cieniu przygrywała jej na lirze, jako muza harmonji, Marysia zaś była w stroju i pozie Terpsychory, a że wówczas nikt pod swoją postacią malować się nie chciał, nawet i młody Napoleonek figurował w tym obrazie, jako Kupidyn ze skrzydłami, łukiem i pochodnią.

Zawierz, wieś państwa Mirskich, położona za Widzami w malowniczej okolicy śród niebieskich jezior, był gniazdem rodzinnem owej pięknej Nimfy, do której zbiegała się młodzież zdaleka. Wesoło było w Zawierzu: grano komedje, tańcowano przez całe święta, a gości zjeżdżało się tak dużo, że dla braku miejsca, gdy przepełniony był pałac i oficyny, młodzież, lokująca się w domkach ogrodniczych, gdy te zebrania przypadały latem, zawieszała zwierciadła na drzewach, tworząc gabinety gotowalniane w gęstwinie gałęzi.

Przed 10-ciu laty, będąc w samym rozkwicie wdzięków, panna Marja podobała się bardzo memu wujowi Rudolfowi, ale przez posłuszeństwo dla ojca, mającego inne widoki, zaprzestał swoich starań, które zaczynały być już głośne; ślub jej z kuzynem Szumskim poprzedził na kilka miesięcy ożenienie mego wuja. I właśnie Bóg im dał pierwsze dziecko — córeczkę, gdy ciocia Rudolfowa, jeżdżąc z moją matką z pierwszemi wizytami, zkolei anonsowała się do młodej pani Szumskiej, ale nie została przyjętą z wielkim stąd żalem. Nie sądzono jednak było, aby się one poznały! Wskutek nieostrożności kobiety, pilnującej młodą matkę, już przychodzącą do zupełnego zdrowia, pani Marja zapadła nagle w niebezpieczeństwo; przywołani najpierwsi lekarze: Śniadecki, Mianowski Mikołaj, Barankiewicz, z całą swoją nauką nie byli w mocy wyrwać ją z rąk śmierci: gangrena była we wnętrznościach — ona musiała umrzeć!... Uprzedzony o tem mój ojciec, przyjaciel od lat dawnych tej rodziny, przewidując okropne skutki tego ciosu, zabrał z sobą szwagra swego Wojniłłowicza i we dwojgu ukryci na drugiem piętrze, część nocy przeczekali w trwodze, gotowi na wszystko; nagle dał się słyszeć na dole okropny ryk... już było po wszystkiem! Mój ojciec ze szwagrem zbiegli ze wschodów do pokoju, gdzie nad martwem już ciałem pięknej, dobrej, szczęśliwej i kochanej Marji rozpaczały dwie matki i nieszczęśliwy małżonek. Z pomocą sług oderwano biedne kobiety od tego bolesnego widoku, zaniesiono z wielkim trudem w krześle na drugie piętro, a pana Szumskiego, wyrywającego się z rąk kilku ludzi, mój ojciec mitygował tem najwięcej, że z nim razem płakał. Puszczono krew prawie wszystkim, bo wszyscy zarówno uczuli tę stratę. A mała sierota, niewinny powód tego nieszczęścia, ochrzczona imieniem swej matki, dostała za patronkę Matkę wszystkich sierot. Mój ojciec był jej chrzestnym ojcem i zawsze czule kochał tę swoją córeczkę, myśmy ją też umiłowały jak siostrę; a była śliczną, miłą, dobrą, jak jej matka, której nie znając była jednak podobną do niej we wszystkiem, aż do ruchów; z tą zdobyczą, z tą jedyną pamiątką po nieodżałowanej Marji wyjechała niebawnie cała rodzina napowrót do Zawierza.

W tejże samej porze na Białej Rusi w Sarji, majętności państwa Łopacińskich, przychodził na świat mały Ignaś, który miał być mężem tej drugiej Maryli, jedynie ją tylko kochać w życiu i wiernym pozostać po zgonie.

Koniec roku 1822 pozostał smutnie pamiętnym i dla naszej rodziny. Dziadunio Tyzenhauz, wybrawszy się wiosną do Karlsbadu, wrócił jesienią bardziej osłabiony, jeszcze w porę, by pobłogosławić wnuczkę, urodzoną 5/17 sierpnia w Żołudku, z nadzieją podobnej radości w Postawach, a spokojny o wszystkie swoje dzieci umarł w Wilnie w pierwszych dniach października. Uwiadomieni rodzice moi o chorobie ojca pośpieszyli do Wilna, by ostatnie otrzymać błogosławieństwo, myśmy pozostały w Dobrowlanach.

Powrót rodziców w grubej żałobie, widok matki w długiej z ogonem sukiennej sukni, oszytej białą taśmą, witającej nas we łzach i milczeniu, sprawiły na nas głębokie wrażenie; i nas ubrano w czarne sukienki, cały dwór oblekł się żałobą, a lokaje we frakach z pękiem wiejących wstążek na ramieniu czynili na nas wrażenie ciągłego pogrzebu.

ROK 1823

Zima zebrała nas znowu w mieście; żałobna krepa przysłoniła weselne róże szczęśliwej zawsze cioci Genowefy, rzucając cień aż na kolebkę pierworodnej jej Hermancji; nie było mowy o tańcach w domu wujostwa, zbierano się tylko do nich na obiady i kwartety, ale miasto wrzało po dawnemu, ono miało jeszcze żyć tem życiem lat kilka — i takie staje w, pamięci piszącej.

Przez te zim dziewięć, przepędzonych w Wilnie, z regularnością zegara, nakręconego na lat kilka, zwolna, niepostrzeżenie zmieniało się też same towarzystwo, jak w potrząśniętym kalejdoskopie. Nam przyszło zamieszkać koleją coraz w innym domu, z okien Woelka lub Samsona patrząc na ulicę Niemiecką z całą jej Jerozolimą i na codzienne prawie pogrzeby Izraelitów, a czy zmarły był biedny, czy bogaty, nie inaczej go wieziono, jak w kufrze i to jednym koniem, tłum tylko większy lub mniejszy stanowił jedyną różnicę tych pogrzebów. Z dużych okien i z balkonu pałacu Paca widok był na plac Ratuszowy, na stary kościołek św. Mikołaja i wieżę jego tak poetyczną o księżycu, na magazyn litografij Lecayer i kliniką, malowaną żółto, z całym jej ruchem medycznym. Okna salonu sklepionego smakiem Gucewicza domu Karpio - Platera, dziś Tyszkiewicza, wychodziły na cztery ożywione ulice, a z tych wszystkich domów oczy ciekawych dziewczynek, biegących od lekcyj do okna, widziały na ulicy też same mundury akademickie, znikłe po 1831 roku, sprejduchy czyli prześcieradła, któremi, jak płaszczem zarzuconym na głowę, ubierały się Żydówki, lisie i sobolowe czapki Żydów, bronne już im od 1845 roku, te żółte lub jasnozielone karety, kryjące się dziś na wsi po wozowniach. Jak się to znało każden pojazd, nietylko po koniach, ale nawet po turkocie, lub po głosie forysiów, wyciągających zdaleka. Dotąd w myśli mej przebiega Ulice wileńskie ciemnowiśniowy rysak doktora Gałęzowskiego, a szerokie, jak kanapy, siwosze jabłkowate doktora Barankiewicza, zdaje się, stoją o jednej zawsze godzinie przed bramą rocznej jego pacjentki, chrzestnej matki naszego ojca, szanownej pani Janowiczowej, której zielona papuga, szczebiocząca na balkonie, nad magazynem eleganckim pana Fiorentiniego zwabiała tłumy Żydziątek na ulicy. Pani Janowiczowa bardzo już sędziwa, szczupła, sucha, lekka, trudna była do schwycenia, wymykała się jak ptaszek z naszych objęć, jakby już była duchem, a zdrowia tak delikatnego, że raz od nagle zgaszonej świecy dostała katarowej gorączki.

Jakże się to nam wesoło jechało na Antokol — zimą koło południa we wspomnianej oliwkowej podwójnej karecie — lub wiosną koło zachodu słońca w otwartym żółtym płytkim, jak melonik, koczyku, i dlatego na Antokol, choć Wilno obfituje w piękne okolice, bo na Antokol najlepsza droga, bo niema gór, jak do Belmontu, ani piasku, jak do Zakretu, a bliżej, jak do Werek, a więcej rozmaitości, jak w Rybiszkach, — bo zresztą cały świat modny, młody, a nawet pobożny szedł tam i jechał ochotniej, niż gdzie indziej.

Przedmową do Antokolu były bulwary, — świeże, wesołe niegdyś bulwary, zasadzone kilku rzędami topoli włoskich od brzegów Wilji aż pod Arsenał, kędy szła droga szeroka dla pojazdów; dziś te bulwary zamieniły się w poważne i groźne okopy, najeżone armatami, wyrychtowanemi ku spokojnym mieszkańcom miasta.

Niejeden z dziś żyjących pamięta te śliczne "wiosny przed 40-tu laty, które rozpoczynając się 4-go marca, jakby na uświetnienie patrona Litwy, przyświecały wesoło procesjom, trwającym całą oktawę i przechodzącym przez wszystkie ulice miasta, jakby dla ich uświęcenia. Cechy niosły chorągwie, jeden z najstarszych mieszczan w kontuszu i w konfederatce z buławą w ręku poprzedzał poważnie kapłana, lud postępował za nimi, a świat piękny, korzystając ze ślicznej pogody, wysypywał się na bulwary; musiało być ciepło, kiedy damy w lekkich białych spacerowały strojach, i dotąd w pamięci migocą lila i niebieskie szlafroczki księżniczek Czetwertyńskich, Karoliny i Eleonory, koło  których, jak motyle, roiła się młodzież. Obrazki takie nie starzeją nigdy... Kto był natenczas młodym i pięknym, pozostał nim we wspomnieniach współczesnych !... Obok księżniczek . była kuzynka ich Julja Grocholska, późniejsza Henrykowa Rzewuska, którą poważniejsze panienki obierały na wzór skromnego układu, była Kamila Tyszkiewiczówna, następnie Ślizniowa. Do miłych, jeżeli nie do pięknych, zaliczała się Wanda Wańkowiczówna, młoda, wesoła i bogata; Celina Sulistrowska o greckim profilu; córki profesora Becu, dorównywające wzrostem swoim najwyższym mężczyznom; trzy prześliczne Białozorówny o fręzlistych rzęsach; dwie generałówny Niesiołowskie, których świeża płeć okupywała brak kształtnych rysów, posągowe trochę panny Pągowskie, zgrabne siostry Rewieńskie, księżniczki Lubeckie ze, skromnym układem, przybywające w ogromnej landarze z ciotką swoją Ploterową (z Żabów), trzy podkomorzanki Zaleskie, dwie Wawrzeckie, dwie Puzynianki, dwie Wojniłłowiczówny i t. d. i t. d.

