Edward Lubowski

TYMON Z ATEN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT I.

AKT II.

AKT III.

AKT IV.

AKT V.

TYMON Z ATEN

Tragedya w pięciu Aktach

Lubowski Edward

Zaczniemy od najkrótszej treści: Tymon jeden z najznakomitszych Ateńczyków, tak ze względu zasług położonych dla dobra ojczyzny na wojnie, jak i z olbrzymiego majątku, oddanego na usługi wszystkich bez wyjątku, traci skutkiem nieumiarkowanej, i niczem nie chcącej się powstrzymać rozrzutności, całą fortunę. Udaje się przeto ufny w dobroć, szlachetność i przyjaźń, do swych przyjaciół, których miał tylu w dniach szczęścia, ale ci mają dla niego zamknięte drzwi i serca. Oburzony i wściekły, zaprasza ich na ucztę ostatnią, na której pryska im w twarz ciepłą wodą, przyniesioną w przykrytych naczyniach, a potem rzucając za nimi półmiskami, wyrzuca ich precz ze swego domu. Sam zaś pełen rozpaczy, zwątpienia i rozczarowania, przeklinający ludzkość całą, obiera sobie las dziki za mieszkanie. Nadarmo go proszą Ateny, Alcybiades, fałszywi i prawdziwi przyjaciele, wierny sługa Flawiusz, ażeby ztamtąd powrócił i przyjął godność najwyższą. I tu jeszcze w puszczy, przekonywa się z coraz wzrastającą goryczą, o zepsuciu i przewrotności ludzi, którzy na wieść o odkrytych przez niego skarbach, przychodzą łasić mu się do stóp, i nikczemnie pełzać. Tymon obsypuje złotem złoczyńców i nierządnice, z tym atoli warunkiem, żeby przeklęte ludzkie plemię demoralizowali, niszczyli, wycieńczali, doprowadzali do najgłębszego upadku i zgnilizny.

Ideą zasadniczą tej głębokiej tragedyi, (w wielu scenach pokrewnej z Hamletem), jest okazanie, że miłość ludzi pojęta jednostronnie, prowadzi ostatecznie do ogólnej ich nienawiści, bo nieumiejąc znaleźć różnicy, bierze zbiór wielu ludzi, za ludzkość całą,. Nie można kochać wszystkich bezwarunkowo, pod karą pominięcia świętszych i bliższych węzłów jako: małżeńskich, rodzicielskich, ściślejszej przyjaźni, i obywatelskich nareszcie i miłości ojczyzny. Kto tak jak Tymon wszystkich kocha, ten nikogo nie kocha, a gdy ktoś w zamian za to hojne rozdawnictwo miłości, udarowany czcią bałwochwalczą chwilową, nagle zawiedziony zostaje, wtedy tak jak Tymon zbrzydzi sobie ludzkość całą, i stanie się nieuleczonym mizantropem.

Co do źródła inwencyjnego tej tragedyi, niewiadomo czy go Szekspir wynalazł w Northa tłumaczeniu angielskiem Plutarcha, czy też w dawniejszym jeszcze Paytnera: "Palace of Pleasure" gdzie również historya Tymona znajduje się spisaną; to tylko wiadomo na pewno, że napisaną została po r. 1605, czyli wtedy gdy już poeta miał 41 lat. Wiek to dojrzałości, i całej pełni doświadczenia.

Nazwisko Tymona weszło w starożytności w przysłowie, gdy chodziło o oznaczenie mizantropa. Prawdopodobnie uderzył Szekspira ten ustęp z Plutarcha, i poddał mu ideę:

"Tymon był obywatelem ateńskim, żyjącym w czasach wojny peloponezkiej, jak o tem sądzić można z komedyi Platona i Arystofanesa, gdzie jest wyśmiany jako złośliwy nieprzyjaciel rodu ludzkiego, brzydzący się wszelkiem obcowaniem z ludźmi, z wyjątkiem młodego i dzielnego Alcybiadesa, którego pieścił, całował i gościł. Dziwił się temu Apemantus i pytał go, dlaczego tego jednego tylko młodzieńca kocha a innych nienawidzi? "Kocham go dlatego — odrzekł tenże — bo wiem że kiedyś będzie on przyczyną wielkich nieszczęść dla Aten." Tymon znosił też czasem w swojem towarzystwie Apemanta, może dlatego że był mu podobnym w obyczajach, lub że bardzo naśladował jego sposób życia. Pewnego też dnia, gdy obchodzono w Atenach "święto umarłych" podczas którego sprawiają ofiary za tychże, ugaszczali się Obadwaj sami, a Apemantus rzekł: "To mi piękna uczta Tymonie!" Tymon odpowiedział: "Tak, gdyby ciebie przy niej nie było".

Opowiadają, że jednego razu gdy się lud zgromadził na placu dla narady, Tymon wszedł na trybunę, jak to zwykli byli czynić mówcy odzywający się do ludu. Uciszyło się, bo każdy ciekaw był co powie; dziwną i rzadką to albowiem było rzeczą, widzieć go na mównicy. Nareszcie zaczął mówić. "Ateńczycy, mam w moim domu malutkie miejsce, gdzie rośnie drzewo figowe, na którem wielu się już powiesiło i udusiło, a ponieważ chcę tam budować, więc ostrzegam was że drzewo ściąć każę. Kto się powiesić chce, niech pospieszy!"
Pogrzebanym został nad brzegiem morza.

Rozwinięcie charakterów Tymona i Apemanta, nadanie tragicznego kolorytu całości, to już genjalne właściwości Szekspira. Sztuka też ta, najprostszą jest ze wszystkich w swym układzie, jedność planu zachowana bez zbaczania na inne, odrębne przedmioty. Cynizm i sarkazm, któremi przepełniona tragedya dały powód komentarzom, uważania jej raczej za satyrę aniżeli za dramat. Przyznać trzeba, że wybór charakterów, nazwać się istotnie może prawdziwą krytyką ludzkiego serca, w człowieku wszelakiego stanu i professyi, począwszy od senatorów aż do poety i malarza, zbezczeszczających szczytne swe powołanie. Na zagodzenie bolesnego wrażenia, wywartego nienawiścią bohatera, stworzył poeta takiego Flawiusza, przedstawiciela zacności i szlachetności natury ludzkiej. Jestto ustępstwo ze strony poety, ale spodziewać się go należało po poecie ludzkości.

Tymona z Aten, granego na scenie londyńskiej, przerobił Cumberland, jeden ze znanych autorów dramatycznych angielskich. W roku 1723 Delisle wziął przedmiot z Tymona, i przygotował go dla teatru włoskiego z prologiem, śpiewami, tańcami, figurami allegorycznemi i arlekinem. Ze scen niemieckich, znany był tylko podobno w Burgteatrze wiedeńskim i w Berlinie. W polskim języku nie było dotąd przekładu tej tragedyi; podjęliśmy się go zachowując, ile możności dykcyą dramatyczną, a zamieniając wiersz biały na prozę, odpowiedniejszą może produkcyi scenicznej.

E. L.

OSOBY.

TYMON — obywatel ateński.

LUCYUSZ, LUCULLUS, SEMPRONIUSZ, WENTIDYUSZ — jego przyjaciele

APEMANTUS — filozof.

ALCYBIADES — wódz.

FLAMINIUSZ, LUCILIUJSZ, SERWILIUSZ — słudzy Tymona.

CAPHIS, FILOTUS, TYTUS, LUCYUSZ, HORTENSYUSZ — słudzy wierzycieli Tymona.

DWÓCH SŁUŻĄCYCH WARRUSA.

SŁUŻĄCY IZYDORA.

Kupido i inne maski. Dwóch cudzoziemców. Poeta, malarz, kupiec i jubiler, stary Ateńczyk, paź i błazen. Frynia i Tymandra, kochanki Alcybiadesa. Senatorowie, wodzowie, wojownicy, złodzieje, orszak.

(Rzecz dzieje się w Atenach i w poblizkim lesie )

AKT I.

Scena I.

Ateny. — Przedsień w Tymona domu.

POETA I MALARZ.

POETA.

Dzień dobryl

MALARZ.

Cieszy mnie, że was widzę w dobrom zdrowiu.

POETA.

Nie widziałem was dawno. Cóż tam świat?

MALARZ.

Zużywa się starzejąc.

POETA.

To wiadome, lecz czy wydarzyło się co szczególnego, coś nadzwyczajnego, czego jeszcze nie było w historyi? O uroku bogactwa! Twój to czar wywołuje wszystkie te duchy. Znam tego kupca.

MALARZ.

A ja znam obydwóch: ten drugi jest złotnikiem.

KUPIEC.

To godny pan!

ZŁOTNIK.

Nie ulega wątpliwości.

KUPIEC.

Mąż nieporównany, rzec można niezmordowany w swej dobroci, wzór do naśladowania.

ZŁOTNIK.

Mam tutaj brylant.

KUPIEC.

Proszę pokazać, to pewnie dla wielmożnego Tymona?

ZŁOTNIK.

Jeżeli cenę zapłaci, lecz co się tyczy tego...

POETA.

(recytując)

"Gdy się dla zysku pochwaliło niegodnego, plami to świetność pięknych wierszy, których kunszt poświęcony szlachetnym."

KUPIEC.

(oglądając brylant)

Ślicznie szlifowany!

ZŁOTNIK.

I kosztowny, jakiej wody!

MALARZ.

Jesteś pan zadumany, zapewne nad dziełem które ofiarujesz wielkiemu Tymonowi? .

POETA.

Poezya nasza płynie jak żywica z życiodajnego drzewa, ogień skrzy się w kamieniu gdy się go wykrzesze, tylko nasz szlachetny płomień zapala się sam przez się, i podobien strumieniowi, obala każdą przeszkodę. A co wy macie?

MALARZ.

Obraz, panie. I kiedyż ukaże się wasza książka?

POETA.

Zaraz gdy się sam przedstawię. Przypatrzmy się obrazowi.

MALARZ.

Piękne dzieło!

POETA.

(oglądając obraz)

W istocie doskonałe!

MALARZ.

Tak sobie, ujdzie.

POETA.

Cudowne. Ileż wdzięku w tej postaci! ile rozumu błyszczy w tych oczach, jak żywa wyobraźnia karminuje te usta! Możnaby objaśnić każdy ruch niemy.

MALARZ.

Dość szczęśliwe naśladownictwo życia. Ten ryś podoba się panu?

POETA.

Powtarzam że jest to lekcya dana naturze, to życie drgające pochwycone sztuką, które się przedziwszem wydaje od natury.

(przechodzi kilku senatorów przez scenę) .

MALARZ.

Jakże rozrywanym jest wielki Tymon!

POETA.

Przez senatorów ateńskich, Szczęśliwy śmiertelnik!

MALARZ.

Więcej jeszcze przybywa.

POETA.

Przypatrz się pan temu natłokowi, tym falom odwiedzających. Co się mnie tyczy, zdołałem zaledwie naszkicować rnęża, któremu świat cały nie szczędzi uścisków i pieszczot; swobodny mój geniusz nie zatrzymuje się nad szczegółkami, lecz żegluje dalej po szerokiem morzu rytmów; złostka, osobistość, nie zatruwa ani jednej zgłoski mych wierszy, szybuję jak orzeł, zuchwały w mym locie, bez obłoków za sobą.

MALARZ.

Chciałbym pana zrozumieć.

POETA.

Wytłumaczę się. Uważaj pan, że wszystkie stany, wszystkie umysły (lekkie i poważne) , przychodzą składać swe hołdy wielmożnemu Tymonowi. Olbrzymia jego fortuna, oraz charakter jego miły i wspaniały, podbijają mu wszystkie serca, gotowe kochać go silniej, i to począwszy od giętkiego pochlebcy którego twarz podobna zwierciadłu, aż do Apemanta, nienawidzącego samego siebie. On także zgina przed nim kolano, i odchodzi zadowolony, i uszczęśliwiony jednem spojrzeniem Tymona.

MALARZ.

Widziałem ich rozmawiających.

POETA.

Otóż przedstawiam jak Fortuna siedzi na tronie, na szczycie wzniosłego i wesołego pagórka. Powierzchnia jej, pokrytą jest talentami rozmaitego rodzaju, wszelkimi ludźmi, pracującymi dla polepszenia swego bytu. W pośrodku tego tłumu, zwracającego oczy na królową, umieściłem osobę z twarzą Tymona. Jemu to bogini daje znak alabastrową swą ręką, i z jej to łaski przemieniają się wszyscy jego rywale, w pochlebców i poddanych mu niewolników.

MALARZ.

Pysznie obmyślane: tron, pagórek, fortuna i ten jeden z pomiędzy wszystkich, wychylający swą głowę ponad spadzistą górę, spinający się ku swemu szczęściu. W ogóle godna scena malarskiego pęzla.

POETA.

Być może, lecz pozwól mi pan dokończyć. Ci ludzie, niedawno jemu równi ( niektórzy między nimi lepsi od niego ) idą teraz trop w trop za nim, zapełniają portyki gromadnie, szepczą mu w ucho ubóstwiające pochlebstwa, uwielbiają strzemiona jego rumaka, zdając się oddychać jedynie z jego woli.

MALARZ.

No i cóż dalej?

POETA.

Gdy nagle, fortuna kapryśna i chwiejna, zepchnie swego niedawnego ulubieńca, wszyscy ci niewolnicy, którzy czołgając się za nim na kolanach i rękach, usiłowali się na szczyt wydrapać, nie wstrzymają lecącego, i ani jeden nie ulży mu w upadku.

MALARZ.

To rzecz zwykła, mógłbym panu wskazać tysiące podobnych obrazów, malujących szczęścia szybką zmianę, żywiej od słowa. Lecz dobrze pan uczynisz, dawszy poznać Wielmożnemu Tymonowij że oczy maluczkich widziały go lecącego z góry.

(wchodzi Tymon i orszakiem, sługa Wentidyusza rozmawia z Tymonem)

TYMON.

Mówisz, że jest uwięziony?

SŁUGA ( WENTIDYUSZA ) .

Tak, zacny panie. Cały dług jego wynosi pięć talentów. Środki jego szczupłe, a wierzyciele nieubłagani. Prosi o list, Waszej Wielkości do tych co go uwięzili, inaczej straci nadzieję.

TYMON.

Szlachetny Wentidyusz! Dobrze. Nie umiem ja pozbywać się przyjaciół, gdy mnie najbardziej potrzebują. Charakter jego zasługuje na względy, będzie miał ratunek, bo ja płacę i wracam mu wolność.

SŁUGA.

Wasza Wielkość zobowiążesz go na wieki.

TYMON.

Pozdrów go odemnie, poślę mu okup, a gdy będzie wolny powiedz mu niech mnie odwiedzi. Niedosyć bowiem podnieść słabego, trzeba go jeszcze podtrzymać później. Idź z Bogiem!

SŁUGA (WENT.) .

Wszelkiej szczęśliwości Wielmożnemu panu!

(wychodzi)

(wchodzi starzec ateński)

STARZEC.

Wielki Tymonie, posłuchaj mnie!

TYMON.

Mów, dobry ojcze.

STARZEC.

Masz służącego, imieniem Luciliusz?

TYMON.

Tak, co chcesz od niego?

STARZEC.

Szlachetny Tymonie, każ mu tu przyjść.

TYMON.

Czy jest tutaj Lucyliusz?

(wchodzi Luciliusz) .

LUCILIUSZ.

Jestem na twoje rozkazy panie.

STARZEC.

Ten człek tu, szlachetny Tymonie, twój niewolnik, przychodzi do mnie często wieczór. Od młodości poświęciłem się interesom, a stan mój zasługuje na godniejszego zastępcę, aniżeli jest ten który obnosi półmiski.

TYMON.

Więc?

STARZEC.

Mam tylko jedną córkę; żadnych krewnych, i jej zostawię majątek cały. Piękną jest dziewczyna, wieku stosownego na narzeczoną, a jej wychowanie kosztowało mnie drogo, bom nie szczędził na nauczycieli. On, twój sługa, prześladuje ją swą miłością, a więc szlachetny panie zabroń mu bywać w mym domu, bo na moje słowa nie zważał.

TYMON.

Ten młodzieniec uczciwym jest.

STARZEC.

Niech więc będzie nim względem mnie... niechaj mu jego poczciwość wystarczy za nagrodę, bez wydzierania mi córki.

TYMON.

Ona go kocha?

STARZEC.

Młodą jest i łatwowierną. Nasze zastygłe namiętności uczą nas, jak dalece młodość lekkomyślną bywa.

TYMON.

Kochasz tę młodą dziewczynę?

LUCILIUSZ.

Tak wielmożny panie, a ona mi wzajemną.

STARZEC.

Nie dam pozwolenia na to małżeństwo... raczej wyszukam sobie dziedzica między żebrakami tego miasta, a ją wydziedziczę, przysięgam na bogi.

TYMON.

A jakiż będzie jej posag, jeśli poślubi odpowiedniego sobie?

STARZEC.

Teraz trzy talenta, później wszystko.

TYMON.

Dobry młodzian służy mi dawno, postaram się zapewnić jego szczęście; należy to do obowiązków człowieka. Oddaj mu córkę, co mu zaliczysz stanowić będzie miarę mych darów, tak iż ją wyrównam.

STARZEC.

Szlachetny panie, daj na to rękę, a moja córka będzie jego żoną.

TYMON.

Oto moja ręka, a obietnicę poręczam honorem.

LUCILIUSS.

Składam ci pokorne dzięki Wielmożny panie, a jakikolwiek zyskam majątek, jakiekolwiek szczęście, zawdzieczę je tobie.

(Luciliusz i starzec wychodzą)

POETA.

Przyjmij panie moją pracę, i żyj długo!

TYMON.

Dziękuję, wkrótce dowiesz się więcej: nie oddalaj się. A ty przyjacielu?

MALARZ.

Mały obrazek, racz nie pogardzić nim.

TYMON.

Obraz mi się podoba. Malowidło jest jakby żywym człowiekiem, bo odtąd gdy nieuczciwość frymarczy uczuciami, człowiek jest nim tylko powierzchownie, postacie zaś wyszłe z pod pęzla są tem, czem się okazują... Podoba mi się twe dzieło, dam ci tego wprędce dowód; zaczekaj tu, dopóki cię nie poproszę.

MALARZ.

Niechaj cię panie niebo wspierał

TYMON.

Bądźcie zdrowi przyjaciele, podajcie mi ręce, razem dziś obiadujemy. Panie, twój brylant stracił na tem, że go zanadto oszacowano.

ZŁOTNIK.

Jakto? czyżby mniej miał wartości?

TYMON.

Nie, tylko przesadzano w pochwałach, bo gdybym zapłacił to co wart, popadłbym w nędzę.

ZŁOTNIK.

Panie, szacunek jego taki jakby zapłacili sami sprzedający. Lecz wiadomo, że rzeczy jednakowej wartości zmieniają cenę w rękach właściciela, i to według wartości tegoż. Wierzaj mi drogi panie, gdy ty go nosić będziesz, stanie się piękniejszym.

TYMON.

Dobry żart.

KUPIEC.

Nie, panie, to co wyrzekł, powtórzymy za nim wszyscy.

TYMON.

Któż to przychodzi? Chcecież być zelżeni?

(wchodzi Apemantus)

ZŁOTNIK.

Podzielimy się tem z Waszą Wielmożnością.

KUPIEC.

On nie oszczędza nikogo.

TYMON.

Dzień dobry, rozkoszny Apemancie!

APEMANTUS.

Zachowaj twoje dzień dobry aż będę rozkoszny, a wtedy będziesz psem Tymona, a ci oszuści uczciwymi.

TYMON.

Dlaczegoż ich nazywasz oszustami? wszak ich nie znasz?

APEMANTUS.

Czyż nie są Ateńczykami?

TYMON.

Tak!

APEMANTUS.

A więc się nie cofam.

ZŁOTNIK.

Znasz mnie Apemancie?

APEMANTUS.

Wiesz dobrze że cię znam, nazwałem cię przecież po imieniu.

TYMON.

Bardzoś pyszny Apemancie!

APEMANTUS.

Pyszny przedewszystkiem z tego, żem nie podobny do Tymona.

TYMON.

Gdzie idziesz?

APEMANTUS.

Łeb roztrzaskać uczciwemu Ateńczykowi.

TYMON.

Czyn ten opłacisz śmiercią.

APEMANTUS.

Tak, jeżeli nic nie robić na karę śmierci załuguje.

TYMON.

Jak ci się podoba ten portret Apemancie?

APEMANTUS.

Bardzo, bo jest niewinny,

TYMON.

Wszak ten co go zrobił, tęgo pracował?

APEMANTUS.

Ten co zrobił malarza, pracował jeszcze tężej, a przecież splatał nędzne tylko dzieło.

MALARZ.

Jesteś psem.

APEMANTUS.

Twoja matka z tego samego co ja rodzaju, czemże więc jest, jeśli ja jestem psem?

TYMON.

Apemancie, chcesz ze mną obiadować?

APEMANTUS.

Nie, nie jadam wielkich panów.

TYMON.

Gdybyś ich jadł, obraziłbyś damy.

APEMANTUS.

O! te jedzą wielkich panów i dlatego grubieją.

TYMON.

Nieprzyzwoite objaśnienie.

APEMANTUS.

Jeżeli je objaśniasz, weź je za fatygę.

TYMON.

Jak ci się podoba ten brylant?

APEMANTUS.

Nie tyle co szczerość, która przecie nikogo nie kosztuje szeląga.

TYMON.

Jak myślisz, wiele wart?

APEMANTUS.

Nie wart mojej myśli. Cóż tam poeto?

POETA.

Cóż tam filozofie?

APEMANTUS.

Kłamiesz.

POETA.

Nie jesteś nim?

APEMANTUS.

Tak.

POETA.

To nie kłamię.

APEMANTUS.

Nie jesteś poetą?

POETA.

Tak.

APEMANTUS.

To kłamiesz, popatrz tylko w twoje napisane dzieło, gdzieś zmyślił, że on jest godnym mężem.

POETA.

To nie jest zmyślone, ale rzeczywiste.

APEMANTUS.

Tak, on jest godnym ciebie ażeby ci za robotę zapłacić, kto lubi pochlebstwa, godzien jest pochlebcy. Nieba, czemuż nie jestem wielkim panem!

TYMON.

Cóżbyś uczynił Apemancie?

APEMANTUS.

To co teraz czyni Apemantus, nienawidziłbym wielkiego pana z całego serca.

TYMON.

Jakto? nienawidziłbyś samego siebie?

APEMANTUS.

Tak.

TYMON.

Dlaczego?

APEMANTUS.

Żem miał taki nędzny dowcip: zostać panem. Wszak jesteś kupcem?

KUPIEC.

Tak.

APEMANTUS.

Oby cię handel zniszczył, jeśli tego nie sprawią bogowie.

KUPIEC.

Jeśli to handel sprawi, to tak jak bogowie.

APEMANTUS.

Handel jest twym bogiem, więc niech cię twój bóg zniszczy!

(fanfary, wchodzi sługa).

TYMON.

Cóż to za odgłos trąb?

SŁUGA.

Alcybiades z 20 towarzyszami.

TYMON.

Wprowadź go tutaj. Musicie dziś zemną obiadować, nie odchodźcie aż wam podziękuję, po uczcie przypatrzę się obrazowi

(ALCYBIADES Z ORSZAKIEM)

Witam cię przyjacielu!

(ściskają się)

APEMANTUS.

Bodaj wara podagra wykrzywiła wasze giętkie członki. Ani krzty miłości u tych słodziutkich łotrów, i w tej powodzi grzeczności! Ludzka rassa wyrodziła się w małpy i pawianów!

ALCYBIADES.

Widząc cię, zadawalniam zachwycony moją tęsknotę.

TYMON.

Pozdrawiam cię serdecznie, a zanim się rozstaniemy, złączy nas godzina radości i zabawy. Proszę wejść.

(wszyscy wychodzą prócz Apemanta)

(Wchodzi dwóch panów).

PIERWSZY.

Która godzina Apemancie?

APEMANTUS.

Godzina, w której trzeba być uczciwym.

PIERWSZY.

Ta godzina jest zawsze.

APEMANTUS.

Więc tembardziej przeklęty jesteś, że ją, zawsze zaniedbujesz.

DRUGI.

Czy idziesz na ucztę Tymona?

APEMANTUS.

Tak, by ujrzeć jak się łotry karmią, a błazny winem poją.

DRUGI.

Bądź zdrów, bądź zdrów!

APEMANTUS.

Głupcem być trzeba, by mi to mówić dwa razy.

DRUGI.

Dlaczego Apemancie?

APEMANTUS.

Mógłbyś jedno zostawić dla siebie, bo ci nie myślę oddać drugiego.

PIERWSZY.

Idź się powiesić

APEMANTUS.

Nie uczynię tego. Wnoś twe petycye do twego przyjaciela.

DRUGI.

Precz kłótliwy psie, albo cię kopnę nogą.

APEMANTUS.

A ja jak pies ucieknę przed kopytem osła

(odchodzi).

PIERWSZY.

Ten człowiek, to czyste przeciwieństwo ludzkości. No i cóż, wejdziemy i my, uczestnicząc w wspaniałomyślności Tymona? Prawdziwie, że on lepszy od samej dobroci.

DRUGI.

Rozprasza ją na wszystko, co go otacza. Plutus, bożek złota, jest tylko jego intendentem; najlżejszą przysługę płaci siedm razy drożej niż warta, najlichszy prezent odwdzięcza innym przechodzącym granice zwykłej wdzięczności.

PIERWSZY.

Dusza w nim szlachetniejsza od każdej, jaką kiedykolwiek obdarzon był śmiertelnik!

DRUGI.

Oby żył długo w pomyślności! Wejdziemy?

PIERWSZY.

Idę z wami.

(wychodzą).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II.

(Głośna muzyka — oboje. FLAMINIUSZ i inni słudzy obsługują przy bankiecie. Wchodzą: TYMON, ALCYBIADES, LUCIUSZ, LUCULLUS, SEMPRONIUSZi inni senatorowie ateńscy z WENTYDIUSZEM i orszakiem. W pewnej oddali, w tyle po za innymi, stoi APEMANTUS zachmurzony).

WENTYDIUSZ.

Wielce czcigodny Tymonie! podobało się bogom przypomnieć sobie starość mego ojca, i powołać go na spoczynek. Opuścił to życie bez żalu, zostawiając mi bogactwa. Twe serce szlachetne zasługuje na mą wdzięczność, przychodzę więc oddać ci pożyczkę której zawdzięczam wolność, wraz z podziękowaniem i wyrazem mego przywiązania.

TYMON.

Przenigdy Wentydiuszu, zacny mężu! Darowałem na zawsze. Kto odbiera, nie może powiedzieć że dał. Jeśli tak wielcy czynią, nie naśladujmy ich. W bogatych zawsze podobały się ich wady.

(Wszyscy otoczyli z uszanowaniem Tymona).

WENTYDIUSZ. Co za wzniosłe uczucia!

TYMON.

Komplementa wymyślono dla zakrycia przyjaźni, dla czczych pozdrowień i dobrodziejstw, zanim się jeszcze spełniły, lecz prawdziwa przyjaźń bez tego się obejdzie. Siadajcie panowie, milsi jesteście w nieszczęściu, aniżeli bogactwa

(siadają).

LUCYUSZ.

Zawsześmy tak samo zeznawali.

APEMANTUS.

Zeznawali? i jeszcze nie wisicie?

TYMON.

Ha! — Apemancie, dobrze żeś przyszedł.

APEMANTUS.

Nie dobrze żem przyszedł, chcę żebyś mnie wypędził.

TYMON.

Wstydź się, szorstki jesteś i pełen żartów nieprzystojnych. Zwykle mówią: "ira furor brevis est" lecz ty zawsześ rozwścieczony. Przystawcie mu osobny stolik, bo ani on nie szuka towarzystwa, ani towarzystwo jego.

APEMANTUS.

Zostanę więc na twą odpowiedzialność Tymonie. Przyszedłem, uprzedzam cię dla obserwacyi.

TYMON.

Nie zważam na ciebie, jesteś Ateńczykiem i dlatego u mnie pożądanym. Nie chciałbym tu nic rozkazywać, lecz prosiłbym cię ażebyś podczas uczty milczał.

APEMANTUS.