Na balach było pełno mundurów akademickich, wszędzie im byli radzi, oprócz tylko w jednym domu, gdzie się na nich trochę krzywiono, a to w salonie pani gubernatorowej cywilnej Hornowej. Mówimy pani, nie pana, ani państwa gubernatorostwa dlatego, że dumna ze swego największego na całe Wilno salonu, pani gubernatorowa nie inaczej go, jak „mon salon" nazywała, karząc ostracyzmem tych, co, jak uważała — „uchybiali jej zwierciadłom", obracając się do nich plecami, a nie mogło być inaczej, bo młodzież wolała patrzeć na ładne twarze panienek lub nawet na tacą z lodami i z cukierkami; dużo więc ich pod ogólną nazwą „Akademusów" zostało wykasowanych nie z albumu uniwersyteckiego, ale z listy balowej próżnej pani, wyszłej z namiotów Wielkiej Armji nato, by z piastunki dzieci pana gubernatora stać się jego małżonką, co tak ją czyniło dumną, że się ze swej „pańskości" nacieszyć dość nie mogła. Włoszka rodem, choć jasna blondynka, była jednak nadzwyczaj gwałtowną, przytem bez wychowania, a mąż jej był zawojowaną prowincją, tak że do przychodzących do niego z prośbą nieraz wychodził, trzymając się za twarz, a zapytany: „Czy nie fluksja", odpowiadał płaczliwym głosem: „Non, ce sont des tracasseries domestiques".

Pani gubernatorowa, nie mając sama żadnej nauki, nie była w stanie kierować wychowaniem własnych dzieci, a gdy najstarsza córeczka okazywała nadzwyczajne zdolności, dawano jej tyle metrów razem, iż biedne dziecko w 10-tym roku życia umarło z zapalenia mózgu, a w wigilję jeszcze matka chwaliła się przed gośćmi, że córka jej już nie ma czego się uczyć, bo mówi sześciu językami i posiada matematykę.

Salony ludzi dostatnich mniej więcej są do siebie podobne, różne cokolwiek duchem, ale na oko jednakowe, szczególnie dawniej, gdy mieszkania wynajmowano wraz z meblami i to nieodbicie potrzebnemi, w żadnym nie odbijał się charakter mieszkańców— chyba tylko w rodzaju przyjęcia.

Do książąt Dymitrostwa Czetwertyńskich wabiły wdzięki córek. Dom książąt był otwarty, obiady proszone częste, a co niedziela wieczór z tańcami w czasie karnawału, w poście zaś bawiono się rozumnie: w szarady i obrazy żywe, którym przewodniczyła zwykle moja matka i pani Abramowiczowa; treść ich była zawsze historyczna. Raz na rycerza Bajarda wybrano Karola Przezdzieckiego dla jego kresy na czole, a on opowiadał nazajutrz przyjaciołom: „Co to, panie! bez mitologji ani porywać się dziś na salony — mnie wczoraj kazano być Bajardem". Wyraźnie Bajard i Mars byli dla niego w jednej osobie.

Był jeszcze drugi dom książąt Czetwertyńskich z córką i zięciem Lubeckimi, były i wnuczęta, a tak ich dużo, że zamiast ich wymieniać po imieniu — mówiono o nich, Mak-Lubeckich, jak o jakich Mac-Gregorach. Babka ich, Kalasantowa Czetwertyńska, była matką księżnej Dymitrowej; primo voto Śliźniowa, rozumna i oczytana matrona, czytała dużo, a lubiła towarzystwo uczonych, ale wychowana według starej metody, nieprzypuszczającej odmian nawet na lepsze, w wielkiem raz była przerażeniu, gdy nauczycielka jej wnucząt panna Laroque wróciła z uczonego wieczoru z wiadomością, że niema elementów, że one rozebrano na pierwiastki! — Spokój tej zacnej matrony został zakłócony na dni kilka tą herezją, biegały kurjery do uczonych, do spowiednika, którym, podobno, był światły ksiądz Giraud, i gdy ten upewnił, że wiara się tem nie obali, wrócił pokój domowy. Kwestja, tak żywo obchodząca matkę, podobno w niczem nie zakłóciła spokoju córki, zawsze jednostajnie usposobionej, a imię jej Nimfa i kapelusz biały, niezdejmowany nawet wieczorem, ani na balu, ani w domu, pozostały w dziecinnej pamięci.

Osoby, mieszkające na Wielkiej ulicy, a siedzące w oknie w przedpołudniowe godziny, widziały codziennie, oprócz niedziel i świąt, jadące drążki fartuchowe poczwórne, pięknemi założone końmi, a w drążkach dwóch hożych młodzieńców w sobolowych szubkach w towarzystwie poważnego nauczyciela; byli to młodzi hrabiowie Platerowie, śpieszący na lekcje uniwersyteckie. Całe miasto znało te drążki i te hrabiątka, bo matka ich była jedną z pierwszych matron w Wilnie. Dom pani Apolinary był otwarty, przyjęcie w nim szczere i staropolskie, sute, gościnne, ale bez próżnej wystawy, chociaż na nią stawało; majątkiem rządziła głową męską; synów kochała po staroświecku, trzymając ich w grozie. Niepiękna, miała rysy męskie, twarz dużą, białą i rzadko kiedy rozjaśnioną uśmiechem, chodziła wyprostowana, napadając trochę na jedną nogę; zawsze strojna w jasne kolory i wycięte staniki, a była dość otyła, w rozmowie dowcipna i prędka, nawet mówiąc grzeczności, że się rzadko uśmiechała, zdawała się czynić wymówki; gdy była panną, a wiedziano, że bogata i z trudnością dawała się obracać w walcu, mówiono o niej, że miljon waży.

Rodzina Wawrzeckich była nam spokrewnioną. Najstarszy z rodzeństwa Tomasz, wojewoda, znajomy w Litwie i w Koronie, a siostra jego Marcinowa Badeni, owa głośna ze swej oryginalności w całem Krakowskiem, mieli na Litwie znanych tylko, brata i siostrę: panią Zawierską i generała wojsk pruskich, a całe to rodzeństwo było ciotecznem mego dziada Tyzenhauza. Pan Generał zamieszkał Wilno z drugą już żoną, Giedrojciówną z domu, i sześciorgiem dzieci. Wszystko w ich domu tchnęło wiejską swobodą: zawsze tam można było trafić albo na obiad, albo na wieczerzę. Córek było dwie na wydaniu: Marja i Felicja, oprócz wdowy Giedrojciowej z pierwszego małżeństwa, przytem kilkoro podrastających dzieci: Józia, Oleś, Lucia; najstarsza zaś z pierwszego małżeństwa była już od lat kilku za Mejsztowiczem. Hiacynty kwitły tam przez całą zimę, a kwiaty sztuczne robiono wieczorami dokoła okrągłego stolika. Słodkie słówka w ustach, a mars na czole charakteryzowały matkę, piękną, jak mówiono, zamłodu, czego ś(ady pozostały w delikatnych tylko rysach, ale była niskiej urody i miała chód wahający się na dwie strony, i w całym układzie wyglądała na osobę zestarzałą przed czasem, obok męża, o lat kilkanaście starszego. Pan Generał chodził wyprostowany jak struna, do tego wysoki, chudy, blady, w zupełnej sprzeczności z bratem swoim, wojewodą, który był bardzo otyły, a zapalał się o lada słowo, jak siarka; ten zaś flegmatyk, z nieodstępnym piórkiem do zębów, dłubiąc je w przestankach rozmowy, nawet na balu — cedził komplementa półfrancuskie, a półpolskie każdej damie, niewypuszczając przez kwadrans ich rączki ze swojej dłoni. Pamiętam, jak dziś, śliczną Felicję, najstarszą i najpiękniejszą z sióstr, o drobnych delikatnych rysach i kruczych włosach, w białej atłasowej sukni, zaręczoną z marszałkiem Feliksem Siesickim. Młodsza od niej o lat parę, Marja w 1827 r. była za księciem Aleksandrem Puzyną; obie te siostry, jedne z ozdób balów wileńskich, były zawsze traktowane przez matkę, jak małe dzieci, i gdy która zgrzana po tańcu dobierała się do lodów czy zimnej lemoniady, wołała na nich z drugiego końca sali: „Niewolno! Felicie! Marie!... rózga!"

Dom pani szambelanicowej Sulistrowskiej miał w sobie dwa silne magnesy: pierwszym była córka dwudziestoletnia Celina, starannie wychowana przez nauczycielkę Angielkę i sama, jakby rodowita Angielka, małomówna i chłodna napozór; drugim magnesem, bardziej bodaj przyciągającym była matka, bardzo mówna, bardzo wesoła, jeszcze przystojna z białemi rączkami o różowych dłoniach i z noskiem zadartym; synek zaś pieszczony od matki tak już zaczynał dokazywać, że go, schwyciwszy fortelem, odwieziono do pana de Neve.