Gardzę twą ucztą... zdławiłaby mnie, bo nie umiem pochlebiać. Bogowie! jakaż chmara pożera Tymona, a on jej nie widzi! Dręczy mnie, że tylu, chleb swój macza w jednego człeka krwi, a co gorzej, że sam ich jeszcze zachęca. Dziwi mnie, jak jeden drugiemu ufa, powinniby się zapraszać bez noży. Zyskałby na tem obiad, a więcej jeszcze zyskałoby ich życie. Zdarza się to często, że ten, który właśnie siedzi obok swego gospodarza, z nim chleb łamie i pije za jego zdrowie z jednego kielicha, pierwszy bywa w morderstwie. Gdybym był wielkim panem, bałbym się pić, ażeby moi goście nie wyśledzili słabych stron mego gardła. Wielcy panowie nie powinni pić, nie mając pancerza na szyi.

TYMON

(do jednego z biesiadników).

Z całego serca — i niech obejdzie kolej.

PIERWSZY Z PANÓW.

Niech nam tutaj naleją, z tej strony.

APEMANTUS.

Z jego strony. To mi zuch. Umie skorzystać z chwili. Wszystkie te toasty Tymonie, przyprawią o chorobę ludzi i twą fortunę. Przypatrz się, uczciwa woda która jeszcze nikogo nie zepchnęła w błoto, najodpowiedniejsza mym potrawom. Uczty huczą za wspaniale, ażeby można bogom złożyć dzięki.

APEMANTA GRATIAS (akt łaski).

Wy bogowie, nie o złoto proszę was,

Za nikim nie błagam, tylko za mną.

Zezwólcie, iżbym nigdy tak głupi nie był

Ażeby zaufać ludzkim przysięgom i wierze.

Ani kobiecie gdy płacze,

Ani psu gdy chrapać się zdaje,

Ani klucznikowi w więzieniu,

Ani przyjaciołom w potrzebie

Amen. A więc...

Bogaty grzeszy, a ty jedz korzenie.

I niechaj one służą twemu dobremu sercu Apemancie!

(Je i pije).

TYMON.

Wodzu Alcybiadesie, myśl Twoja ściga w tej chwili pole bitwy.

ALCYBIADES.

Myśl moja zawsze na twe usługi, panie.

TYMON.

Wolałbyś jednak śniadać z wrogami, niż obiadować z przyjaciółmi.

ALCYBIADES.

Gdy świeżo zakrwawieni, żadna uczta im nie wyrówna, i takiej uczty życzyłbym najlepszemu memu przyjacielowi.

APEMANTUS.

Kiedy tak, to chciałbym ażeby wszyscy ci pochlebcy byli twymi nieprzyjaciołmi, bo zabiwszy ich, zaprosiłbyś mnie potem.

PIERWSZY Z PANÓW.

Gdy kiedykolwiek nadarzy się szczęsna pora wypróbowania serc naszych; gdy kiedy podasz nam sposobność, okazania cząsteczki naszej gotowości do poświęceń, spełnisz wówczas najgorętsze nasze życzenia!

TYMON.

O! nie wątpijcie drodzy moi przyjaciele, iż bogowie sami postarali się o to, iżbym w przyszłości zapotrzebował waszej pomocy; inaczej nie bylibyście mymi przyjaciółmi. Dlaczegożbym wybrał was za takich z pomiędzy tysiąca, gdybyście nie stali sercu memu najbliżsi? Powiedziałem sobie o was sam więcej, niżbyście wy skromnie powiedziść mogli. O bogowie! — zawołałem — nacóżby nam przydali się przyjaciele, gdybyśmy ich nigdy potrzebować nie mieli?! Wszakże w tym razie byliby oni najniepożyteczniejszemi stworzeniami i podobni dwom instrumentom melodyjnym pozamykanym w futerałach, zachowującym dźwięki dla siebie. Zaiste, nieraz pragnąłem ubóstwa, dla ściślejszego z wami zbliżenia. Stworzeni jesteśmy dla pełnienia dobra, a cóż właściwiej nazwać się godzi "swojem" jeżeli nie majątek naszych przyjaciół? O! cóż to za pocieszająca myśl, że tak wielu na wzór braci, rozrządzać może wzajemnym majątkiem! O rozkoszy wprzód zamierająca; zanimeś powstała! Zdaje mi się, że mam oczy łez pełne. Ażeby je zapomnieć, piję za wasze zdrowie!

APEMANTUS.

Płaczesz na to, ażeby oni pić mogli Tymonie?

DRUGI Z PANÓW.

I w naszem oku radość się przyjęła, wyskoczywszy wnet ztamtąd płaczącem dziecięciem.

APEMANTUS.

Oh! śmiać mi się chce na wspomnienie, że to dziecię było bękartem.

TRZECI Z PANÓW

(do Tymona).

Zaprawdę, panie, wzruszyłeś mnie do głębi.

APEMANTUS.

Gąsiorze!

(Odgłos trąb).

TYMON.

Co znaczą te trąby — co nowego?

(Sługa wchodzi).

SŁUGA.

Z pozwoleniem Waszej Wielkości, jakieś panie chcą tu wejść.

TYMON.

Panie? czego pragną?

SŁUGA.

Mają ze sobą gońca, który zawiadomi o ich zamiarach.

TYMON.

Proś, proś.

( Wchodzi Kupido ).

KUPIDO.

Cześć czcigodnemu Tymonowi i wszystkim innym, którzy współuczestniczą w Jego łasce. Pięć zmysłów uznaje cię za swego pana, zbliżając się z powinszowaniem k'twym dostojnym progom. Słuch, smak, powonienie, powstają zadowolone od twego stołu; teraz chcą oko jeszcze twe rozerwać.

TYMON.

Pozdrawiam je serdecznie. Będą przyjęte dobrze. Niechaj muzyka uczci ich wejście.

(Kupido wychodzi).

PIERWSZY Z PANÓW.

Oto panie, jakżeś od wszystkich kochany!

(Muzyka. Kupido wraca, maskarada, damy przebrane za amazonki, grają na lutniach i tańczą).

APEMANTUS.

Hola! jakaż piramida próżności stoczyła się tutaj! tańczą! to szalone baby! Takiemże szaleństwem jest blask życia! Szalejemy ażeby się bawić, a rozrzucając pochlebstwa, pijemy z tymi ludźmi, których starość oblejemy kiedyś trucizną wzgardy lub nienawiści. Gdzież żyje taki, któryby nie cierpiał lub nie sprawił cierpień; gdzie umierający, któryby do grobu ze sobą, nie zabrał obelżywej rany z ręki przyjaciela? Bałbym się, ażeby ci co teraz tańczą, nie zdeptali mnie kiedyś. To się już zdarzało. Zwykle bramy zamykają o zachodzie słońca.

( Goście wstają od stoła, otaczając Tymona wielką czcią; — dla okazania mu swego przywiązania, bierze każdy amazonkę do tańca; taniec kończy się przy wesołej muzyce ).

TYMON.

Wy urocze panie upiększyłyście naszą ochotę, dodając wdzięku uczcie, bez was ani w połowie tak świetnej i przyjemnej. Wyście dodały jej większej wartości i blasku, zachwycając mnie nad własnym pomysłem. Składam wam dzięki za to.

PIERWSZA DAMA.

Ze zbyt pochlebnej strony bierzesz nas panie.

APEMANTUS.

Niezawodnie, bo najgorsza jest brudną i pewnieby się wziąść nie dała.

TYMON.

Tam was panie oczekuje zakąska, raczcie zasiąść.

DAMY.

Tysiączne dzięki.

(Kupido i damy odchodzą).

TYMON.

Flawiuszu... przynieś mi małą skrzynkę

FLAWIUSZ.

Zaraz, panie, (na stronie). Jeszcze brylanty? Nie można go powstrzymać w jego fantazyach... dobrze... lecz gdy wszystko zniknie, chciałby iżbym go. był wstrzymywał. Szkoda, że wspaniałomyślność nie patrzy poza siebie, gdyż przez to ginie własną winą.

(Odchodzi i wraca ze szkrzynką).

PIERWSZY Z PANÓW.

Czy są, nasi słudzy?

SŁUGA.

Tak, panie.

DRUGI Z PANÓW.

Niech konie zajadą.

TYMON.

Przyjaciele! pozwólcie mi jeszcze słówko. Oto dobry panie, proszę cię zaszczyć mnie przyjęciem tego brylanta: racz go nosić.

PIERWSZY.

Już mnie obarczyłeś darami!

WSZYSCY.

Nas wszystkich!

(Sługa wchodzi).

DRUGI SŁUGA.

Senatorowie zsiadają z koni, chcą. Waszą Wielkość odwiedzić.

TYMON.

Prosić, prosić.

FLAWIUSZ.

Pozwól Wasza Wielkość jedno słowo, które was bardzo dotyczy.

TYMON.

Mnie? to posłucham kiedy indziej, a teraz nie przeszkadzaj mi w należytem gości przyjęciu.

FLAWIUSZ

(na stronie).

Już nie wiem w jaki sposób....

(Sługa wchodzi).

TRZECI SŁUGA.

Wielmożny Lucyusz, przysyła Waszej Wielkości w serdecznym upominku, cztery śnieżnej białości rumaki, z uprzężą srebrną.

TYMON.

Przyjmuję z wdzięcznością, postaraj się abyśmy odpowiedzieli godnie. A ten co?

(sługa wchodzi).

CZWARTY SŁUGA.

Wielmożny Lucullus chcąc polować jutro w towarzystwie Waszej Wielkości, przysyła dwie sfory psów gończych.

TYMON.

Dziękuję. — Odbierz je i odwdzięcz sowicie.

FLAWIUSZ

(na str.).

Co nareszcie będzie? ugaszczać mamy i hojnie obdarzać z pustej skrzyni? On nie rachuje nigdy i każe mi zawsze milczeć wtedy, gdy mu chcę serce jego ukazać jako żebraka, nie mającego do. syć środków dla zaspokojenia wszystkich zachceń. Obietnice jego tak dalece przewyższają fortunę, że wszystko co obiecuje, staje się już długiem. Cały jego majątek siedzi u nich w księgach. Obym już ze służby jego dobrowolnie wyszedł, zanim ją będę zmuszony opuścić. Nie lepiejże nie karmić przyjaciół, aniżeli otoczonym być przyjaciółmi, gorszymi od nieprzyjaciół. Serce mi się krwawi za mego pana.

(Odchodzi).

TYMON.

Sami się krzywdzicie, nie ceniąc odpowiednio własnej wartości. Oto drobny dar mojej przyjaźni.

DRUGI Z PANÓW.

Przyjmuję z wielką, wdzięcznością.

TRZECI Z PANÓW.

Tymon to wspaniałomyślna dusza!

TYMON.

A teraz przypominam sobie panie, żeś niedawno, bardzo chwalił mego kasztana na którym jeżdżę; gdy więc się podoba, niech do ciebie należy.

TRZECI Z PANÓW.

Lecz, panie, przepraszam...

TYMON.

Wierzaj memu słowu przyjacielu, że tylko to godnie chwalić można co się podoba; o uczuciach przyjaciół, sądzę według moich. Odwiedzę was.

WSZYSCY.

Któż może być nam milszym!

TYMON.

Jestem tak wdzięczny za wasze odwiedziny, że nigdy dosyć dać nie jestem w stanie. Chciałbym mieć dla rozdania moim przyjaciołom królestwa, a nie znużyłbym się nigdy.... Alcybiadesie jesteś wojownikiem, a przeto rzadko bogatym; należą ci się dary, bo żyjesz z poległych, a ziemie jakie posiadasz znajdują się na polu bitwy.

ALCYBIADES.

Niezyzne pole!

PIERWSZY Z PANÓW.

Nieskończenie zobowiązani!

TYMON.

A ja wam!

DRUGI Z PANÓW.

Przywiązani do śmierci.

TYMON.

Ja niemniej.- Światła! więcej światła!.

PIERWSZY Z PANÓW.

Niechaj cię nie opuszcza szlachetny Tymonie, najwyższe szczęście, bogactwa i zaszczyty.

TYMON.

Na Usługi przyjaciół.

(Alcybiades i panowie odchodzą).

APEMANTUS.

Co za hałas, ile pokłonów, ile zgięć w karku! Wątpię czy te nogi warte tyle pieniędzy, ile za nie zapłacono. Przyjaźń pełną jest szumowin, a kości fałszywe kulećby powinny. Czołobitność rujnuje uczciwego głupca.

TYMON.

No Aperaancie, gdybyś nie był tak zaciekły, doświadczyłbyś mej dobroci.

APEMANTUS.

Nie, nic nie chcę; bo gdybyś mnie przekupił, niktby cię nie lżył a wtedy grzeszyłbyś jeszcze prędzej. Oddajesz tyle Tymonie, że boję się że wkrótce sam się oddasz. Na co te uczty, popisy, ta próżność?

TYMON.

Jeżeli już towarzyskość lżyć się ośmielasz, to nie chcę więcej dbać o ciebie. Bądź zdrów, a wracaj w lepszem usposobieniu.

(Tymon odchodzi).

APEMANTUS.

Tak? Nie chcesz mię więcej słuchać, nie usłyszysz. Zamknę ci wrota niebios. O człowieku! dlaczego niedorzecznie zamknąłeś ucho dobrej radzie, zamiast pochlebstwom!

(Odchodzi).

AKT II.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Sala u Tymona

(wchodzi Flawiusz z kilkoma papierami w ręku).

FLAWIUSZ.

Ani go zatrzymać. Szalonym jest tak dalece w wydatkach, że nie chce nawet wiedzieć w jaki sposób wydawać dalej, ani nie chce powstrzymać marnotrawstwa. Nie troszczy się, gdzie to zaprowadzi. Nie, nigdy jeszcze, nie wiązało się razem tyle dobroci z takiem szaleństwem! Co czynić? Nie posłucha dopóki nie zaboli, ale będę mówił otwarcie gdy wróci z polowania. Pfe, do djabła!

(wchodzi Kafis i słudzy Izydora i Warrona).

KAFIS.

Cóżto Warronie, przychodzisz po pieniądze?

SŁUGA WARRONA.

A nie toż samo ciebie sprowadza?

KAFIS.

Tak, a ciebie Izydorze?

SŁUGA IZYDORA.

To samo.

KAFIS.

Daj Boże aby nam zapłacono! Sługa Warrona.

KAFIS.

Oto i pan.

(wchodzi Tymon, Alcybiades, Panowie i t. d.).

TYMON.

Kochany Alcybiadesie zaraz po obiedzie pojedziemy na wieś. Czy ze mną macie do pomówienia? cóż tam?

KAFIS.

Panie, tu właśnie notatka pewnego długu...

TYMON.

Długu? Zkąd jesteś?

KAFIS.

Z Aten panie.

TYMON.

Idź do mego intendenta.

KAFIS.

Przebacz mi panie, ale mnie zwłóczył od miesiąca i to z dnia na dzień. Gwałtowna potrzeba zmusza mego pana do żądania pieniędzy, prosi więc Waszej Wielkości ażebyś ze zwykłą sobie szlachetnością, zadość uczynił jego wymaganiom.

TYMON.

Mój przyjacielu, przyjdź jutro rano, proszę cię.

KAFIS.

Lecz panie...

TYMON.

Przestań, przestań.

SŁUGA WARRONA.

Jestem służącym Warrona, panie. Sługa Izydora. A ja Izydora, który prosi pokornie o oddanie szybkie...

KAFIS.

Gdybyś panie wiedział jak dalece potrzebny jest pan mój...

SŁUGA WARRONA.

Termin upłynął panie, przeszło od sześciu tygodni.

SŁUGA IZYDORA.

Intendent odsyła mnie zawsze, a ja mam rozkaz mówienia z samym panem.

TYMON.

Dajcież mi odetchnąć. Proszę was panowie, idźcie naprzód,

zaraz powrócę.

(Alcybiades i panowie wychodzą)

(do Flawiusza)

Chodźno tutaj — cóż się to dzieje, żem nagle oblężony temi wrzaskami i długami, krzywdzącemi mój honor?

FLAWIUSZ.

Panowie, nie Jest to czas stosowny do interesów, wstrzymajcie wasz zapał do popołudnia, ażebym tymczasem objaśnić mógł Jego Wielmożność, dlaczegom was nie zapłacił.

TYMON.

Tak przyjaciele, zaczekajcie. A niech was tam ugoszczą.

(Tymon wychodzi).

FLAWIUSZ. Posłuchaj mnie panie, błagam, (wychodzi).

(wchodzi Apemantus i błazen).

KAFIS.

Zaczekajcie, oto przychodzi Apemantus z błaznem, pożartujemy sobie z nimi trochę.

SŁUGA WARRONA.

Na szubienicę z nim, będzie nas lżył

SŁUGA IZYDORA.

Niech choroba zadusi tego psa!

SŁUGA WARRONA.

Co porabiasz błaźnie?

APEMANTUS.

Czy ty rozmawiasz z twoim cieniem?

SŁUGA WARRONA.

Nie mówię z tobą,

APEMANTUS.

Wiem, z samym sobą. {do błazna) Pójdź dalej.

SŁUGA IZYDORA do SŁUGI WARRONA.

Otóż masz już na karku i błazna.

APEMANTUS.

Nie, sam stoisz i nie wisisz na nim.

KAFIS.

Więc gdzież jest błazen teraz?

APEMANTUS.

Tam, gdzie zadaje ostatnie pytanie. Nędzne urwisy i fagasy lichwiarzy, faktory złota i nędzy!

SŁUDZY.

Czem jesteśmy Apemancie?

APEMANTUN.

Osłami.

WSZYSCY.

Dlaczego?

APEMANTUS.

Bo mnie się pytacie czem jesteście, a więc się sami nie znacie. Mów do nich błaźnie.

BŁAZEN.

Jak się macie panowie?

WSZYSCY.

Dziękujemy bardzo błaźnie! Cóż robi twoja pani?

BŁAZEN.

Wstawia właśnie wodę, ażeby w niej zgotować takie jak wy pisklęta. Chciałbym was ujrzeć w Koryncie.

APEMANTUS.

Dobrze, dziękuję ci

(wchodzi Paź).

BŁAZEN.

Oto paź mojej pani!

PAŹ do BŁAZNA.

No kapitanie, co porabiasz w tak mądrem towarzystwie. — Jak się masz Apemancie?

APEMANTUS.

Chciałbym mieć w ustach rózgę, któraby ci dała skuteczną odpowiedź.

PAŹ.

Proszę cię, Apemancie, przeczytaj mi adressy tych listów, bo nie wiem do kogo.

APEMANTUS.

Czytać nie umiesz?

PAŹ.

Nie.

APEMANTUS.

No to w dniu, w którym cię powieszą, nie wielka uczoność przepadnie. Ten list do Tymona, tamten do Alcybiadesa. Odejdź, urodziłeś się bękartem a umrzesz faktorem.

PAŹ.

A ty psem, i zginiesz z głodu jak pies. Nie odpowiadaj, bo mnie już nie ma (paź odchodzi).

APEMANTUS.

To największa dla nas grzeczność. Błaźnie pójdziemy do Tymona.

BŁAZEN.

I zostawisz mię tam?

APEMANTUS.

Jeżeli Tymon jest w domu. Was trzech służy trzem li chwiarzom?

SŁUDZY.

Oby z łaski bogów oni nam służyli! ...

APEMANTUS.

Chciałbym. Jabym wam posłużył, jak kat złoczyńcy.

BŁAZEN.

Czy wy trzej sługami lichwiarzy?

WSZYSCY.

Tak, błaźnie!

BŁAZEN.

Sądzę, że nie ma lichwiarza, któryby nie miał służącego błaznem. Moja pani także jest lichwiarką a ja jej błaznem, tylko że gdy ktoś pożycza pieniędzy od waszych panów, przychodzi smutny a odchodzi wesoło, tymczasem do mojej pani, przy chodzą wesoło a odchodzą smutno. Powiedzcie przyczynę!

SŁUGA WARRONA.

Powiem ci ją.

APEMANTUS.

Mów więc, ażebyśmy cię poznali jako infamisa, przez co nie stracisz na estymie.

SŁUGA WARRONA. Cóżto jest infamis, błaźnie?

BŁAZEN.

To sobie błazen dobrze odziany, podobny trochę do ciebie: to duch okazujący się czasem w postaci wielkiego pana, czasem prawnika, czasem filozofa, czasem rycerza; nakoniec duch ten czai się pod wszelkiemi postaciami, pod jakiemi człowiek od 80 lat do 13 zwykł chodzić.

SŁUGA WARRONA,

Tyś nie zupełnie błazen.

BŁAZEN.

A ty nie zupełnie mądry. O ile ja posiadam błazeństwa, o tyle tobie brak dowcipu.

APEMANTUS.

Tej odpowiedzi, nie powstydziłby się Apemantus.

WSZYSCY.

Z drogi, — nadchodzi wielmożny Tymon!

(wchodzą Tymon i Flawiusz).

APEMANTUS.

Chodź ze mną błaźnie.

BŁAZEN.

Nie lubię chodzić za kochankiem, za starszym bratem i za kobietą, lecz czasem za filozofem.

(Apemantus i błazen odchodzą).

FLAWIUSZ.

Proszę was odejść. Zaraz z wami pomówię.

(Słudzy odchodzą).

TYMON.

Wprawiasz mię w osłupienie. Dlaczegoś wprzódy nie obrachował mojego majątku? Byłbym mógł wprzódy urządzić gospodarstwo, stosownie do dochodów.

FLAWIUSZ. Ilekroć mówić chciałem, nie słuchano mię.

TYMON.

Możeś wybrał właśnie chwilę, w której nieusposobiony kazałem ci odejść, a teraz dla uniewinnienia się, znajdujesz tę wymówkę.

FLAWIUSZ.

O drogi panie, ileż razy przekładałem ci rachunki, lecz ty odpychałeś je mówiąc: iż ufasz mojej uczciwości. Gdyś rozkazał lichy podarek wielkim odpłacić, potrząsałem głową płacząc; tak, błagałem cię, panie, wychodząc nawet z granic uszanowania, ażebyś rękę szczelniej zamknął. Zniosłem nie jedno surowe łajanie, ilekroć ośmieliłem wskazać ci zmniejszenie fortuny a zwiększenie długów. O drogi panie, dowiedz się, choć to już za późno, lecz powiedzieć muszę, że cały wasz majątek, nie wystarczy ani w połowie na zapłacenie ciążących długów.

TYMON.

Sprzedaj wszystkie moje dobra.

FLAWIUSZ.

Wszystko zastawione. Nie mało przepadło, a to co zostaje, zaledwie zagodzi naglące wierzytelności. Przyszłość pędzi na skrzydłach, a co nas zaratuje tymczasem, i jak nareszcie zakończy się ostatni rachunek?

TYMON.

Dobra moje rozciągały się aż do Lacedemonii.

FLAWIUSZ.

O dobry panie, świat zawarty w jednem tylko słowie: gdyby był waszym, i gdybyś go mógł podarować jednem tchnieniem, jak długobyś go zatrzymał?

TYMON.

Masz może słuszność.

FLAWIUSZ.

Jeżeli podejrzywasz mój zarząd, honor mój, to pociągnij mnie do odpowiedzialności przed najsurowszych sędziów. Bogowie jednak świadkiem, że gdy przedsionki, kuchnie i piwnice trzęsły się od natłoku rozpustnej czeredy, gdy sklepienia tryskały z rozlanego przez pijaków wina, i gdy wszystkie komnaty blaskiem świec promieniejąc, muzyką dźwięczały, jam wtedy w samotnym kącie siedział płacząc.

TYMON.

Dosyć, dosyć.

FLAWIUSZ.

Bogowie, wołałem, jakżeż pan ten ludzki! Ileż obfitych kęsów, pożarli dziś niewolnicy! Kto nie poddany jest Tymonowi? Czyja głowa, serce, miecz, majątek, nie oddane jemu, temu wielkiemu, szlachetnemu, królewskiemu Tymonowi! Ach! lecz gdy zniknie bogactwo, które kupiło te pochwały, zniknie i oddech, który je wygłosił. Jeden dzień zimowy, a muchy te zginą.

TYMON.

Dosyć, nie dawaj mi więcej nauk! Przecież nie splamiłem serca mego, haniebnem marnotrawstwem. Rozdawałem nieroztropnie lecz szlachetnie. Czegoż płaczesz jeszcze? Czy sądzisz, ty podejrzliwy, że nie znajdę już przyjaciół? Uspokój się! Gdybym chciał napocząć wino miłości, pożyczkę serca wypróbować, mógłbym rozporządzać ludźmi i ich majątkami równie łatwo, jak mogę nakazać tobie abyś mówił.

FLAWIUSZ.

Obyś się nie zawiódł w twej ufności, panie!

TYMON.

A pod pewnym względem, cieszy mnie nawet ten niedostatek, bo mi nadarzy szczęśliwą porę doświadczenia mych przyjaciół. Wtedy uznając błąd twój, ujrzysz jak zamożny jestem w druhów! Hej, jest tam kto? Flaminiusz! Serwiliusz!

(słudzy wchodzą).

SŁUDZY.

Panie, panie....

TYMON.

Wysłać chcę was, ciebie do Luciusza, do Luculla ciebie dziś jeszcze z nim polowałem. Ciebie do Semproniusza. Polećcie mnie ich sercu, i powiedzcie iż dumny jestem ze sposobności, przymówienia się u nich o pożyczkę. Żądam 50 talentów.

FLAMINIUSZ.

Do usług, panie.

FLAWIUSZ.

(na str.)

Luciusz i Lucullus? hm.

TYMON

(do innego sługi).

A ty pędź do senatorów, którzy za przysługi me dla państwa i dla nich, przysłać mi zechcą zaraz tysiąc talentów.

FLAWIUSZ.

Byłem już tak śmiały ( pewny będąc że to najłatwiejszy sposób ) posłać im twą pieczęć i nazwisko, panie, lecz oni potrząsnęli głową a jam powrócił nie bogatszy.

TYMON.

Co, co? byćże to może?

FLAWIUSZ.

Jednogłośnie mówią wszyscy i każdy z nich: "że teraz rozchody mają... że brak gotówki... że nie mogą tak jakby chcieli... że żałują... że pan jesteś zacnym mężem, ale życzyliby... nic wiedzą jakby to... nie wszystko tak się dzieje jak powinno... i szlachetny potknąć się może... dalby Bóg żeby znów wszystko się polepszyło... co za szkoda!" I tak do innych ważnych spraw przechodząc, pogardliwym wzrokiem i temi słów okruchami, półukłonami i suchem potakiwaniem, oziębili mi lodem słowa które wyrzec miałem.

TYMON.

Odwdzięczcie im to bogowie! Proszę cię drogi, nie martw się. U starych niewdzięczność wkorzeniona, krew u nich zaskrzepła, zaledwo się sączy; sercom ich brak ciepła, nic nie czują, bo w miarę jak człowiek ku ziemi zbliża się z powrotem, staje się jak cel podróży, ciężki i ponury, (do sługi) : Idź do Wentydiusza (do Flawiusza) : Proszę cię, nie bądź smutny, wierny jesteś i prawy; mówię ci szczerze i z serca: jesteś bez nagany, (do sługi) : Dopieroco pogrzebał Wentydiusz swego ojca, odziedziczył wielkie skarby; gdy był ubogi, gdy w więzieniu, wyparł się go wszelki przyjaciel, a jam mu dopomógł pięciu talentami. Pozdrów go, zapewne się domyśli że gwałtowna tylko potrzeba, przymusiła jego przyjaciela przypomnieć mu pożyczone 5 talentów; (do Flawiusza) dasz je natarczywym. Precz z myślą, iżby szczęście u przyjaciół rozbić się miało!

FLAWIUSZ.

Chciałbym iżby wspaniałość zwyciężyła me zwątpienie, lecz dobroć tylko ma i najgorszych za dobrych.

(odchodzą).

AKT III.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Ulica. (LUCIUSZ z trzema obcymi).

LUCIUSZ.

Kto, Tymon? to mój najlepszy przyjaciel i najzacniejszy mąż.

PIERWSZY OBCY.

Z tej opinii go też znamy, jakkolwiek obcymi tu jesteśmy. Ale mogę panu coś powiedzieć na ucho, co jest niemal pogłoską: oto: szczęście Tymona minęło, a bogactwa znikły. Luciusz.

Nie wierz pan temu, złota nie zbraknie mu nigdy.

DRUGI OBCY.

Lecz uwierz łaskawy panie, że niedawno temu był sługa jego u Lucullusa, z prośbą o pożyczenie jakiejś summy, co więcej prosił natarczywie, wskazując konieczność; lecz odmówiono mu.

LUCIUSZ.

Co?

DRUGI.

Tak, odmówiono mu.

LUCIUSZ.