Osoby, uczęszczające do kościoła księży dominikanów, widziały w pierwszej ławce po prawej stronie siedzącą damę nie pierwszej już młodości o rzymskim i surowym profilu i dumną nawet wobec ołtarza; ta postać przypominała trochę owego ewangelicznego człowieka, modlącego się jednocześnie z pokornym celnikiem — była to Anna z książąt Radziwiłłów Lubańska. Po rozstaniu się z mężem osiadła w Wilnie, nie udzielając się jednak towarzystwu. Bardzo oczytana, a nawet uczona (umiała podobno po łacinie i po grecku), zatapiała się w księgach, a widywano ją tylko w kościele: więcej jednak bigotka, niż pobożna, a zawsze trochę dziwaczka, gdy modlitwa jej nie otrzymywała skutku, obrazy święte z jej oratorjum wyprawiane były za pokutę do przedpokoju, co mi przypomina, że jedna z ciotek mego ojca, matka Rajmunda Korsaka, gdy napróżno prosiła o pogodę, a deszcz nie ustawał, wyniosła też wszystkie swoje obrazy na ganek, mówiąc: „Moknijcie, rybeńki, i zobaczcie, czy to miło".

A teraz wróćmy znowu do pani Lubańskiej, czy zaś księżnej, jak siebie pozwalała, jeśli nie kazała, nazywać służbie, by nie stracić swego rodowego tytułu. Po kolei zawsze na kogoś musiała się gniewać, odwracając się przy spotkaniu i to bez żadnej przyczyny, po czem nastawało ułaskawienie, równie bez żadnej przyczyny; jak jedno, tak drugie trwało rok cały — a kiedy chciała, umiała być bardzo przyjemną, zapraszała do siebie, tam rozkładały się teki z pysznemi kopersztychami, a rozmowa jej była zawsze korzystną dla młodych, dla dzieci, bo im opowiadała swoje podróże.

Dom marszałka Michała Römera łączył w sobie dwa żywioły: salonowy i uniwersytecki, ale położeniem swoim przypominał mieszkanie wiejskie; daleko od ulic głównych stał w głębi obszernego dziedzińca, z ogrodem, spuszczającym się. na Wilenkę, z widokiem na część najbardziej malowniczą miasta, Safjaniki. Za wejściem w dziedziniec wszystko tam zapowiadało mieszkanie familijnego człowieka. Zimą okopy ze śniegu, zdobywane przez studentów, latem piłka, gonitwa, a zawsze wrzawa witały na wstępie przychodnia. Seweryn i Michaś, najmłodsi synowie państwa Römerów, ich koledzy i krewni, Ejtmin, Sinkiewicz, Tadzio Puzyna, nieraz i która z kuzynek, przebrana w kurtkę, obskakiwali gościa, a stary sługa meldował go panom. W pokojach ze staroświecka zasobnych zawsze znaleźć można było gospodynię domu, grającą w marjasza z przyjaciółką domu, panną Ratoft, lub samą jedną z książką. Pani Rachela z de Raèsów Römerowa była poważnego oblicza, włosy, zebrane na grzebień o wysokiej ławce, czyniły ją podobną do matrony hiszpańskiej. Obyczajem staroświeckim wyprostowana na krześle odstępowała kanapy i poduszek młodszym. Stanowczość, wypiętnowana na rysach niepięknych, ale szlachetnego wyrazu, mowa napozór chłodna, jakby odpychająca próżne słowa grzeczności, spojrzenie pewne, ale niewesołe — wszystko w tej niewieście zdawało się mówić za nią: „Dużom cierpiała, dużom przebaczyła — wszystko pamiętam, a pociechy czekam nie od ludzi, tylko od Boga". Od pierwszego wejrzenia poznałeś w niej Anioła Stróża rodziny, kapłankę domowego ogniska, matronę, o jakich piszą, ale jakich mało nam pozostawił wiek ubiegły, małżonkę i matkę, jakich nigdy dosyć, jednem słowem — chrześcijankę jakich trzeba.

Pan marszałek był jakby z innego świata, szarmant, nawet bałamut swego czasu, miał klucz do serc wszystkich; natenczas stary i z trąbką (słuch stracił zupełnie), z rysów przypominał Aleksandra I, na twarzy łagodnej biegał figlarny i dowcipny uśmiech; był on zdawiendawna przyjacielem mego ojca. Wspólne ich wspomnienia z wesołych czasów przy pierwszem spotkaniu za każdem spojrzeniem buchały pustym śmiechem, a czasem nawet (gdy nie było nikogo z obcych) objawiały się one tańcem, co było między nimi rodzajem zakładu... na co patrząc nowe pokolenie już natenczas mówiło, „że dawniejsi ludzie weselsi od młodszych", a jednak bardzo wesołą była młodzież za naszych czasów, i prim w tym chórze trzymał jeden z synów marszałka Römera, z twarzy podobny do matki, z wesołości do ojca, wzrostem zaś i rodziców, i rodzeństwo, i wszystkich kolegów prześcignął. I gdy brat starszy Henryk, piękny jak ojciec, powolny jak matka, godziny pozostałe od nauk poświęcał swojej ukochanej wiolonczeli, młodszy Edward i dobrze się uczył, i ładnie rysował, ale też i niepospolicie swawolił, do czego mu wybornie służył wzrost jego masztowy. Czy raz, skuliwszy się w płaszczu, wychodził o zmroku na miasto karłem i stopniowo rósł, rósł, rósł... a gdy już stanął na palcach, sztukował się jeszcze ramionami, rękoma, kijem i kapeluszem, tak że i żołnierze na odwachu, i Żydzi po bramach, i uliczniki, i przechodnie od bojaźni truchleli; co dzień było coś nowego, bo co głowa młoda wymyśli, to nogi rącze wykonają. ! dotąd jeszcze mówią w Wilnie o sławnej przygodzie generała Buszowjewa, przez którego głowę (gdy chodził zgarbiony po bulwarach) ktoś, zaledwie dotknąwszy jego epoletów, przeleciał i zginął w tłumie, jak meteor, tak że go nikt nietylko schwytać, ale i dojrzeć nie mógł.

Przy czterech braciach była jedyna siostra, Anetka, w której skupiły się wesołość i dowcip ojca, muzykalność Henryka, figlarność Edwarda, cnoty domowe matki; obok tej główki myślącej jaśniało kilka główek ładniejszych kuzynek Białozorówien, których czarne i niebieskie oczy o brwiach aksamitnych i fręzlistych rzęsach niemałe sprawiały pożary w sercach ówczesnej młodzieży. Z tego to gniazda aż dwie w przeciągu lat kilku pojął w małżeństwo ów figlarny Edward.

Figle pana Edwarda bywały i artystyczne: on to głównie malował ową sławną Szejne-katrynkę, w której figurowały portrety profesorów Uniwersytetu z podpisami:

Oto pan Malewski, co z żalem dobywa kieski;

Oto pan Frank, co lubi krank, krank;

Oto pan Grodek, natury wyrodek;

Oto pan Reszka, co na dole mieszka;

Oto pan Śniadecki, nieprzyjaciel niemiecki;

Oto pan Rustem, co maluje z gustem.

Pozostał naumyślnie na zakończenie dom Józefa i Doroty Łopacińskich, najotwartszy z otwartych zimą i latem, w mieście i na wsi, za Dźwiną i pod Wilnem. Była to  pobożna, zgodna i kochająca się para, chociaż niedobrana ani wzrostem, ani charakterem. On nadzwyczaj słusznej urody, szczupły, łysy, z potężnym nosem i spiczastą trochę zakrzywioną brodą, poważny i łagodny. Ona niskiej urody, przysadzista, niepiękna, ospowata, a wesoła, tak wesoła, że z życia swego drugim i sobie czyniła nieustający karnawał, a strojna!... jak nikt z owych czasów nie stroił się w Wilnie. Był to żurnal mód chodzący, a wychodzący nie co tydzień, ale każdego dnia, bo w tym samym toczku i sukni nie widziano ją prawie nigdy dwa razy. A że lubiła jasne kolory i nadzwyczajne fasony, suknia raz włożona i opatrzona i widna na tej otyłej w ciągłym ruchu figurze, skoro poszła drogą sług i faktorek na miasto, jako piękna i mało noszona, kupiono ją odrazu, i czy raz zdarzyło się w ślad po oglądaniu jakiego stroju na pani Łopacińskiej widzieć go na innej damie. W taki sposób ujrzeliśmy raz po raz suknię szafirową, haftowaną w huzarski deseń żółtemi sznurkami, wprzód na pani Łopacińskiej, a w tydzień na gubernatorowej Hornowej. To upodobanie w strojach snać było we krwi p. Łopacińskiej, bo przetrwało nietylko własne jej nieszczęścia: sieroctwo, wdowieństwo i osamotnienie po śmierci córek ukochanych, ale nawet nieszczęścia krajowe. A wzięła to nie ze krwi matki, która była Szadurska z domu (z rodu cichych i niezbytkujących niewiast), ale z ojca, generała Morykoniego, który, już na łożu śmiertełnem złożony, kazał sobie wyhaftować nowy kołnierz do munduru na ślub córki i cieszył się nim, jak elegantka!

Fety, dawane przez Łopacińskich, wyglądały inaczej, jak u innych, pełno tam było wystawy i wystawności: potrawy efektowne na oko, palące się melszpejsy, lody w postaci kawonów, zupy podane w srebrnych wazkach dla każdego z osobna i t. p., ale stół był pospolity, i takim pozostał do roku 1840, gdy pani, już wdowa, zwiedziwszy Francję, zakosztowawszy wykwintów paryskich, przywiozła z sobą kucharza Francuza, kilka serwisów serwskich, i postawiła swój dom na stopie kompletnej elegancji i przepychu, ale od 1823 do 1840 wystawa kończyła się na pięknych pozorach, na cukierkach z wierszami układu męża, i biletach, zapraszających na bal w rymowanym stylu.