Cóż za postępek! wstydzę, się go. Odmówić tak godnemu mężowi, okazuje brak poczucia honoru?! Co się mnie tyczy, przyznać się muszę, że otrzymałem od niego kilka pamiątek jakoto: złoto, naczynia srebrne, brylant i tym podobne drobiazgi, nie mogące się równać tym które otrzymali inni; lecz gdyby był Lucullusa pominął a do mnie przysłał, byłbym nie odmówił żądanej summy.

(wchodzi Serwiliusz).

SERWILIUSZ.

Ho, ho, jak to dobrze, toż spotykam zacnego Luciusza, spociłem się szukając pana, szanowny panie.

LUCIUSZ.

Ach! Serwiliuszu, jakżem cię rad ujrzeć; no bądź zdrów . poleć mię przyjaźni twego czcigodnego pana, najdroższego z mych przyjaciół.

SERWILIUSZ.

Za pozwoleniem wielmożnego pana, pan mój posyła...

LUCIUSZ.

Co posyła? I tak już tyle twemu panu zawdzięczam, a on posyła ciągle; powiedz mi, jakże mu podziękować? A cóż teraz posyła?

SERWILIUSZ.

Posyła tylko chwilową prośbę, łaskawy panie, o pożyczkę 50 talentów.

LUCILIUSZ.

Wiem dobrze, że Tymon tylko żartuje: on nie potrzebuje 50 talentów, ani 5 razy tyle.

SERWILIUSZ.

Obecnie przyda mu się mniejsza summa. Gdyby jej tak nagle nie potrzebował, czyżby o nią tak natarczywie prosił?

LUCILIUS.

Czy na seryo mówisz Serwiliuszu?

SERWILIUSZ.

Klnę się na mą duszę panie.

LUCIUSZ.

Jakież ze mnie bydlę, żeby właśnie w takiej chwili, gdy mogę się pokazać jako człowiek honoru, pozbyć się pieniędzy!

Jakże nieszczęśliwie się zdarza, że małym zakupem uczynionym dzień przed tem, postradam część mego honoru. Serwiliuszu, wzywam bogów na świadki, że nie jestem w stanie tego uczynić; sam właśnie chciałem pożyczyć u Tymona, niech powiedzą ci panowie. Lecz teraz za wszystkie skarby Aten, nie chciałbym był pożyczyć. Pozdrów serdecznie odemnie twego dobrego pana. Spodziewam się że nie stracę u niego szacunku, dlatego, że nie mogłem go zobowiązać, gdyż powiedz mu, mam to sobie za największe nieszczęście. Kochany Serwiliuszu, będziesz tak łaskaw, powtórzyć moje własne słowa.

SERWILIUSZ.

Tak panie, będę.

LUCIUSZ.

A ja wynagrodzę ci to Serwiliuszu. (Serwiliusz odchodzi) . Mieliście słuszność panowie, Tymon jest zrujnowany, a kto raz stracił kredyt, już nie pójdzie w górę (odchodzi).

PIERWSZY OBCY.

Uważałeś Hostyliuszu?

DRUGI OBCY.

Aż nadto.

PIERWSZY OBCY.

Oto jest duch świata, i z takiego to sukna, zszyty dowcip każdego pochlebcy. Możnaż teraz nazwać przyjacielem tego, który je z nami z jednego półmiska? Tymon, wiem o tem, był ojcem dla niego, workiem Tymona, trzymał się jego kredyt i majątek, pieniędzmi Tymona płacił swoje długi, pił z Tymona srebrnych naczyń, a przecież (o jakże ohydnym jest człowiek, gdy się zdradza z niewdzięcznością) to co teraz odmawia, w porównaniu z tem co wziął, jest zaledwie jałmużną, daną żebrakowi.

DRUGI OBCY.

Religia cierpi na tem.

PIERWSZY OBCY.

Nie otrzymałem żadnych dobrodziejstw od Tymona, nigdy wspaniałość jego nie zalicza mię do przyjaciół, lecz przysięgam, że jedynie czcząc duszę jego szlachetną i cnotę wielką, oddałbym mu, gdyby żądał, cały mój majątek. Tyle cenię jego serie. Ale niestety ludzie wyrzekli się litości, interes stawiając wyżej sumienia (odchodzą)

Scena III.

Sala w domu Semproniusza.

SEMPRONIUSZ wchodzi ze sługą Tymona.

SEMPRONIUSZ.

Dlaczegoż mnie nachodzi przed wszystkimi innymi? Miał przecież Luciusza i Lucullussa, Wentidyusz też, którego wykupił z więzienia, posiadł teraz skarby: ci trzej winni mu wszystko.

SŁUGA.

Niestety, wszyscy trzej odmówili.

SEMPRONIUSZ.

Jakto odmówili? Lucullus odmówił i Wentidyusz, a on się do mnie zwraca? podobny krok zdradza z jego strony, brak rozsądku lub małej dla mnie przyjaźni. Czyż ja mam być ostatnią jego ucieczką? Trzech lekarzy zwątpiło o nim, a ja mam wyleczyć? O! bardzo mnie zmartwił, złym na niego, że mnie tak zapoznaje. Nie było powodu ażeby mię poprosić pierwszego, bo sumiennie mówiąc, pierwszy byłem który od niego otrzymałem dary, a teraz tak dalece cofa mnie wgłąb, iż mi na ostatku dopiero wierzy? Nie potrzeba więcej, ażeby się stać pośmiewiskiem całego miasta, i uchodzić za błazna u wielkich panów. Trzy razy tak wielką summę, dałbym mu był chętnie, gdyby mnie wybrał pierwszego, choćby tylko przez wzgląd na moje delikatne uczucie. Tak dalece pragnęło serce moje, wywzajemnić się przysługą. Lecz teraz odejdź, a do chłodnej odpowiedzi jego przyjaciół, dołącz moją: "ten, kto obraża mój honor, nie ujrzy moich pieniędzy".

(wychodzi).

SŁUGA.

Nieporównanie! Wasza Wielkość jesteś wielce pobożnym łotrem. Sam dyabeł nie wiedział czego dokonał, stwarzając człowieka tak chytrym, i w końcu będę musiał uwierzyć, że zbrodniarz najniegodniejszą mądrością wykieruję się na świętego. Jakież wielmożny Semproniusz, cnotliwe czynił wysiłki, aby tylko podłym się pokazać! Pobożnych szuka pozorów aby być bezbożnym, podobien tym, którzy odziani płaszczem gorącego patryotyzmu, całe królestwaby spalili. Taka to jest jego przemądra miłość, a przecież na nim polega pan mój najwięcej. Wszyscy prócz bogów od niego uciekli, przyjaciele pomarłi. Podwoje, które w dniach pomyślnych nie znały zasuwki, zamykać się teraz muszą, ażeby zapewnić bezpieczeństwo swemu panu. Oto owoce jego szczodrobliwości. Kto nie umie chować pieniędzy, chować się musi w domu.

(odchodzi).

Scena IV.

Przedsionek w domu Tymona.

(Wchodzą dwaj słudzy Warrona i sługa Luciusza. — Tytus, Hortensyusz i inni słudzy wierzycieli Tymona).

SŁUGA WARRONA.

Jak się macie Tytusie i Hortensyuszu?

TYTUS.

A wy poczciwy Warronie?

HORTENSYUSZ.

Lucyuszu, cóż was tu sprowadza?

SŁUGA LUCYUSZA.

Mnie się zdaje, że to samo co wszystkich: pieniądze.

(wchodzi Filotus).

Aj Filotus także!

FILOTUS.

Dzień dobry panom!

SŁUGA LUCYUSZA.

Pozdrawiam cię kamracie, jak ci się zdaje, która też godzina?

FILOTUS.

Niedługo dziewiąta.

SŁUGA LUCYUSZA.

Tak późno?

FILOTUS.

A pana jeszcze nie widać. To mię dziwi, miał zwyczaj błyszczeć już od siódmej rano

SŁUGA LUCYUSZA.

Tak, lecz jego dzień skrócił się teraz znacznie. Bo widzicie przyjaciele, bieg marnotrawcy tak świeci jak bieg słońca, lecz się nie odnawia tak samo. Obawiam się, że w worku Tymona gruba zima, co znaczy że choćbym rękę jak najgłębiej wsadził, nic nie wyciągnę.

FILOTUS.

Obawiam się także.

TYTUS.

A teraz powiem wam ciekawą rzecz, twój pan posyła po pieniądze?

HORTENSYUSZ.

Nie inaczej.

TYTUS.

A nosi właśnie brylanty które dał mu Tymon, i za które oczekuje pieniędzy.

HORTENSYUSZ.

To mnie boli.

TYTUS.

Nie dziwneż to, że Tymon płaci za to czego nigdy nie miał. to tak samo, jak gdyby twój pan za to że nosi brylanty, kazał sobie Tymonowi zapłacić.

HORTENSYUSZ.

Bogowie świadkiem, jak mi ciąży to poselstwo. Wiem, co wziął pan mój gdy Tymon był bogaty, więc niewdzięczność jego kradzieży równa.

SŁUGA WARRONA.

Mnie się należy trzy tysiące koron; a tobie?

SŁUGA LUCYUSZA.

Pięć tysięcy.

PIERWSZY SŁUGA WARRONA.

Wielka to summa, z czego się pokazuje, że pan twój więcej mu ufał niż mój, inaczej wierzytelności byłyby równe.

(wchodzi Flaminiusz).

TYTUS.

Oto jeden ze sług Tymona.

SŁUGA LUCYUSZA.

Hej Flaminiuszu, słówko! Proszę was czy pan tu przyjdzie?

FLAMINIUSZ.

Nie przyjdzie.

TYTUS.

Proszę dać znać jego wielkości, że go tu czekamy.

FLAMINIUSZ.

Nie potrzebuję znać dawać, wie on, żeście aż nadto punktualni.

(wchodu Flawiusz, zasłonięty płaszczem).

SŁUGA LUCYUSZA.

Wszak ten zakryty, to intendent jego, ucieka zasłoniony obłokiem. Wołajcie na niego.

TYTUS.

Słyszysz pan?

SŁUGA WARRONA.

Za pozwoleniem pana, oczekujemy tu zapłacenia pewnych summ.

FLAWIUSZ.

Niezawodnie, że gdyby złoto tak pewnem było jak wasze czekanie, tobyście je otrzymali. Czemuż nie przynieśliście wówczas rewersów, gdy wasi fałszywi panowie ucztowali przy Tymona stole? Wówczas pieścili się, nie upominali, uśmiechali, pożerając zgłodzonemi ustami procenta! Z waszą tylko szkodą drażnić mię możecie; dajcie mi przejść spokojnie. Pan mój i ja kończymy nasz zarząd: on wydawać a ja rachować przestaję.

SŁUGA LUEYUSZA.

Ta odpowiedź, do niczego nam nie służy.

FLAWIUSZ.

Jeżeli nie służy, to lepsza od was, bo wy służycie łotrom.

(odchodzi).

SŁUGA WARRONA.

Co tam mruczy ten zbankrutowany panicz?

TYTUS.

Co tam o to? dość kary dla niego że goły; komuż śmielej mówić wolno, jeżeli nie temu, który nie ma domu gdzieby głowę przykrył. Takiemu ujdzie, choć drwi z najpyszniejszych gmachów.

(wchodzi Serwiliusz).

TYTUS.

No teraz, otrzymamy przecież jaką odpowiedź.

SERWILIUSZ.

Jeżeli śmiem was prosić dobrzy panowie, przyjdźcie kiedyindziej, bardzo wam podziękuję za to, bo wierzcie memu słowu, pan mój nadzwyczaj zmartwiony. Opuściła go myśl wesoła, i chory łoża pilnować musi.

SŁUGA LUCYUSZA.

Nie wszyscy co łoża pilnują, chorymi są. Wreszcie im bardziej chory jest, tem prędzej długi swoje zapłacić powinien, ażeby sobie oczyścić drogę ku niebiosom.

SERWILIUSZ.

Ha, bogowie!

TYTUS.

Tego także za odpowiedź wziąć nie możemy.

FLAMINIUSZ.

(z wewnątrz)

Serwiliuszu przybywaj na pomoc! Panie, panie!

(Tymon wypada w szale wściekłości, za nim Flaminiusz).

TYMON.

Co? drzwi moje przedemną zamknięte? Byłem wolny zawsze, a teraz dom mój własny ma być wrogiem, który mnie więzi! i kaźnia, moją! Czy i ta sala poświęcona ucztom, wyszczerza na mnie, równie jak cała rassa ludzka, serce żelazne?

SŁUGA LUCYUSZA.

Zaczynaj Tytusie.

TYTUS.

Tu panie, jest mój rewers.

SŁUGA LUCYUSZA.

I mój!

HORTENSYUSZ.

I mój!

WSZYSCY.

I nasz! i nasz!

TYMON.

Więc zamordujcie mię!

SŁUGA LUCYUSZA.

Ach panie!

TYMON.

Pokrajcie serce moje na monetę.

TYTUS.

Mój rewers na pięćdziesiąt talentów....

TYMON.

Zapłać go sobie krwią moją!

SŁUGA LUCYUSZA.

Pięć tysięcy koron panie.

TYMON.

Pięć tysięcy kropel krwi mojej zapłaci. A wy? — a wy?

SŁUDZY WARRONA.

Panie!

TYMON.

Pokrajcie mię na sztuki! A bogowie niechaj was zabiją!

(wychodzi).

HORTENSYUSZ.

No teraz widzę ja, że nasi panowie mogą, rzucać czapkami za swemi pieniędzmi; bo te długi nazwać można zrozpaczonemi, które chyba wściekły zapłaci.

(Słudzy wychodzą. Tymon i Flawiusz wracają).

TYMON.

Odetchnąć mi nie dali ci niewolnicy, wierzyciele! djabły!

FLAWIUSZ.

Drogi mój panie.

TYMON.

A gbybym tak postąpił?

FLAWIUSZ.

Panie, panie mój!

TYMON.

Tak być musi. Flawiuszu!

FLAWIUSZ.

Słucham.

TYMON.

Idź, zaproś znowu przyjaciół: Lucyusza, Lucullusa, Semproniusza: wszystkich. Chcę tych łotrów, raz jeszcze ugościć.

FLAWIUSZ.

O drogi panie! pomieszany twój umysł, radę ci podobną daje. Wszakże nie wystarczyłoby nawet, na najskromniejszą wieczerzę.

TYMON.

Milcz, rozkazuję ci, zaproś wszystkich. Niech raz jeszcze wedrze się tu ta złoczyńców zgraja. A kucharz mój i ja, postaramy się o przyjęcie.

(obaj odchodzą).

Scena V.

Sala senatu. — Senat zgromadzony.

PIERWSZY SENATOR.

Panie, wina jego krwawą, ja tak samo głosuję. Musi odpokutować śmiercią, bo nic zbrodni więcej nie ośmiela, jak miłosierdzie.

DRUGI SENATOR.

Wielka prawda — niechaj go więc prawo zniszczy!

(Alcybiades wchodzi z orszakiem).

ALCYBIADES.

Cześć, pozdrowienie i łaska niech będą z senatem!

PIERWSZY SENATOR.

Czego chcesz wodzu?

ALCYBIADES.

Przychodzę błagać cnoty wasze, bo litość cnotą jest praw, tyrani tylko wykonywają je okrutnie. Kaprys okoliczności i losu, dotknął jednego z moich przyjaciół ognistej krwi, popadł on w występek, którego przepaść niezgłębiona, dla wpadających nieostrożnie. Lecz mąż to, odrzuciwszy błąd ten, obdarzony najpiękniejszymi przymioty; żadna ohyda nie splamiła czynów jego, a sława okupi winę. Tylko w najwyższem uniesieniu szlachetnego oburzenia, widząc dobre imie swoje śmiertelnie skażone, porwał się na wroga. I tak powstrzymał gniew swój szalony, z takiem niesłychanym umiarkowaniem, iż zdawało się że walczy jedynie argumentem.

PIERWSZY SENATOR.

Podjąłeś się zbyt trudnego paradoksu, chcąc niecny czyn na piękny przerobić. Prawie usiłowałeś kunsztownym twem słowem morderstwo uzacnić, zawadyactwo niby waleczność wysławić, gdy przecież jest ono poronioną tylko odwagą, nieodstępującą na krok sekt i stronnictw. Prawdziwie odważnym jest ten, który znosi cierpliwie, wszelką, obelgę najzłośliwszego wroga, który ją uważa, jak suknię noszoną niedbale, i nie pozwala jej dotrzeć do serca trująco. Jeżeli krzywda nam wyrządzona, złem jest, popchnąć mogącem do zbrodni, nie szaleństwemże jest, narażać życie swe dla złego?

ALCYBIADES

Panie....

PIERWSZY SENATOR.

Nie usprawiedliwisz winy tak ciężkiej. Nie nazywa się odwagą zemścić się, ale przecierpieć!

ALEYBIADES.

Pozwólcie mi odezwać się panowie, i przebaczcie gdyż mówić będę jak żołnierz. Dlaczegoż się ludzie narażają, nieroztropnie w bitwach? Dlaczegoż nie znoszą wszystkich obelg? Dlaczegoż, nie pozwolą się zarznąć spokojnie i bez oporu wrogowi? Jeżeli tyle tkwi odwagi w zniesieniu, pocóż wychodzimy na pole bitwy? A więc kobiety pozostałe w domu, od nas odważniejsze? a więc jeżeli rezygnacya zwycięża, to osiół waleczniejszy od lwa, a winny obciążony kajdanami mędrszy od sędziego, gdy mądrość w cierpliwości leży? Sędziowie miejcie tyle litości, ile macie potęgi. Kto nie potępia na zimno, czynu gorącego? Zabójstwo przyznaję, ostatnim jest stopniem złego, lecz zabójstwo we własnej obronie, sprawiedliwym zwać się może. Gniew do największych zaliczyć trzeba grzechów, lecz gdzież jest ten, który się nie gniewał? A teraz według tych okoliczności, sądźcie zbrodnię.

Drugi senator. Bronisz daremnie!

ALEYBIADES.

Daremnie? a czyż usługi jego oddane w Lacedemonii i Byzancyum, nie wykupią mu życia?

PIERWSZY SENATOR.

Co przez to rozumiesz?

ALCYBIADES.

Powtarzam iż dzielnie on służył, nie jednego z waszych wrogów ubił na polu bitwy, a jak walczył w ostatniej jeszcze potyczce, to zaświadczą, rany, które zadał!

DRUGI SENATOR.

Tak, on za wiele ran zadał, ten buntu zaprzysiężony przyjaciel! Nałóg który mu rozum zatapia, pęta też jego odwagę. Gdyby innych nie miał wrogów, ten jedenby go pokonał. Widziano go, jak się miotał w zwierzęcej wściekłości, i z rokoszanami bratał. I to pewnem jest, że pijaństwo jego, nam niebezpieczeństwem grozi, jemu hańbę niesie.

PIERWSZY SENATOR.

Umrze!

ALCYBIADES.

O srogi losie! dlaczegoż nie legł na wojnie?! Dobrze więc, jeżeli nie kwoli jego czynów, jakkolwiek prawa ręka całkiem od winy zwolnićby go mogła, to dla moich, dajcie się wzruszyć, łącząc czyny te w jedno. A ponieważ wiem, że roztropność wieku waszego poręczeń wymaga, więc daję wam w zastaw, zwycięztwa moje i sławę moją. niech staną za jego wdzięczność! Jeżeli za zbrodnię zadłużył życie swe prawu, niech je odda wojnie, dzielnej potyczce, gdyż prawo surowem jest, lecz surowem prawem: wojna.

PIERWSZY SENATOR.

Obstajemy przy prawie — umrze! Nie nalegaj, jeżeli uniknąć chcesz naszego gniewu. Przyjaciel czy brat, gdy przelał krew drugiego, odda swoją prawu.

ALEYBIADES.

Czyż tak być musi? Nie. Błagam was senatorowie, poznajcie mnie!

DRUGI SENATOR.

Co?

ALCYBIADES.

Przypomnijcie sobie, kim jestem.

TRZECI SENATOR.

Jakto?

ALCYBIADES.

Zapewne, — zapomniała mnie starość wasza, inaczej stałżebym tu tak wzgardzony, tak odepchnięty w niewielkiej łasce, o którą, proszę? Rany moje, otwierają się na nowo z boleści.

PIERWSZY SENATOR.

Śmiesz drażnić gniew nasz? Słaby on może w słowach, ale silny w czynie: dlatego skazujemy cię na wieczne wygnanie!

ALCYBIADES.

Ja wygnany? Wygnajcie raczej waszą głupotę, wygnajcie lichwę, którą senat shańbiony!

PIERWSZY SENATOR.

Jeżeli po dwóch dniach Ateny cię jeszcze ujrzą, natenczas lękaj się surowości naszego sądu, a iżbyśmy większym nie rozgorzeli gniewem, tamten umrze natychmiast.

(wychodzą).

ALCYBIADES.

Postarzejcie się i złamcie, iżby od szkieletów waszych, oko odwracało się ze wstrętem. Ha, wściekłość mnie porywa! Jam bił nieprzyjaciela wtedy, gdy oni rachowali pieniądze swego boga, i wypożyczali je na lichwę. Mnie wzbogaciły tylko szerokie blizny! A jeszcze tak mi płacą, za to! Taki to balsam kładziesz lichwiarski senacie, na rany twego wodza? Wygnanie? Nie gniewam się, ja lubię wygnanie, będzie ono słuszną przyczyną mego gniewu, który uderzy w Ateny. Teraz ożywię du. cha mych niezadowolonych żołnierzy, i pozyskam ich serca. Tak, chwałą zwie się z mocniejszym walczyć! Wojownicy w tem podobni bogom, że nie powinni znieść obrazy.

(wychodzi).

Scena VI.

(Tymona świetna sala, stoły poustawiane, słudzy naokoło. — Tyrnona przyjaciele, schodzą się z różnych stron).

PIERWSZY Z PANÓW.

Dzień dobry panu!

DRUGI Z PANÓW.

A! dzień dobry. Mnie się coś zdaje, że ten godny mąż chciał nas trochę wypróbować.

PIERWSZY Z PANÓW.

Właśnie gdyśmy się ujrzeli, myślałem to samo. Spodziewam się, że z nim nie tak źle jak udawał, posyłając do przyjaciół.

DRUGI Z PANÓW.

Dowodzi tego nowa uczta, którą nam daje.

PIERWSZY Z PANÓW.

Nie inaczej. Posyłał mi natarczywe zaproszenie, chciałem odmówić dla wielu ważnych interesów, ale tak nalegał, że trzeba się było poddać.

DRUGI Z PANÓW.

Mnie również wstrzymywały naglące interesa, lecz nie przyjął mojej odmowy. I martwi mnie to, że nie miałem pieniędzy wtedy, gdy przysłał o pożyczkę.

PIERWSZY Z PANÓW.

Takiż żal uczuwam, zwłaszcza gdy widzę nowy obrót sprawy.

DRUGI Z PANÓW.

Z każdym co się tu znajduje, było to samo. Wiele on chciał pożyczyć od pana?

PIERWSZY Z PANÓW.

Tysiąc sztuk złota.

DRUGI Z PANÓW.

Tysiąc!

PIERWSZY Z PANÓW.

A od pana?

TRZECI Z PANÓW.

Odemnie chciał.... ale otóż i on.

(wchodzi Tymon).

TYMON.

Witam was z całego serca, wy szanowni panowie. Jakże się macie?

PIERWSZY Z PANÓW.

Bardzo dobrze, skoro i Wasza Wielkość ma się nieźle. Drugi z panów.

Jaskółka nie zdąża radośniej za wiosną, jak my za Waszą Wielkością.

TYMON na stronie..

I nie porzuca spieszniej zimy, jak wy, ludzie podobni tym ptakom! Panowie, nasza wieczerza nie warta tak długiego czekania, lecz napieśćcie tymczasem uszy muzyką, jeżeli odgłos trąb nie razi ich niemile. Zaraz siądziemy do stołu.

PIERWSZY Z PANÓW.

Mam nadzieję łaskawy panie, że mi nie pamiętasz tego, iż odesłałem sługę z próżnemi rękami?

TYMON.

Ach! godny przyjacielu, niechże cię to nie niepokoi.

DRUGI Z PANÓW.

Czcigodny panie, chory jestem ze wstydu, że wtedy gdyś do mnie przysłał, żebrakiem prawie byłem.

TYMON.

Proszę nie myśleć o tem.

DRUGI Z PANÓW.

Gdybyś pan był przysłał, choćby dwie godzinki przedtem...

TYMON.

Niechże to wspomnienie, nie zatruwa panu weselszych myśli. Chodźmy, przynieście wszystko naraz.

DRUGI Z PANÓW.

Wszystkie półmiski nakryte!

PIERWSZY Z PANÓW.

Królewska uczta, wierzcie mi.

TRZECI Z PANÓW.

Nie wątpię, co tylko złoto i pora roku kupić pozwala.

PIERWSZY Z PANÓW.

Jakże się pan masz, co słychać?

TRZECI Z PANÓW.

Alcybiades wygnany, wiecie?

PIEWSZY I TRZECI Z PANÓW.

Alcybiades wygnany?

TRZECI Z PANÓW.

Tak, z pewnością.

PIERWSZY Z PANÓW.

Jakto, za co?

DRUGI Z PANÓW.

Ehe, za co?

TYMON.

Szanowni przyjaciele, raczcie się zbliżyć. Trzeci z panów.

Później powiem wam szczegóły, lecz tu czeka nas przepyszny bankiet.

DRUGI Z PANÓW.

Zawsze ten sam człowiek.

TRZECI Z PANÓW.

Ale długoż to potrwa, długo?

DRUGI Z PANÓW.

Potrwa, lecz przyjdzie czas, że...

TZECI Z PANÓW.

Rozumiem, rozumiem.

TYMON.

Niechaj każdy zajmie swoje miejsce tak chciwie, jak gdyby się dotknąć miał ust kochanki: lubo będziecie zarówno dobrze usłużeni, gdziekolwiekbądź zasiądziecie. Nie róbcie ceremonii, i niech podczas naszej sprzeczki o miejsca, nie wychłódnie jedzenie. Siadajcie, siadajcie. A najprzód złóżmy bogom dzięki: "O wy, wielcy dobroczyńcy, natchnijcie moje towarzystwo wdzięcznością. Pozwólcie na złożenie czci za wasze dary, ale zostawcie sobie zawsze w zapasie kilka dobrodziejstw, aby waszą boskością nie wzgardzono. Udzielcie każdemu tyle, iżby żaden nie miał potrzeby pożyczać od drugiego. Gdyby wasze bóstwa zmuszone były pożyczać od ludzi, ludzie porzuciliby bogów. Sprawcie, iżby ucztę więcej polubiono aniżeli tego, który ją wydaje, iżby się nigdy nie zebrało 20 biesiadników, bez równej liczby oszustów. Gdy dwanaście kobiet zasiądzie do stołu, niech tuzin z pomiędzy nich, zostanie tem, czem tą. A co do innych waszych darów bogowie!... niechaj senatorowie Aten wraz z szumowinami ludu ateńskiego!... niechaj ich występki staną się narzędziem ich zguby! A tę resztę mych przyjaciół, ponieważ niczem są dla mnie, nie błogosławcie w niczem, i niech nie będą pożądani w niczem! Odkryjcie półmiski, a wy psy, nuże liżcie!

(odkrywają półmiski, pełne wrzącej wody).

KILKU Z PANÓW.

O kim mówi Jego Wielkość?

INNI Z PANÓW.

Nie wiemy.

TYMON.

Obyście nigdy lepszej nie zaznali uczty, ty szajko przyjaciół gęby! Dym i ciepła woda, oto wasz doskonały obraz! A to ostatni dar Tymona, który dotychczas ozłocony naszemi pochlebstwy, teraz tak się z nich zmywa, plunąwszy wam w twarz własną złośliwością, dymiącą się jeszcze! ( pryska im wodą w twarz ). Żyjcie długo wzgardzeni, a zawsze uśmiechnięci, przebrzydli pieczeniarze, grzeczni mordercy, uprzejmi wilcy, pieszczące się niedźwiedzie; wy, błazny fortuny, przyjaciele półmiska, dzienne muchy, niewolnicy zgięci w pokłonach, dymy, zmienne chorągiewki! Oby choroba niszcząca człeka i zwierzę, pokryła was jedną skorupą! Odchodzisz, a więc weź z sobą twoje lekarstwo, i ty także, i ty ( rzuca za nimi półmiskami, i wypędza ich ). Zostańcie, nie wezmę od was pieniędzy, lecz wam pożyczę. Jakto? wszyscy uciekacie? Niechaj się nigdy nie odbędzie uczta, na którąby nikczemników nie sproszono! Pałacu, spłoń w popioły! Ateny zapadnijcie się w gruzy! a ty człowieku i ludzkości cała, stań się przeklętą Tymonowi!