Najświetniejszym ze wszystkich był bal, dawany w roku 1823, w dniu św. Konstancji, na uczczenie generałowej Morykoniny, powstającej z ciężkiej choroby; bal to był kostjumowy, od czego mało osób uwolnić się zdołało, bo nawet najstarsi mężczyźni w dominach wystąpić musieli i w takich to  wiejących, szerokich, czarnych, jedwabnych dominach z tarczami u lewego ramienia, na których były godła: „Cześć dla matki — uszanowanie dla gości", sam gospodarz i brat teści, Jan Szadurski, witali w progu wchodzących gości do sali, napełniającej się co chwila przedstawicielami różnych narodów, w strojach barwistych, rojących się, jak ptaki i motyle brazylijskie w promieniach słonecznych. W głębi sali, śród poważnych Polek w stroju XVI wieku, siedziała solenizantka, blada, wzruszona i rozjaśniona odblaskiem ogólnej wesołości, a gdy wszyscy już byli zebrani i tłum się w półkole rozstąpił, ukazała się w oddaleniu cyfra solenizantki, uwita z kwiatów, podobno świeżych, trzymana przez dwie wnuczki, lat ośmiu i sześciu, a koronowana przez kuzynkę ich, Masię Szadurską. Ta cyfra postępowała w takt tańca aż do stóp babuni, która klęczące wnuczki ucałowała i błogosławiła. Poczem śród chóru śpiewaków, wykrzykujących strofy na cześć solenizantki układu zięcia, puścił się polonez długim wężem z matką na czele przez wszystkie pokoje, prowadzony ze wszelką świadomością staropolskiego tańca, o czem dziś wyobrażenia nie ma obecne pokolenie.

Lato w Dobrowlanach upamiętniło się bytnością wujostwa Rudolfostwa. Drugim wypadkiem było założenie i poświęcenie węgielnego kamienia w odnawiającym się pałacu, którego część starego muru zbijano, by utworzyć nowomodny płaski gmach. Zrana przywołano nas do papy kancelarji i kazano nam podpisać się u dołu sporządzonego aktu na pamiątkę tych zakładzin, a ten papier, włożony do butelki i zasmolony, zakopano obok kamienia. Każdy z nas rzucił wapnem na poświęcony kamień, a kielnia była ciężka na ośmioletnią rękę. Dla rzemieślników pod namiotami był obiad, prezydowany przez murmajstra z Wilna Borettiego.

Od dnia założenia kamienia węgielnego najmilszym celem przechadzek było miejsce budowy pałacu.

Jesienią odbyło się wesele jednej z córek pana Kazimierza Sulistrowskiego, mieszkających w Wornianach przy wuju Abramowiczu, ale ślub był w Czurlonach pod okiem babki, pani pisarzowej litewskiej. Z dwóch sióstr, Antoniny i Konstancji, młodsza stanęła pierwiej u ołtarza z panem Aleksandrem Skirmuntem z Pińskiego, późniejszym założycielem tylu użytecznych fabryk dla kraju. Młody bardzo jeszcze naówczas, zdradzał swój rozum praktyczny wyborem upominku dla narzeczonej, której, ofiarując zegarek, przydał doń ozdoby czyli breloki w kształcie narzędzi rolniczych i rzemieślniczych. Z odjazdem ślicznej Kostusi, a z nią razem i siostry starszej, ucichły na czas jakiś zabawy w Wornianach, ale ta wieś umiała i bez zabaw się obejść, łącząc w sobie praktyczność i ozdobę, a jak z drzew urodzajnych i gatunkowych tworzą się nowe ogrody, tak samo przykład Wornian zaszczepiał dobry smak u sąsiadów i wsie zdobiły się dokoła. Mikołaj Abramowicz, dziedzic Wornian, obdarzony hojnie od Boga, wcześnie żyć zaczął, a że się zbyt wcześnie ożenił i to ze starszą od siebie o drugie tyle, w wieku, w którym inni o zabawach tylko myślą, on był dojrzałym już człowiekiem. Myśl jego ciągle czynna, czynem się też objawiała. Smak dobry i praktyczność, nierozdzielne z sobą, tworzyły ciągle piękne i użyteczne rzeczy: z bagnisk powstały czyste stawy, które, obracając młyny i tartaki, odbijały zarazem drzewa i kwiaty parku; na dnie wody była ryba, a na powierzchni łabędzie, eleganckie baciki i wyspa z średniowieczną wieżą i mostem żelaznym, który doń prowadził. Kościół murowany patrzał się w okna dwupiętrowego drewnianego dworca, a domki rzemieślnicze z ogródkami, tworząc regularną ulicę, łączyły dwór z kościołem. Były i oberże murowane po obu końcach miasteczka, a aleje z drzew, zasadzone w promień, miały przy rozchodzących się drogach kręgi z krzyżem i ławkami z kamienia.

Św. Emilja, dzień imienin małżonki, zawsze otoczonej względami, była co rok obchodzona świetnie, z zebraniem całego sąsiedztwa, muzyką z Wilna i niespodzianką, która łączyła dwór z włością: było to albo wesele włościańskie najbiedniejszej i najpoczciwszej pary, hojnie wyposażonej w imieniu solenizantki, albo dożynki na iluminowanej wyspie z tańcami dla gości i włościan. Feta worniańska trwała zwykle dni kilka, zaczynając od świętego Piotra; zbierano się na dwa dni przed św. Emilją, a nie wypuszczano nikogo nazajutrz po imieninach, by fetować przyjaciółkę solenizantki, hrabinę Mostowską z Cerkliszek, ostatnią z Siekierzyńskich; damy te, znające się z sobą zamłodu i za świetnych czasów, kochały się bardzo, przynajmniej głośno i publicznie to manifestując, będąc w ciągłych uściskach, czułościach i słodkich słówkach, co było jedną z cech epoki. Jednakże nie chciała żadna uchodzić za starszą, ani też uchybić przyjaciółce, koleją z ust jednej i drugiej leciały pieszczotliwe wyrazy: „ma fille, ma mère, mon enfant, mon amie, mon choux, mon chat, mon rat, mon amour, mon tout" i to nietylko na przywitanie, na dzieńdobry, na dobranoc i przy rozstaniu, ale co godzina, co chwila, za lada okolicznością i drobnostką. Obie były swego czasu pięknościami i obie abdykowały co do chwili obecnej, ale nie co do wspomnień przeszłości i wyrządzały sobie wzajemnie przysługi przypomnieniem tych „błogich czasów", podobnie jak w sławnej piosence „de madame et monsieur Denys" ze zwrotką za każdą strofą „C'etait en 1700, souvenez vous en". A trzeba wiedzieć, że pani Emilja śpiewała ongi piosenkę, którą był dla niej ułożył i sam ją nauczył książę Józef Poniatowski pod Blachą; zaczynała się ona od wyrazów: „Lise, entends-tu l'orage?"

Pani Mostowska zaś sławnie niegdyś tańczyła le pas turc i żadna św. Emilja, ani zaimprowizowana św. Domicella, nie obeszły się bez koncertu i baletu: bo przyjaciółki, wpadłszy raz na tor reminiscencyj, namawiały się wzajemnie do tańca i do śpiewu, co po długich korowodach i wznowionej litanji: „ma fille, ma mère, mon enfant i t. d." następowało; pani Mostowska, siadłszy na nóżce na głębokiej kanapie i mrużąc oczki, słuchała śpiewu swej przyjaciółki, a gdy na nią przypadała kolej wystąpić solo, tamta przypatrywała się jej przez dubeltową złotą lornetkę, na złotym wiszącą łańcuszku.

Pan Abramowicz, szczupły, niezbyt słusznej urody, miał twarz prawie kobiecą, rysy drobne, tylko wyraz trochę sarkastyczny. Tak był czynnym, że obłożnie chory, by nie próżnować, haftował pantofelki na kanwie dla swojej żony, lub szył kobiałki rymarską sztuką; śliczne też były koszyczki, które plótł z delikatnych błon leszczyny; łączył zatem w sobie przymioty i wady kobiece i męskie.

Do obrazków z tejże epoki należą niedźwiednicy ze Smorgoń i braciszki kwestorze, bernardyni z barankami; dwa typy już znikłe oddawna, bo chociaż chodzą i tańcują jeszcze niedźwiedzie po dworach, — to już nie nasze, nie z litewskich lasów, nie wychowańcy smorgońscy, ale dalecy wędrowce i intruzy z głębokiej Rosji. Akademja smorgońska zamkniętą została przed Uniwersytetem Wileńskim z powodu jakiegoś nieszczęścia, gdy, wyrwawszy się od profesorów, student nabroił w jakimś dworze. Ale za moich czasów dziecinnych części to byli goście, pożądani od dzieci i od czeladzi, zbierający tłumy ciekawych na dziedzińcu i patrzących z za węgła. Co widząc, pan Karol Czapski radził, by z tego korzystać dla spisania ludności dwornej, o której inaczej dostatecznie nigdy wiedzieć nie mógł.

Braciszki-kwestarze raz w rok przynajmniej ukazywali się w każdym dworze z licznym zastępem baranów, zupełnie tak, jak ich opisał Chodźko w swoich „Pamiętnikach Kwestarza". Bywali z nich niektórzy kwalifikujący się na tę godność dowcipem i rubasznością. Jeden z nich, pamiętam, prosił pokornie ojca mego o zapełnienie jego podróżnej karafinki wódką, — a gdy został z tem odesłany do pisarza, ten przerażony przybiegł, pytając: „Czy doprawdy pan tak hojny?", bo karafinka okazała się być kilkogarncową flaszą czy dzbanem miedzianym.

Kasata klasztorów w 1844 wstrzymała nieco wędrówki Bernarsiów, ukazywali się jednak po dworach do 1851 roku z Iwja, ale i to zwolna ustało.