(wybiega).

(Goście wracają z senatorami).

PIERWSZY Z PANÓW.

No i cóż panowie?

DRUGI Z PANÓW.

Czy możecie wytłumaczyć wściekłość Tymona?

TRZECI Z PANÓW.

Cyt. Nic widzieliście mego nakrycia?

CZWARTY Z PANÓW.

Zgubiłem odzienie.

TRZECI Z PANÓW.

To waryat, rządzący się czystym kaprysem; kiedyś dał mi brylant a teraz zrzucił mi go z kapelusza. Nie widzieliście mego brylantu?

PIEWSZY Z PANÓW.

Nie widzieliście mego kapelusza?

DRUGI Z PANÓW.

Jest tu.

CZWARTY Z PANÓW.

Tu leży mój kapelusz.

Pierwszy z panów Wynośmy się czemprędzej.

Drugi z panów. Wielmożny Tymon zwaryował!

Trzeci z panów. Czuję to w kościach.

Czwarty z panów.

Brylanty darował nam wczoraj, a dziś ciska na nas kamieniami

(odchodzą).

AKT IV.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

(W domu Tymona). ( FLAWIUSZ z kilkoma jego sługami ).

PIERWSZY SŁUGA.

Mów, panie rządzco, gdzie pan nasz? Zgubieni więc jesteśmy, odpędzeni, nie zostało nic?

FLAWIUSZ.

Ach towarzysze, cóż wam powiedzieć mogę? — Świadczę się sprawiedliwymi bogami, żem tak ubogi jak wy.

PIERWSZY SŁUGA.

Taki dom runął! Ani jednego przyjaciela, któryby jął za ręce los jego, i ulżył mu!

DRUGI SŁUGA.

Tak jak odwracamy się od towarzysza pochłoniętego w grobie, tak przyjaciele jego, widząc pochłoniętą, fortunę, uciekli precz, rzucając przed niego zwodnicze przysięgi, niby worki puste; a nieszczęsny, popadły w żebractwo, powietrze mając jedynem dobrem, w ubóstwie, od którego każdy jak od choroby ucieka, idzie ku hańbie, samotny.

(Wchodzą nowi słudzy Tymona).

Jeszcze kilku towarzyszy.

FLAWIUSZ.

A wszyscy, niby zgruchotane naczynia zburzonego domu!

TRZECI SŁUGA.

Lecz serca nasze noszą jeszcze barwę Tymona, czytani to na twarzach. Jeszcześmy wszyscy towarzyszami jednej niedoli. Rozbiło się nam czółno, a my biedni marynarze, stoimy na pokładzie nadsłuchując szumu fali; — lecz rozłączyć się nam trzeba, i rozproszyć po szerokim oceanie powietrza.

FLAWIUSZ.

Przyjaciele! Podzielę z wami resztę mojej chudoby. I gdziekolwiek się znów zobaczymy, pozostańmy przez miłość dla Tymona przyjaciółmi! Potrząśnijmy głową, i powiedzmy na pożegnanie grobowe szczęściu naszego pana: "Znaliśmy lepsze czasy. " — Wyciągnijcie ręce i niechaj każdy cząstkę weźmie! ( daje im ztoto ). Odchodźmy ubodzy, lecz w zgryzotę bogaci. ( Rozchodzą się słudzy ). O w jaką straszliwą nędzę, spycha nas blask świetny! Któż pożąda jeszcze przepychu fortuny, gdy w jej ślad pędzi ubóstwo i sromota? Kogóż blask jeszcze tak omamić zdoła, kogo czcze mary przyjaźni? Kto zapragnie wielkości i potęgi, gdy te tak jak przyjaciele, tylko malowane? Zacny ty mój panie zubożały przez dobroć serca, przez własną zduszony tkliwość! Szczególny to charakter, którego największym była grzechem miłość zbyt wielka! Któż teraz odważy się w połowie tak być szczodrym, gdy szczodrość, która Boga Bogiem czyni, człowieka zgnębia! O drogi panie! uwielbiany niegdyś aby dziś być przeklinanym, bogaty na to, aby być nędzarzem! twe wielkie skarby, stały się dziś najsroższem twem cierpieniem! Niestety! dobry pan w zapalczywym gniewie porzucił miasto niewdzięczne, jaskinię fałszywych przyjaciół, i nic nie wziął z sobą dla utrzymania lub ulżenia życia. Pójdę go wynaleźć! posłużę mu dopóki sił moich, a dopóki ja mam złoto, rządzcą jego będę. (Odchodzi).

Scena III.

Las.

(Tymon wchodzi).

Tymon.

O błogosławione słońce odrodzenia, wysącz z głębi ziemi wilgoć zaraźliwą, i zatruj powietrze w siostrzanym kręgu księżyca! Wziąść dwóch braci, bliźniąt z jednego łona, których spłodzenie, mieszkanie i urodzenie jednoczesne były, a tylko szczęście różne, zaraz większy wyszydza mniejszego. Natura obarczona tyloma cierpieniami, zniesie wielkie szczęście wtedy tylko, gdy naturą wzgardzi. Podnieś żebraka, a strąć możnego: możnemu, pogarda stanie się dziedzictwem, tak jak żebrakowi cześć. Karmienie nadyma bogatszego brata, niedostatek go wycieńcza. Kto ośmieli się powstać z czystej ludzkości i zawołać: "Człowiek ten pochlebcą jest!", kto? jeżeli nim jest jeden, to są nimi wszyscy; gdyż pod każdy wyższy szczebel szczęścia, wplata się niższy. Uczona głowa nurza się przed głupią, osłonioną złotem. Wszystko jest skrzywione. Nic w naszej przeklętej naturze prostego, chyba prosta ścieżka przewrotności. Dlatego bądźcie przeklęte uczty wszystkie, towarzystwa, tłumy ludzi, bo Tymon nienawidzi sobie równych, nienawidzi samego siebie. Zniszczenie ludzkiemu plemieniu!

(Kopie w ziemi).

Ziemio! żyw mnie korzeniami. Kto więcej w tobie szuka, temu spal podniebienie najostrzejszą trucizną! Co widzę? ( uderza o sztabę złota ) Złoto? błyszczące, czerwone złoto? Nie, bogowie, jam nie służalec mamony; korzeni, czyste nieba! Ta garstka złota, wystarczy na przemianę czarnego w białe, brzydkiego w piękne, złego w dobre, starego w młode, lękliwego w waleczne, podłego w szlachetne. Wy bogowie! na co mnie to? na co, bogowie? Ha! to złoto odwiedzie wam kapłana od ołtarza, odedrze napół zdrowego od miękkich poduszek. Tak, ten czerwony niewolnik, rozwiąże i ścieśni najświętsze związki, uzacni przeklętego, trąd umili, uczci złodzieja, otoczy go dostojeństwem i wpływem w radzie senatorów, zegnie przed nim kolana. Onto napędzi przeżyłej wdowie kochanków, a pokrytą trującemi ranami, ze wstrętem wypchniętą z szpitala, odmłodzi balsamicznie majową młodością. Przeklęta ziemio, nikczemna nałożnico ludzi, ty która niesnaski rozrzucasz w gromadę ludów, dla mnie pozostań tem, czem jesteś.

(Słychać granego marsza).

Odgłos trąby! — Żywem jesteś, złoto, lecz ja cię pogrzebię; o będziesz biegać jeszcze, ty silny morderco, gdy twój pedogryczny stróż, stać nie będzie mógł. Lecz na zadatek zostawię tę trochę. (Zostawia przy sobie trochę złota, resztę zakopuje. Wchodzi Alcybiades z trąbami i fanfarą w pochodzie wojennym. Frynia i Timandra ).

ALCYBIADES.

Kto jesteś, mów!

TYMON.

Zwierzę jak i ty. Niech ci trucizna rozeźre serce za to, że mi znów ludzką ukazujesz twarz.

ALCYBIADES.

Kto jesteś? I czy tak nienawidzisz człowieka, ty który człowiekiem jesteś?

TYMON.

Mizantropem jestem, i nienawidzę lud/kości. Chciałbym przez wzgląd na ciebie abyś psem był, a wtedy lubiłbym cię trochę.

ALCYBIADES.

Znam cię, lecz nieznane i obce mi twe losy.

TYMON.

Ciebie także znam, i więcej nie chciałbym wiedzieć jak tylko: że cię znam. Idź za twoją surmą wojenną, pomaluj ziemię ludzką krwią, na czerwono, czerwono. Boskie przykazania, ludzkie prawa okrutne są, czemże więc ma być wojna? Oto ta nałożnica twoja, mimo jej oczu cherubina, pewniej zniszczyć może, aniżeli twój miecz.

FRYNIA.

Bodaj ci wargi zgniły!

TYMON.

Wszak całować cię nie chcę, więc niech zgnilizna do ciebie wróci.

ALEYBIADES.

Jakimże sposobem, tak się zmienił szlachetny Tymon?

TYMON.

Takim jak księżyc, gdy mu światła zabraknie; lecz nie mogłem tak jak księżyc, jasności odnowić. Mnie nie pożyczyło żadne słońce.

ALEYBIADES.

Czy Tymonie, mogę ci przyjacielską wyświadczyć usługę?

TYMON.

Jednę tylko: wzmocnij moją wiarę.

ALCYBIADES.

Jaką Tymonie?

TYMON.

Przyrzecz mi przyjaźń, ale nie dotrzymaj wcale. Jeżeli mi nie chcesz przyrzec, niech cię bogowie ukarzą, bo jesteś człowiekiem, a jeżeli dotrzymasz obietnicy, zniszczą, cię nieba, boś jest człowiekiem!

ALCYBIADES.

Słyszałem już coś o twojej nędzy.

TYMON.

Widziałeś ją wtedy, gdy mi się szczęście uśmiechało.

ALCYBIADES.

Widzę ją teraz — pora wtedy była rozkoszy.

TYMON.

Tak jak teraz twoja, spędzana z dwiema kochankami.

TYMANDRA.

I tenże to ma być ozdobą Aten, o którym świat tak mówi sławnie i pięknie?

TYMON.

Czyś ty Tymandra?

TYMANDRA.

Tak.

TYMON.

Pozostań nazawsze kochanicą. Ciebie nie kocha ten, co cię zna. Niewolników twych połam we czworo, kwitnącego młodzieńca przygotuj do głodowych leków.

TYMANDRA.

Na szubienicę, z potworem!

ALCYBIADES.

Przebacz mu droga Tymandro, bo rozum jogo przepadł, zatopiony w nieszczęściach. — Niewiele złota mam, dzielny Tymonie, brak jego, pobudza biednych mych żołnierzy do codziennego buntu. Dowiedziałem się z boleścią, że przeklęte Ateny zapomniały o twych zasługach i zwycięzkim mieczu, który je uratował wówczas, gdy sąsiednie państwo, zgnieść je chciało.

TYMON.

Proszę cię, uderz w bęben i odejdź.

ALCYBIADES.

Twoim przyjacielem jestem, i żal mi cię Tymonie.

TYMON.

Jak możesz żałować tego, którego dręczysz? Chciałbym zostać sam.

ALCYBIADES.

Więc bywaj zdrów, i weź to złoto.

TYMON.

Zatrzymaj sobie, ja go jeść nie będę.

ALCYBIADES.

Gdy już Ateny pyszne zburzę...

TYMON.

Wojujesz Ateny?

ALCYBIADES.

Tak Tymonie, i sprawiedliwie.

TYMON.

Oby bogowie przez ciebie wydusili wszystkich, a gdyś wydusił wszystkich, ciebie potem.

ALCYBIADES.

Mnie Tymonie?

TYMON.

Bo mordując łotrów, przychodzisz zdobyć ojczyznę moją. Schowaj twe pieniądze — odejdź, tu jest złoto — odejdź! Bądź na podobieństwo zaraźliwej planety, gdy Jowisz na zbrodnicze miasta, truciznę rozrzuca. Niech miecz twój nie oszczędzi nikogo! Ani czcigodnego starca dla siwych jego włosów: to lichwiarz! — ani matrony, dla szat jej tylko skromnych: to obłudna żona! Niech nie złagodzi ostrza twego miecza, dziewicy oblicze, bo piersi jej, poprzez przezrocza czarujące oczy mężczyzn, nie są zapisane w litości księdze. Nie!-- na wskroś w nich ohydna zdrada! Ani nie oszczędź dzieciaka, którego śliczne ust dołeczki głupców wzruszyć mogą; pomyśl że to bękart, przeznaczony ci tajemniczem słowem wyroczni: na mordercę. Rozsiecz go bez litości, przysięgnij śmierć życiu, zaniknij oczy i uszy miedzianym pancerzem tak szczelnie, iżbyś za nic miał krzyk rnatek, dziewic, dzieci, a nawet kapłanów, broczących w szatach świętych. Tu masz pieniądze dla walecznych — szerz w okół zniszczenie, a gdy wściekłość ugasisz, przepadnij ty sam! Nie mów więcej, i odejdź.

ALCYBIADES.

Skoro masz złoto, wezmę je, ale nie wezmę wszystkich rad twoich.

TYMON.

Usłuchasz mnie lub nie — przekleństwo niebios, niech ciąży nad tobą!

FRYNIA I TYMANDRA.

Daj nam złota dobry Tymonie — wszak masz jeszcze? Tymon.

Mam go tyle, iżby wam zbrzydzić wasze zatrudnienie. Nędznice, roztwórzcie rańtuchy! Nie waszą to rzeczą przysięgać, choć wiem, iżbyście przysięgły tak straszliwie, że nieśmiertelni bogowie słysząc to, zadrżeliby z przerażenia! Nie, nie przysięgajcie, wolę zaufać skłonnościom waszym. A więc: pozostańcie bezwstydnemi zawsze! A temu, któryby was nawrócić chciał pobożnem słowem, stawcie się dzielnie, skuście go i spalcie ogniem waszym, potężniejszym od dymu jego rozpraw. Nie cofajcie się napróżno, choćbyście na to sześć miesięcy strawić miały. A głowy łyse wasze, pokryjcie tem co nosili zmarli i wisielcy. Cóż to szkodzi? Noście to, oszukujcie dalej, i żyjcie bezwstydnie dalej. Gładźcie zmarszczki i malujcie twarze wasze...