ROK 1824

Przybywając na zimę do Wilna, gdyśmy zapytywały ścian domu Samsona o świeże wspomnienie, datujące się od roku, matka moja opowiadała nam własne z czasów panieńskich, gdyż z ojcem, braćmi i siostrą zajmując ten sam dom Samsona, przez całą jedną zimę grała na amatorskim teatrze sztuki francuskie, będącego natenczas w modzie autora Picard. Teatr ten emulował z drugim u gubernatora Benigsena, gdzie jeune première była piękna hrabina de Choiseul z domu Potocka, pierwsza żona naszego wuja, która już wówczas myślała o rozwodzie, a co spełniwszy wyszła za Bachmietjewa. Dama ta była celem hołdów niejednego serca, a wzmianka o niej i o zimie, którą w Wilnie przebyła, znajduje się w pamiętnikach doktora Franka, jednego z jej gorących wielbicieli. Musiało to być bardzo dawno, kiedyśmy poznali córkę tej pani, piękną panią Matyldę Kudaszew, którą szczególnie odznaczały włosy popielato-blond.

Dom Samsona najmilsze pozostawił wrażenie.

Tyle się powiedziało o domach znajomych, składających towarzystwo wileńskie przed 40-tu laty, jakże zamilczeć o naszym. Odznaczał się on nie tyle liczbą, ile wyborem osób, doń uczęszczających, i duchem może trochę kwakrowskim, który wpłynął na całe życie nasze przez to, iż przestając zawsze z rodzicami, bawiąc się w ich obecności, należąc do rozmowy ogólnej, mogłyśmy jej słuchać bez zgorszenia, bez skażenia myśli niepotrzebną wiadomością, któraby dała umysłowi dojrzeć, a sercu uwiędnąć przed czasem. Zacni wypróbowani przyjaciele rodziców i młodzież wykształcona domowem wychowaniem, mieli jedynie przystęp do naszego domu. Z panienek zaś tylko kuzynki Wojniłłowiczówny, siostry Łopacińskie, Alina Żabianka, Szadurska Masia (później Hilchenowa) stanowiły jedyne nasze znajomości. Póki dzień za fekcjami, a wieczorem z robótką koło stolika, prezydowanego przez mamę, schodziły nam godziny na słuchaniu najczęściej pięknego, głośnego czytania hr. Konstantego Platera, jednego z siedmiu braci, który, jako kawaler, a zawsze na usługi dam, jeździł z domu do domu w swoim koczyku o dwóch czarnych koniach i tak przez lat 26, jakby to zawsze były te same, tu wezwany na obiad, tu zatrzymany na herbatę, zawsze z książką, niby staruszek z ewangeliczką (jak go złośliwie służba na przedpokojach nazywała). Wypłacał się za przyjaźń i gościnne przyjęcie tym nieporównanym talentem czytania, który poświęcał jedynie na usługi drugich, bo sam, chociaż ogrom skupował książek, nigdy ich nie czytał dla siebie, nawet kartek nie rozcinał, powierzając tę czynność tym, których to bawiło. W czasie zimy 1824 roku tą ewangeliczką były dwa tomiki, w różową bibułę oprawne, pierwszych poezyj Adama Mickiewicza, które, jako nowość i jako niepospolicie piękne, rozrywano sobie. Powrót Taty, Kurhanek Maryli, Pan Twardowski, Pierwiosnek i t. d., omal co wieczór czytane były w naszym salonie i zawsze słuchane z nowem zajęciem, zawsze z tem samem rozrzewnieniem.

Hrabia Konstanty Plater, niepierwszej natenczas młodości, wzrostu średniego, twarzy niepięknej (jak wszyscy niemal Platerowie), t. j. o szerokim nosie i bez zębów odmłodu, był jednak motylem salonowym, to jest chciał za takiego uchodzić. Tancerz niezmordowany, pomimo podagry i aż do siwizny, chodził przydygając, a ściskał za rączki panny i mężatki, patrząc im czule w oczy oczami łzawemi i wypukłemi. Mówiono, że był tajemnie żonaty, ale do tego się głośno nie przyznawał i jakby dla zamknięcia ust rozsiewającym tę plotkę, wszystkie panny, ile ich było wychodzących zamąż w Litwie, Inflantach, Białej Rusi, nawet i w Warszawie, prowadził do ślubu. Konfident wszystkich incomprises, rozciągał swoje usługi i afekta dla płci pięknej nieraz aż po za kulisy salonu, tak że korzystając z tej jego słabości, ile razy zjeżdżał na obrachunek komisarza do starostwa Daugieliszek w Święciańskiem (którem, jako niezależny, w imieniu sześciu żonatych braci zawiadywał), pani komisarzowa kładła się natychmiast do łóżka, a hrabia, lękając się zasmucić żonę, oszczędzał męża i zamiast rachunków zwoził ziółka dla chorej a wieczorami czytał jej powieści i poematy.

Takim był ów hr. Konstanty, którego całe Wilno kochało. Wszystkich przyjaciel od serca, zawsze zdania osoby, z którą mówił, nie mający nigdy prawie grosza, a jednak pierwszy do składek dobroczynnych, gość nasz, ulubiony w mieście i na wsi, zawsze jednostajnie grzeczny, w atencjach, w kalamburach (które mu czasem nieźle się udawały), zawsze we fraku w białym krawacie i rękawiczkach. Takim też był w trumnie w 1849 roku, jako ostatni typ starych kawalerów z XVU)-go wieku.

Inni odwiedzający nas byli bracia Czapscy, Stanisław i Karol, szczególnie Karol, ów poczciwy dystrakt i facetus, którego opowiadania komiczne, a raczej improwizacje à la „Panie Kochanku", nieszkodliwe bliźniemu, ożywiały najpoważniejsze grona. Anegdot zaś i dystrakcyj jego, już opisanych przez nas w „Małych a prawdziwych opowiadaniach" p. t. „Jedna z dawnych postaci Wilna" — powtarzać tu nie będziemy. Pan August Brzostowski i pan Walenty Brochocki mieli zawsze coś do opowiadania o Napoleonie, bo nie tak dawny jeszcze rok 1812 i świeża śmierć „Wygnańca św. Heleny" budziły na nowo wspomnienia z tej ciekawej, a strasznej epoki. Śród wielu opowiadań tego rodzaju, powtarzanych nieraz przez mego ojca i jego przyjaciół, niektóre wraziły mi się w pamięć, a że niema ich, podobno, w żadnym z licznych pamiętników o Napoleonie, zamieszczam je w swoim.

Kiedy w 1812 roku Napoleon był już wkroczył na ziemię litewską, nakazano wszędzie zsypkę magazynów i dostarczanie bydła na przekarm wojska, ale nie wszędzie z równą ochotą ten rozkaz był spełniony. Generał francuski, przysłany do Głębokiego w Dziśnieńskie, wymawiał obywatelom ich obojętność ku Wielkiemu Wodzowi, a przeto i dla własnej sprawy. Ale że mówił do zgromadzenia, które ani słowa nie rozumiało po francusku i vice-versa, obrano za tłómacza Augusta hr. Brzostowskiego, któremu nie lada dostała się rola: bo na czele szlachty była sztuczka energiczna, który, nie żałując elokwencji, sypał, jakby gradem wyrazami przez d... przez k... i przez  s..., wymierzonemi przeciw Wielkiej Armji i jej Szefowi. Ale wyrazy te, jak groch od ściany, odbijały od uszu Francuza, zwracającego się za każdą pauzą ku hr. Brzostowskiemu z zapytaniem: „Qu'est-ce qu'il dit?" — Hr. Brzostowski z taktem człowieka dobrze wychowanego, a z flegmą mu właściwą, zupełnie inne znaczenie nadawał tej gwałtowności, tłumacząc ją „gorliwością, zapałem" i t. p. Po tonie łagodnym tłumacza zawzięty szlachcic domyślił się, że Hrabia politykuje... „Uważam" — wołał, coraz bardziej zaperzony — „że Hrabia oszczędzasz tego..." (tu znowu poleciały przydomki przez k... i d...). A gdy i kułaki ściśnięte i kiwanie pod nosem wmieszały się w tę sprawę, czyniąc zbyt zrozumiałą mowę zagniewanego tak, że i Generał poczerwieniał, hrabia Brzostowski przyrzekając w imieniu powiatu i suchary, i woły, i miłość zamknął nagle sesję. Wszyscy odeszli, miał odejść i Hrabia, ale Generał, wstrzymując go, gdy zostali sami, podał mu rękę i rzekł po polsku: „Dziękuję ci, panie hrabio! delikatność twoja ocaliła i szlachcica i mnie. Jedynym ratunkiem było udawać, żem nie rozumiał znaczenia jego słów; inaczej z mojego stanowiska nie mógłbym mu przebaczyć! Twój szlachetny postępek, panie hrabio, zasługuje na ten dowód ufności z mojej strony, ale proszę go o zachowanie w tajemnicy tej naszej rozmowy". Co też Hrabia dochował wiernie, póki Generał pozostał w powiecie. Pokazało się, że Francuz czas jakiś bawił w Warszawie i musiał się kochać w Polce, do której nie mógł użyć tłumacza... Ale sam o tem nie wspominał.

Gdzie indziej tegoż samego generała spotkała scena innej natury. Tam znowu najlepszej woli szlachcic, tłumacząc się, że wołów już niema, ofiarował się dać „deux madames boeufs, za jednego boeuf" co tak rozrzewniło Francuza, że zawołał: „Non! un boeuf, une madame boeuf!" (Co miało znaczyć, jedna krowa za jednego wołu).

Jest jeszcze trzecia anegdota, może lepsza od tych dwóch, w której figuruje sam Napoleon wobec przełożonego księży karmelitów w Głębokiem. Scena charakteryzująca obu, scena, której niema, ani podobnej, w żadnym z pamiętników o Napoleonie, ale której i pióro kobiety dotknąć nie chce... Zostawmy więc ją pod zasłoną portjery, za którą Napoleon odbywa „dniówkę", a przed którą stoi ów prowincjał karmelitów z sercem, bijącem od radości, że zobaczy nakoniec Wielkiego Człowieka!

Rok 1824 dorzucił był do kalejdoskopu wileńskiego kilka błyskotek, które nadzwyczaj urozmaiciły jego widownię. Jedną z najbłyskotliwszych był hrabia Iliński, bogacz, senator i bigot, znany w całym kraju, szczególnie na Wołyniu, ze swoich dziwactw na wielką skalę, bo wielkiej swej fortuny i wziętości używał na uwydatnienie swych fantazyj. On to z pamiątki najświętszej dla chrześcijan, obchodzonej co rok po kościołach, w pieniach, skrusze i rozpamiętywaniu, z pamiątki męki Zbawiciela świata, czynił dramat dotykalny, krzyżując (ale nie na śmierć) żywego człowieka i zawieszając dzieci prawdziwe, jako aniołki w powietrzu, śród lamp dla przedstawienia razem i nieba i ziemi w tym żywym obrazie, który powtarzał się co rok w Wielkim Tygodniu, z całym orszakiem śś. niewiast, żołnierzy, ludu i t. d., biorąc, podobno, na siebie rolę Cyrenejczyka. On to  utrzymywał korespondencję z Najświętszą Panną, składając listy, przez siebie pisane, do Niej i od Niej na ołtarzu i przykazując kapelanowi, aby je czytał głośno przed zgromadzonym ludem i t.d.

Nie przestając na swoich stronach, któremi gorszył i śmieszył w miejsce zbudowania, przybył do Wilna w czasie zimy 1824 roku, a taki jest urok nowości, szczególnie, gdy jej towarzyszą mitra i szkatuła, że dużo osób z towarzystwa dało się tem obałamuclć, przystając na wszystko, co tylko hr. Miński zaproponował. Całe Wilno było w ruchu za przybyciem tego nadzwyczajnego gościa; lud cisnął się do kościoła księży dominikanów, gdzie co niedziela pan Senator w orderach i gwiazdach, w mundurze, leżał śród kościoła krzyżem na poduszkach aksamitnych, świecąc kluczem szambelańskim na połach munduru, który żebraczki przychodziły pobożnie całować, jako klucz do nieba, czyniąc to naturalnie za namową jakiegoś figlarza, który im wmówił, że to był sam św. Piotr.

Księżna Dymitrowa Czetwertyńska, zachwycająca się każdą nowością, ogłosiła była za poradą hr. Ilińskiego posiedzenia ranne dla dam, obracając swój salon na pracownię dla ubogich. Szyły się tam koszule, suknie i kapturki z grubego płótna delikatnemi rączkami, zwolna, niezręcznie, bo niewprawnie, a pani Dorota Łopacińska, pierwsza w tem bractwie ochotniczka, pierwsza też rzuciła igłę, wpadając na myśl praktyczną, że daleko prędzej ubodzy doczekają się odzienia, skoro jego uszyciem zajmie się jej panna. Za tym przykładem wstała i sama gospodyni od roboty, chwytając się za krzyż (a była ułomną), i powoli wszystkie te panie z pokłutemi palcami rzuciły po kolei tę pracę. Ale czekała je inna jeszcze próba... Nadchodziło święto Gromnicznej i fest w kościele księży dominikanów z odpustem dla Bractwa Różańcowego. Hr. Iliński zachęcał damy do niesienia ołtarzyków, mając sam iść z krzyżem brackim na czele. Znalazło się kandydatek do ołtarzyków więcej, niż było tego potrzeba, więcej niżby chciały prawdziwe siostrzyczki, śpiewające od lat kilkunastu w pierwszych ławkach co święto, co niedziela godzinki o Niepokalanem Poczęciu i pięć części rozańcowego wianka; wielki też był okrzyk po cechach rzemieślniczych z powodu tego wyskoku arystokracji i protestacja niemała przeciw temu wkroczeniu w odwieczne prawa bractwa; żal było „siostrzyczkom prawdziwym", wiernie wypełniającym swe obowiązki przez rok cały, ustępować dobrodziejstw łask bożych w dzień odpustu, jakby wypłaty robotnikom całodziennym, słusznie im należnej... Kto i co wpłynęło na usunięcie biednych siostrzyczek: perswazja, groźba, czy też jedynie prawo silniejszego i szczęśliwszego, nie wiem, dość, że fest odbył się wedle programatu senatora Mińskiego z całą pompą arystokratyczną, na którą Bóg patrząc z góry wiedział najlepiej, czyją stały się własnością łaski do dnia tego przywiązane !...

Jakby dla wybitniejszego uwydatnienia postaci hr. Ilińskiego zupełną z nim sprzecznością, przybył wślad za nim do Wilna również jak on orderowy i utytułowany pan, więcej nawet, bo namiestnik króla pruskiego w Poznaniu, książę Antoni Radziwiłł, syn wojewody wileńskiego. A chociaż światowy, wesoły, utalentowany i lubiący towarzystwo, o tyle był skromny, naturalny i miły, o ile tamten próżny i śmieszny. Wchodząc do salonu, książę Antoni zdawał się pozostawiać swe ramy złote za drzwiami razem z płaszczem. Takim szczególnie był w gronie rodziny, i takim widywaliśmy go codziennie na obiadach i wieczorach u nas, u wujostwa Rudolfostwa, u cioci de Choiseul.

Rodził się on z siostry babki mojej, Heleny Przezdzieckiej, nazywaliśmy go zatem wujaszkiem, i niczem też innem nie był dla nas.

Pewnej niedzieli u hr. Piusostwa Tyszkiewiczów, gdy zebrane dzieci bawiły się w gry w ostatnim salonie, zrobił się nagle ruch niezwykły w pierwszym, i ktoś w rozpoczęty „garnuszek" rzucił wyrazy: „Wicekról!", a inne jako echo za niemi: „Król! król!", co naturalnie w niejednej dziecinnej, a żywszej wyobraźni zamieniło się w widomą koronę i purpurę, nie ręczę nawet za siebie. A więcej ciekawa i śmielsza, znalazłszy się na przodzie, cóż widzę?... oto tylko wujaszka Antoniego, witającego się z gospodynią, który, postrzegłszy śród główek (a dzieci niezmiernie lubił) znajomą sobie główkę ubuklowaną, witał ją po imieniu, całując w czoło.

Obecność ks. Antoniego Radziwiłła wiele życia wlewała w nasze familijne kółko; ten wpływ widocznym był szczególnie na mojej matce i na wuju Rudolfie, dla których w osobie kuzyna uobecniała się nagle cała przeszłość, cała ich młodość, szczęśliwie spędzona w Królestwie, Warszawa, Nieborów, Arkadja, Księżna Wojewodzina i t. d. — najpierwsze, a więc najmilsze wspomnienia! Książę Antoni miał śliczny głos, a w śpiewach buffo całe rozweselał towarzystwo, rysował też ładnie portrety, i to nie przerywając rozmowy. Żyjący życiem familijnem, miał zawsze z sobą portrety całej rodziny i obdarzał niemi kuzynowstwo; są dotąd u nas medaljony żelazne: jeden Z nich z popiersiem małżonki jego, księżniczki pruskiej, z prostodusznym wyrazem i szanownym podbródkiem, które tak doskonałe harmonizowały z opinją o dobroci tej pani, z jaką ona zwykła rodzinę swego męża uważać za swoją. Profil najstarszej ich córki Elizy zapowiadał niepospolitą piękność, lecz młodość tej księżniczki, na samym rozkwicie zwarzona, miała się zakończyć w lat kilka suchotami... Smutna jej historja może służyć za treść do powieści.

Bytność księcia Antoniego w Wilnie była spowodowaną w części podróżą jego do Petersburga. Wolny przystęp i życzliwe przyjęcie, jakiego doznawał od dworu rosyjskiego, zawdzięczał książę Antoni nie tyle zbliżeniu się doń przez pojęcie w małżeństwo ciotki wielkiej księżnej Mikołajowej (późniejszej Cesarzowej), ile stosunkom matki swojej, Księżny Wojewodziny, o czem już wspominaliśmy, a przerwanym od roku 1821 jej śmiercią.

„Czemże będziemy się bawić, i kto nas bawić będzie?" zdawały się zapytywać siebie salony wileńskie po odjeździe hr. Ilińskiego i księcia Radziwiłła, a gdy nic nowego nie wkraczało w ich progi, zaczęto przysłuchiwać się, co mówią poza salonami — i dosłyszano chóry pochwał, składanych w hołdzie niepospolitej wymowie, jaką zabrzmiała katedra filozofji, odkąd ją zajął profesor Józef Gołuchowski, bardzo młody, a już bardzo uczony, przybyły z Królestwa Polskiego. Genjalny ten mówca oprócz młodzieży obowiązanej go słuchać, jako uczniowie, ściągał jeszcze tłumy wolnych słuchaczy, a wszyscy, przykuci zachwytem, póki mówił, rozchodzili się po mieście, powtarzając każdy, jak umiał, słyszane prawdy, głębokie, wzniosłe, a oddane z prostotą i jasnością codziennej mowy. Mój ojciec był jednym z najwierniejszych wolnych słuchaczów tych arcypięknych prelekcyj, dla których, jak i dla lekcyj architektury

Karola Podczaszyńskiego, zaprzągł się był w życie akademickie, pilnując się godzin i notując za powrotem, co słyszał, co spamiętał. Pozazdrościły i damy tego życia, a z księżną Dymitrową Czetwertyńską na czele zaczęły uczęszczać na prelekcje Gołuchowskiego, który, ujęty tym przybytkiem niezwykłych słuchaczy, rozpoczął nową serję, mającą na celu rozbiór duszy i piękna. O ile widok dam na sali wpływał na natchnienie mówcy, nie wiemy, ale o czem głośno mówiono, to o wpływie niekorzystnym na uczniów, którym obecność pięknych księżniczek Czetwertyńskich w całym blasku wdzięków i stroju, siadających w pierwszych ławkach, była wielką przeszkodą, odwracając uwagę od profesora do widzów. Jako dzieci, o których zwykle sądzą starsi, że nie zrozumieją wyższych rzeczy, nie uczestniczyłyśmy tym uczonym zabawom i pozostały mi tylko w pamięci oderwane opowiadania naszego ojca, który wracał zawsze zachwycony z tych prelekcyj, i pochwały niektórych odwiedzających nas wieczorem, a nareszcie anegdotka jedna, która najsilniej wraziła nazwisko Gołuchowskiego w umysł dziewięcioletniej dziewczynki. Była natenczas moda kotyljona, to jest walca, tańcowanego trybem mazurkowym z figurami, w jednej z nich para walcująca obowiązaną była okręcić się około krzeseł w ósemkę; po wielu próbach mniej więcej zgrabnych jeden tylko Karol Kostrowicki potrafił to dobrze wykonać. Przyklaskiwali mu widzowie balu i między niemi stojący we drzwiach sali po skończonej partji wista generał-gubernator Korsakow-Rimskij, staruszek, który nikomu wody nie zamącił, a wymagał jedynie, aby go wymykającego się á la française nie żegnać i nie odprowadzać. Otóż, stojąc we drzwiach, pociągając kołnierza, jak to miał we zwyczaju, zauważył i on pana Karola Kostrowickiego, a że go nie znał, zapytał stojącego bliżej od innych mego ojca, kto by to był taki? Trzebaż takiego trafu, że ów Karol stanął w tej chwili obok profesora Gołuchowskiego, a mój ojciec, nie przypuszczając, aby chwilowy laureat balu mógł zająć kogo więcej nad triumfatora każdodziennego, nie zważając, że palec Korsakowa wskazuje na akademika o włosach blond, z zadartym noskiem i ru-mieńcem panny, sam zapatrzony na twarz ciemną i myślącą szanownego filozofa, odpowiada gubernatorowi: „C'est le professeur de philosophie, mr. Gołuchowski" — „Ach! vraiment?!" odrzekł zdziwiony Gubernator, pociągając silniej kołnierza, i, skinąwszy na adjutanta Szebekę, wymaszerował zwolna z salonu. Nazajutrz gruchnęła po mieście, iż kto tylko zjawi się do Dworca, Korsakow opowiada każdemu, iż pierwszym tancerzem Wilna jest profesor Gołuchowski, a dla lepszego uwydatnienia i poparcia tego, co mówił, ustawia krzesła i sam się wkoło nich okręca, u obiadu tak samo ustawia solniczki, przy kartach zaś lichtarze, i tłumaczy, jak się zręcznie wywinął profesor filozofji z figury, której nikt przed nim wykonać nie umiał. Gdy to doszło do mojego ojca, czując się odpowiedzialnym za to qui pro quo, które, trafiając do uszu filozofa, mogłoby go obrazić, idzie mój ojciec do p. Gołuchowskiego i przeprasza go za mimowolną pomyłkę. Ale ten nietylko, że się nie gniewa, lecz, uznając owszem p. Kostrowickiego za skrzywdzonego, żałuje, iż tak dobrze, jak on, tańcować nie umie i zapowiada, że taniec obiera za treść przyszłej prelekcji.

Kiedy to piszę w lat 43 po owym wypadku, zjawia się dama, która lat kilka przepędziła w domu i w rodzinie tegoż Józefa Gołuchowskiego, w jego Garbaczu, gdzie, z profesora stawszy się gospodarzem, dowiódł, iż filozofja chrześcijańska jest podstawą życia naszego i jego duszą. Łatwość w pożyciu, dowcip, wesołość, wpływ korzystny na sąsiadów, najmilsza rozmowa i ten dar pobudzenia i zmuszenia drugich nietylko do myślenia, ale i do wysłowienia tych myśli — oto były cechy charakteru i stosunków z ludźmi owego filozofa, który zawsze najmilej, najrzewniej wspominał swoją bytność i występowanie w Wilnie. Słówek jego dużo cytowała nam Olga S*, która z uczuciem córki wspomina profesora Gołuchowskiego, zawdzięczając mu swoje wykształcenie intelektualne; ale najcharakterystyczniejszym rysem wydała mi się zabawa, którą chciał uczcić trzy razem solenizantki, a sprosiwszy dużo gości, że sam mieszkał w piwiarni, ofiarował słodownię na salę balową. Wymyta podłoga szkliła się od słodu, jak woskowana, ale dla zachowania charakteru sali nie wyniesiono nawet beczek od chmielu, spokojnie sobie spoczywających poza słupami. Domowi napierali się orkiestry, ale Profesor, nazywając to zbytkiem, radził każdemu wyuczyć się jakiego tańca na fortepianie, do czego się też wzięto, ale nie bez westchnień głębokich za orkiestrą. Nadszedł nareszcie dzień potrójnych uroczystości i obiad w słodowni zebrał około dużego stołu liczne sąsiedztwo. Gospodarz wznosi toast na cześć solenizantek, poprzedzając go przemową z natchnienia improwizowaną, jak to zwykle czynił, a słowom: „Wiwat! niech żyją!" zawtórowała nagle kapela... Patrzą zdziwieni biesiadnicy, aż z każdej beczki wygląda Żydek ze skrzypką, z klarnetem i t. d. Jedną też z charakterystycznych postaci Wilna, ale należącą więcej do epoki, jak wyłącznie do miasta, — był Hackiewicz (czy Chackiewicz), znany pod przydomkiem „gracza", a nawet „szulera", do czego sam się pierwszy przyznawał, jakby szukając chluby z tego, co mu było hańbą. Dowcip jego trącił cynizmem, i można byłoby złożyć sporą książeczkę z samych anegdot o nim i jego odpowiedzi, solą attycką zaprawnych, choć bezczelnych. Jak naprz. do magnatów, posiadających obszerne włości, mawiał, że „oni byli panami z chłopów, a on pan z panów, bo ogrywając ich się wzbogacił". Jak winszującym mu, że utył, „Czemu nie", odpowiadał z uśmiechem: „dwóch Potockich zjadłem". Słysząc moją matkę, uskarżającą się, że spać nie może (w Wilnie), dla hałasu na dole, gdzie był szynk — „Bądź pani spokojna" rzekł — „ja temu zaradzę". W rzeczy samej, na przyszłą noc było cicho, a gdy matka moja pytała u Hackiewicza: „Jakim sposobem tego dokazał" — „To moje ludy" — odpowiadał — „oni mnie słuchają". — Cynizm tego człowieka przyswajał sobie wszystkich występnych. Gdy była mowa o złym księdzu — „To mój kapelan", mawiał on — a na kobietę złej opinji mawiał: „To malina z mojego lasu". — Raz na ulicy zdybało go trzech znajomych w jego rodzaju, ale trochę mniej głośnych. Było to na trotuarze, niedaleko apteki. — „Pójdźmy trochę dalej", zauważył Hackiewicz, „bo, jak nas obaczy aptekarz, gotów zawerbować do octu!" (a któż nie wie, że tak zwany „ocet czterech złodziei" jestnajsławniejszy). — Chcąc swego syna zalecić komuś: „Oto młodzieniec przyzwoity" rzekł, prezentując go — „ma tylko dwie nieszczęsne wady: jest moim synem i nazywa się Hackiewicz". — W Tulczynie, gdzie zakładał w czasie jarmarku srebrną salę i nieustającego w niej faraona, Tadeusz Czacki, widząc go tasującego karty, zagadnął po swojemu: „A cóż, Hackiewicz, czy zawsze po dawnemu bierzesz walety za damy, a newki za dyski?" — „A zawsze", odrzekł niezmieszany szuler—„i podobno oba nie poprawimy się nigdy: ja zawsze biorę walety za damy, a pan pamięć za rozum".

Raz na pokojach Szczęsnego podziwiano śliczny sznur pereł, należący do samej Hrabiny, którą była owa sławnie piękna generałowa ex - Wittowa, Greczynka, dla której Zofjówka powstała i obie opiewał Trembecki. Perły te były wielkości wisien i kosztowały krocie; każdy pragnął zbliska oglądać, colier szło z rąk do rąk, aż nareszcie, gdy Hrabina chciała je napowrót odebrać, nie znalazły się w niczyim ręku!... Hackiewicz był w liczbie oglądających ... „Słuchaj no" — rzekł hrabia Szczęsny, biorąc go na stronę — „z tobą ceremonji nie robię, to twoja sztuczka, oddaj perły" — „Tym razem nie ja" — odpowiedział nieobrażony wcale otwartością Hrabiego „król cyników" — „Ale bądź spokojny, p. Hrabio, znajdzie się zguba, przed moim okiem nic się nie ukryje..." A poprowadziwszy wzrokiem wprawnym po wszystkich twarzach, spoczął na jednym młodzieńcu, którego, szepnąwszy mu coś na ucho, wyprowadził za sobą; a zamknąwszy się z nim na osobności: „Oddaj perły" rzekł mu, nie obwijając w bawełnę. Przeszyty wzrokiem i słowami młodzik daremnie chciał się zapierać. „Widziałem, jakeś kładł do kieszeni"— dodał Hackiewicz na pewnika. Naco ów młody człowiek, rzucając mu się prawię do nóg, zawołał: „Ratuj mnie, panie, pożycz mi twojej głowy!" — „Hultaju!" — zawołał Hackiewicz — „żeby twoje ręce do mojej głowy, to cała Europa nie byłaby spokojną!" A perły oddane w godzinę potem były na szyi pięknej Zofji.

Jeszcze jeden epizod z domu Samsona. Pewnego wieczora, kiedy mama była za domem, a my za stołem nad lekcjami z panem Benedyką, pojazd wrócił pusty, a lokaj wbiegł, mówicie, że pani przysłała po panienki, aby z okien księżnej Czetwertyńskiej widziały pogrzeb małej księżniczki Zubow. — Na to hasło, nie pożegnawszy nawet po formie p. Benedykę, który odszedł również zadowolony, jak i my, ubrane w szubki pojechałyśmy patrzeć na ów sławny nietylko na całe Wilno, ale na całą Rosję pogrzeb, bo zmarła była jedynym potomkiem nieżyjącego już naówczas księcia Zubowa Najświetlejszego, który, będąc na wygnaniu w Wilnie (chociaż mu nie odjęto ogromnych starostw, nadanych przez Katarzynę II-gą), ożenił się był z panną Teklą Walentynowiczówną, która mu była wpadła w oko na kasynach wileńskich przed trzema łaty. Ten związek, głośny na całe Imperjum, zawrócił był głowę biednym matkom, mającym ładne, a bezposażne córki, i czy raz odtąd ubogi szlachcic oddawał ostatni grosz krwawo zarobiony na suknię balową dla córki w nadziei, że i ona wpadnie w oko jakiemu magnatowi. Ale ten cud już się nie powtórzył — a jeżeli się stał tym razem, to może dlatego, że pełna taktu matka (pani Walentynowiczowa) umiała tak się znaleźć z wielkim panem, iż ten, nie mogąc przystąpić do pięknej panny inaczej, jak w roli pretendenta do jej ręki, nie poprzestał na próżnem bałamuctwie. Panna Walentynowiczówna była już zaręczoną z innym, a że narzeczony jej znajdował się na wsi, nie chciała jechać na kasyno — i gdy matka zmusiła ją do tego, nie obeszło się bez łez. Ubrana w białą suknię, z ponsowym kwiatkiem w kruczych włosach, jak ją niejeden z ówczesnych pamięta na owym stanowczym wieczorze, wsiadła z matką do karety, była razem rzewna i blada, a z tem wszystkiem „ładna błaźnica" (mówiła matka w konfidencji przyjaciółkom). Dla przywrócenia kolorów matka parę razy palnęła ją w białe liczka i tak wprowadziła na salę Müllerów, gdzie jej los miał się rozstrzygnąć od pierwszego spojrzenia!.. Inni mówią, że książę Zubow ujrzał ją po raz pierwszy w oknie, gdy, wychuchawszy sobie kółko w zamarzłej szybie, przypatrywała się ciekawie wojsku, przechodzącemu, na paradę. Jedno czy drugie było to snać zapisano w niebie, skoro się stało... Gdy przyszło do układów, pierwszy narzeczony przystał na ugodą, ślub odbył się wkrótce. W rok potem umarł Książę, a we dwa lata po ojcu córeczka, której to właśnie był ów pogrzeb wspaniały, świecący dotąd w pamięci, jak droga mleczna na tle aksamitnej nocy... od tych świec i pochodni, trzymanych w ręku kilkunastu konwentów, idących parami z ulicy Niemieckiej aż do Misjonarzy, bo zmarła księżniczka była po matce katoliczką. Z jej śmiercią odpadła większa część fortuny, wzbogacając synowców Księcia. Młoda zaś wdowa wyszła w lat kilka potem za hrabiego Szuwałowa. Matka jej, oprócz trzech zamężnych mająca cztery córki na wydaniu (a wszystkie jedna od drugiej piękniejsze), osiadła była w Wilnie i zwolna, nie śpiesząc się, lecz nie tracąc okazji i czasu, wydała wszystkie dobrze i świetnie nawet. Młodsze jej córki były staranniej wychowane od starszych. O księżnej Zubow mówiono, iż ufna w swe wdzięki, nie chciała wcale kształcić się umysłowo, pomimo, iż małżonek jej wymagał tego. Cytowano o niej zabawne rzeczy, a między innemi i to, jak będąc już wdową po księciu Zubowie rozmawiała z cesarzem Aleksandrem, kiwając się przyklęknięto na krześle. Nauka tak ją straszyła, że nie odwiedzała osób, mających opinję uczonych i rozumnych, mówiąc o nich, że „to są szelmy, które ją egzaminować będą z historji". — Do tej kategorji zaliczone były księżna Kalasantowa Czetwertyńska, pani Lubańska i moja matka. Dziś taż sama już hrabina Szuwałowa ze stratą wdzięków i młodości stała się wcale dystyngowaną osobą, bo kobiecie niewiele trzeba dla jej wykształcenia, byle do tego była własna chęć i sposobność. — „Jakże się ma pani porucznikowa?"  zapytywał złośliwie senator Nowosilcow panią Walentynowiczową, chcąc ją upikować niską rangą zięcia Szuwałowa, lecz ta, nie w ciemię bita, odpowiadała mu: „Chcesz mówić o Księżnej? Alboż nie wiesz, że ona już nie księżna, ale hrabina". Od wielu lat, nawet przed założeniem Domu Dobroczynności, co wiosny bywały w teatrze widowiska na dochód ubogich. Za bytności pp. Franków dawano koncerty, a nawet i opery. Pan Jan Chodźko, prezydent, dyrygował dramatami, a nawet i tragedjami, i pierwsza żona pana de Choiseul występowała w roli Fedry (przekład wojewody Chomińskiego), a z nią Marja Mirska, Michał Römer, hrabia Rzewuski i t. d. Rustem zaś za moich już czasów urządzał żywe obrazy; jeden szczególnie wraził się w pamięć z roku 1823: była to królowa Semiramis wśród swojego dworu w chwili ukazania się cienia Ninusa. Obszerna scena ówczesnego teatru przy ulicy Wileńskiej, w domu Każyńskich (następnie Wiszniewskiego) przedstawiała obraz olbrzymich rozmiarów. Panna Aleksandra Bécu zasiadła na wysokim tronie; piękne i poważne jej rysy, wyniosła nad inne kobiety postać godne były królowej Babilonu, szczególnie, gdy na widok cienia przerażona pozostała, a za jej przykładem dwór cały (obraz był w dwóch zmianach); Rustem dokazał sztuki w ugrupowaniu, tak, że i mniej piękne przy pięknych nie traciły. Panna Celina Sulistrowska, której stan był trochę za długi w stosunku do nóżek, zwrócona profilem i na klęczkach podawała królowej berło na złotogłowiu, jej matce zaś, której kibić trochę za otyła nie mogła ujść w obrazie, kazał zaglądać z za pleców córki, a twarz jej, pełna wyrazu i ciekawości, miłą tworzyła sprzeczność z marmurową nieruchomością pierwszej. Zato piękna twarzą i postacią Kamila Tyszkiewiczówna, jako Azema, najbliżej stojąca tronu, od drobnych stópek do dumnego czoła widną była w całej okazałości, a musiała być piękną, kiedy dziś niejeden utrzymuje, iż nie panna Bécu, ale panna Kamila była Semiramidą.

Co do sztuk dramatycznych grano: „Kochankowie Extra - Pocztą" i „Barbarę Zapolską", w której główną rolę odegrała księżniczka Eleonora Czetwertyńska, a królem Zygmuntem był jej kuzyn, Henryk Grocholski. Wiosną roku 1824 ciocia de Choiseul występowała w komedji francuskiej: „Les ricochets", a w dodatku było widowisko z dzieci na dochód sierot Dzieciątka Jezus. Grano „Agarę na puszczy" i „La Colombe" po francusku, sztuczki pani de Genlis, i przełożoną na polski „Atalję" Rasine'a, a to wszystko poprzedzane prologiem, w którym Kupidyn, Merkury i Flora zwiastowali chrześcijańskiej publiczności widowisko pod hasłem Dzieciątka Jezus: pomysł tem dziwniejszy, iż autorem prologu był jeden z najpobożniejszych ludzi, Józef Łopaciński, ale on, wychowaniec dawnej szkoły klasycznej, nie pojmował poezji bez mitologji.

Kochany domie Samsona! Tyle ci zawdzięczam wspomnień!

W rok potem mój ojciec chrzestny Karol Przezdziecki zaprowadzał już małżonkę do swoich pięknych Smorgoń. Ożenił się bowiem w roku 1825-tym, ale że wybierał sumieniem dłużnika, pragnącego szczerze zaspokoić wierzycieli, nie zaś sercem i oczami, które w nim nie starzały, żona jego nie była ani ładną, ani młodą, tylko bogatą. Panna Kornelja Gorska z 70.000 posagu w gotówce, sierota już, a pełnoletnia, mieszkała u pani marszałkowej Lachnickiej i niedługo się namyślając przyjęła propozycję hr. Przezdzieckiego. Piękny świat ze zdziwieniem patrzał na tę parę, dobraną wprawdzie wiekiem, położeniem i urodzeniem, ale różniącą się całkiem charakterami i układem. Czarne przestraszone oczki panny Kornelji odwracały się od narzeczonego, którego jednak później bardzo pokochała. On zaś, wybierając się do ołtarza, jak do mazura, zamaszyście i z determinacją, powtarzał głośno, jakby dla zagłuszenia drugich i swego serca: „Que ma fiancée est la plus belle des belles du moment, que je l'ai choisi". Innym znowu razem (ale po dobrym obiedzie) odzywał się — „iż niemógł dać większego dowodu życzliwości dla wierzycieli swoich".

Ślub pana Pułkownika z panną Kornelją odbył się w Wilnie na wiosnę i zaraz potem przenosiny szumne z iluminacją na drodze w miasteczku Smorgoniach, którego okna wślad za poprzedzającym nowożeńców kozakiem konnym oświetlały się magicznie. Pani Kornelja nie była śmielszą, ani mówniejszą w domu męża, jak przed ślubem, nie mówiła nigdy mąż, ale „sam", jednak, choć dzika i jakby zahukana lub przestraszona, umiała się nieraz odciąć pani senatorowej Ogińskiej, która jako najbliższa sąsiadka Smorgoń, bywając często u pana Pułkownika, nauczyła się była rej wodzić w domu, gdzie nie było gospodyni. Pani Kornelja lubiła czytać i miała wiele nauki, ale trzymała ją w kieszeni, odzywając się tylko od czasu do czasu, i to na ucho najbliżej siedzącej, jednak sąd jej o rzeczach był zdrowy i jasny, a przyszła chwila, że dowiodła i wielkości serca.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROK 1825

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1826

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1827

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1828

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1829

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1830

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1831

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LATA 1832—1833

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1834

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1835

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1836

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1837

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1838

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1839

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1840

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1841

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1842

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROK 1843

Niedostępny w wersji demonstracyjnej