FRYNIA I TYMANDRA.

Dobrze, tylko więcej złota, co jeszcze? Wierzaj nam, za pieniądze sprawimy to, czego żądasz.

TYMON.

Zasiejcie wycieńczenie w szpiku ludzi, wykrzywcie im nogi, złamcie jeźdzca siłę, przytłumcie adwokata głos, aby już fałszywych spraw, nie wykrzykiwał chrapliwie. Trądem pokryjcie kapłana, który gromiąc zmysłów pokusę, sam w siebie nie wierzy; odbierzcie węch temu, który publiczne dobro wyzyskuje dla siebie. Niech niepokryty ranami junak, przez was pocierpi. Zatrujcie wszystko, przyduście i wysuszcie wszelkie życiodajne źródła! — Coraz więcej złota! — Gubcie innych, a potem niech to złoto was zaprzepaści i zgubi, i niech was wszystkich jeden dół zagrzebie!

FRYNIA I TYMANDRA.

Więcej rad i więcej jeszcze złota daj, wspaniały Tymonie!

TYMON.

Więcej hańby, i więcej zniszczenia przedewszystkiem! Zacznijcie, jam dał zadatek.

ALCYBIADES.

Zagrzmijcie w surmy — do Aten! Bywaj zdrów Tymonie. Jeśli się uda, jak mam nadzieję, obaczymy się wkrótce.

TYMON.

Jeżeli się uda, jak ja sobie życzę, nie zobaczę cię więcej'.

ALCYBIADES.

Wszak nic nie uczyniłem ci złego.

TYMON.

Tak, tyś dobrze mówił o mnie.

ALCYBIADES.

Czy i to masz za złe?

TYMON.

Doświadczenie codziennie uczy. — Odejdź precz, i zabierz z sobą szczenięta.

ALCYBIADES.

My zawadzamy mu tylko. — W drogę!

(Aleybiades, Frynia i Tymandra odchodzą).

TYMON.

Byćże może, iżby natura, niewdzięcznością urażona człowieka, głód uczuła! — O matko wspólna, ty, której łono niezmierzone i pierś urodzajna, rodzi i żywi wszystko,

(kopie w ziemi) — ty, która z tej samej materyi, z jakiej nadęte dumne twe dziecię: człowiek, spładzasz i czarnego kreta, i siną żmiję, złotą jaszczurkę i jadowitego węża, i tyle poczwar pod łukiem niebie -skini, daj temu, który nienawidzi wszystkie twe dzieci ludzkości, nędznych korzeni! Zniszcz wieczną płodność twych wnętrzności, ażeby więcej nie wydały niewdzięcznika. Spładzaj tygrysów tylko, smoków, wilków, niedźwiedzi i innych potworów, których powierzchnia twa, nie ukazała jeszcze nigdy upstrzonemu sklepieniu! — Znalazłem roślinkę, serdeczne za nią dzięki! -- Wysusz twoje żyły, winnice i niwy zorane pługiem, z których niewdzięczny człowiek wysysa słodki trunek i przysmaki oszołomiające zmysły!

(Wchodzi Apemantus).

Jeszcze jeden? Przekleństwo! przekleństwo!

APEMANTUS.

Wskazono mi tę drogę, mówiąc, że naśladujesz obyczaje moje i czyny.

TYMON.

Tak, bo nie masz psa, któregobym mógł naśladować. Przeklęty!

APEMANTUS.

To wszystko jest tylko u ciebie udaniem, melancholią niegodną mężczyzny, bo źródłem jej zmiana fortuny. Co ma znaczyć to miejsce, łopata, suknia niewolnicza i to spojrzenie ponure? Przecież pochlebcy twoi piją wino jeszcze, jedwabie noszą, na puchu się wysypiają, zapomniawszy zupełnie, że żył niegdyś jaki Tymon. Nie hańb tego lasu, odgrywając w nim rolę cenzora! Bądź ty teraz pochlebcą, staraj się podnieść w górę przez to, co cię zepchnęło. Zegnij kolano, i niechaj już sam oddech tego, któremu oko twoje służy, zdmuchnie ci czapkę z głowy: występki jego chwal, zwiąc je cnotami. Wszak się z tobą nie inaczej działo. Potakiwałeś niby szynkarz każdemu, kto ci się kłaniał: oszustom i wszelkim innym. Sprawiedliwie więc, iżbyś ty teraz został oszustem. Bo gdybyś miał dosyć złota, znówbyś im oddawał. A nie staraj się być mnie podobnym!

TYMON.

Gdybym się o to starał, wyrzekłbym się samego siebie.

APEMANTUS.

Wyrzekłeś się siebie, będąc tem, czem byłeś. Niegdyś szalony, dzisiaj niedorzeczny. Jakto, czy sądzisz, że to ostre powietrze, obecny twój natarczywy kamerdyner, ogrzeje ci koszulę? że te omszone drzewa od orłów starsze, pójdą za tobą, poskoczą na twe skinienie? że ten zimny strumień z lodowemi brzegi, zgotuje ci ranne śniadanie, wzmacniając po nocnem zmęczeniu? Zawezwij wszelkie istoty, które nagie i odarte wytrzymują mroźne wichry; zawezwij bezlistne drzewa, oddane na pastwę walce żywiołów, one odpowiedzą tylko naturze; — lecz rozkaż by tobie schlebiały, a przekonasz się...

TYMON.

Że jesteś Ważnem! precz!

APEMANTUS.

Ciebie więcej lubię teraz, aniżeli dawniej.

TYMON.

A ja więcej nienawidzę.

APEMANTUS.

Dlaczego?

TYMON.

Bo schlebiasz nędzy.

APEMANTUS.

Nie schlebiam. Mówię tylko żeś nędznikiem.

TYMON.

Lecz pocoś tu przyszedł?

APEMANTUS.

Ażeby cię gnębić.

TYMON.

Zawsze to urząd błazna lub nikczemnika! czy tak ci się. podoba?

APEMANTUS.

Tak!

TYMON.

Nawet, że jesteś łotrem?

APEMANTUS.

Gdybyś był gorzkim i wystygłym jedynie dla ukarania własnej pychy, powiedziałbym: dobrze; lecz ty z musu jesteś takim; bo gdybyś nie był żebrakiem, zostałbyś dworskim pochlebcą. Dobrowolne ubóstwo przeżyje czczy zbytek, zwycięzki zdobywając wieniec: bo zbytek ciągle rosnąc, nigdy nie ustaje; ubóstwo wystarczy sobie. Najbogatszy, gdy niezadowolony, niespokojnym i biednym się czuje, biedniejszym od najuboższego, z losem swym zgodnego. Powinienbyś umrzeć pragnąć, skoroś taki nędzny!

TYMON.

Lecz przecie nie dlatego, iż to ty mówisz, ty stokroć nędzniejszy. Tyś niewolnikiem, którego szczęście nigdy nie objęło miłosnym ramieniem. Ty się psem już urodziłeś. Gdybyś, tak jak ja od kolebki, zasmakował wszystkich słodyczy, jakich ten świat przelotny nie szczędzi tym, którzy swobodnie poddać się mogą wszelkim na ich skinienie posłusznym powabom, byłbyś się cały zanurzył w rozpuście bez miary; młodość twoją stopiłbyś na schadzkach lubieżnych, nie posłuchawszy nigdy zimnego głosu rozumu. Tak, byłbyś się uganiał bez końca, za słodką zwierzyną. Lecz ja, dla którego świat cały jedną był biesiadą, który w usługach miałem więcej ust, języków, oczu i serc ludzkich, niż ich użyć mogłem, — ( gdyż przyczepieni do mnie jak liście dębu, nagle jednym wichrem mroźnym zerwani z gałęzi ), stoję dziś nagi, z piersią otwartą burzom i zawiei. Więc mnie, który zaznałem szczęsnej doli, znieść to trudno; nie tak jak tobie, który w cierpieniach zacząwszy życie, z upływem lat, bardziej je tylko zahartować mogłeś. Za cóż ty ludzi nienawidzić masz? — Czy pochlebiali ci kiedy? Cóż im dałeś? Chcesz przeklinać, to przeklinaj ojcu twemu, nędzarzowi, który w rozpaczy łzączył się z jakąś żebraczka, ciebie spłodził, każąc ci od przodków dziedziczyć ubóstwo. Precz ztąd! Gdybyś się nie urodził ludzkości wyrodkiem, zostałbyś oszustem i pochlebcą.

APEMANTUS.

Jeszcześ więc dumnym?

TYMON.

Tak: że nie jestem tobą.

APEMANTUS.

A ja, że nie byłem marnotrawnym.

TYMON.

A ja, że nim jeszcze jestem. I gdybym wszystkie skarby w tobie był umieścił, zezwoliłbym jednak, ażebyś się powiesił. — A gdyby życic całych Aten, w tem tu zwarte było

(zjada korzenie)

zjadłbym je.

APEMANTUS.

Popraw sobie ucztę.

(Podaje mu coś ).

TYMON.

Najprzód polepsz moje towarzystwo; odejdź!

APEMANTUS.

Polepszę moje, gdy odejdę.

TYMON.

Polepszonem nie będzie, chyba złatatanem; — w każdym razie życzę tego.

APEMANTUS.

Co chcesz posłać do Aten?

TYMON.

Ciebie w huraganie! a chcesz, to powiedz tam, że mam złoto, — ot patrz.

APEMANTUS.

Nie przyda ci się tutaj na nic.

TYMON.

Przyda najwięcej, bo tu spoczywa, nie dając się nagiąć do złego.

APEMANTUS.

Gdzie sypiasz w nocy?

TYMON.

Pod tem, co jest nademną. Apemancie, gdzie jadasz we dnie?

APEMANTUS.

Tam, gdzie żołądek mój żywność znajdzie, a raczej tam gdzie jadam.

TYMON.

O, gdyby trucizna wiedziała, czego pragnę, i posłuchała mnie.

APEMANTUS.

Gdzieżbyś ją posłał?

TYMON.

Twoją ucztę zaprawić.

APEMANTUS.

Nigdyś nie znał pośredniej drogi ludzkości, lecz zawsze jej ostateczności. Gdyś żył w pośród złota i pachnideł, szydzono z twego wyszukanego wykwintu, w łachmanach nie znasz go wcale, i znów nienawidzą cię za to przeciwieństwo. Oto masz szyszkę, zjedz ją.

TYMON.

Nie jadam wcale tego, czego nienawidzę.

APEMANTUS.

A nienawidzisz szyszki?

TYMON.

Tak, bo do ciebie podobna.

APEMANTUS.

Gdybyś był dawniej więcej nienawidził intrygantów podobnych tym szyszkom, byłbyś dzisiaj więcej kochał siebie. Znałżeś bowiem kiedy marnotrawcę" któregoby lubiono, gdy się, wyzbył wszelkich środków?

TYMON.

A kogóż znałeś, któregoby lubili bez tych środków?

APEMANTUS.

Siebie samego.

TYMON.

Rozumiem cię, raz w życiu miałeś tyle, iż mogłeś psa utrzymać.

APEMANTUS.

A cóż na całym świecie, najbardziej zbliżone do twych pochlebców?

TYMON.

Kobiety! Ale mężczyźni, o mężczyźni istnem są pochlebstwem! Cóżbyś Apemancie uczynił, gdyby świat do ciebie należał?

APEMANTUS.

Oddałbym go dzikim zwierzętom, ażeby ludzi się pozbyć. Tymon.

Jakto, więc chciałbyś zginąć z innymi ludźmi, dlatego iżby zostać zwierzęciem, między zwierzętami?

APEMANTUS.

Tak, Tymonie!

TYMON.

Zwierzęce życzenie, niech ci je więc nieba spełnią! Gdybyś był lwem, lisby cię oszukał. Gdybyś był baranem, lisby cię pożarł. Gdybyś był lisem, a osioł cię przypadkiem zaskarżył, wpadłbyś w podejrzenia u lwa. Gdybyś był osłem, męczyłaby cię, twoja głupota, a przecież zjadłby cię wilk na śniadanie. Gdybyś był wilkiem, męczyłaby się twoja żarłoczność, a przecież musiałbyś często życie narażać dla obiadu. Gdybyś był jednorożcem, własna pycha i wściekłość zgubiłaby cię, i stałbyś się łupem własnego gniewu. Gdybyś był niedźwiedziem, zabiłby cię koń; gdybyś był koniem, stałbyś się łupem lamparta; a jako lampart byłbyś bratem lwa, i wtedy twa skóra plamista, sprzysięgłaby się przeciw życiu. Byłbyś bezpiecznym tylko w ucieczce, a twoją obroną byłaby nieobecność. Jakiemże zwierzęciem, któreby nie było poddanem drugiemu zwierzęciu, mógłźeś być ty? A jakiem zwierzęciem już jesteś, gdy nie poznajesz ilebyś na przemianie stracił?

APEMANTUS.

Gdyby mi się kiedy mowa twa podobać mogła, to chyba teraz. Rzeczpospolita Ateńska, stała się lasem zwierząt.

TYMON.

A jakże się osioł przedarł przez mury, gdy ty jesteś za miastem?

APEMANTUS.

Widzę nadchodzących: poetę i malarza. Niechaj cię ściga zaraza towarzyska, lecz ja bojąc się zarazy, odchodzę. A gdy kiedy nie będę, wiedział, co z sobą począć, to cię znów odwiedzę.

TYMON.

Jeżeli prócz ciebie, nie ma już na świecie żadnej żyjącej istoty, to mi będziesz pożądanym; wolałbym wszakże być psem żebraka, aniżeli Apemantem.

APEMANTUS.

Jesteś głową błaznów całego świata.

TYMON.

Chciałbym iżbyś był dosyć czystym, ażeby módz na ciebie napluć.

APEMANTUS.

Nienawistny! Jesteś zanadto złym, ażebym cię przeklinał.

TYMON.

Wobec ciebie, każdy łotr jest szlachetny.

APEMANTUS.

Nie ma obrzydliwszego jadu, od twojej mowy.

TYMON.

Tak, gdy o tobie mówię, wybiłbym się, gdybym przez to rąk nie powalał.

APEMANTUS.

Chciałbym aby od samej mowy mojej zgniły.

TYMON.

Precz przebrzydła poczwaro! Wściekłość mnie porywa, że żyjesz. W głowie mi się kręci, gdy cię widzę.

APEMANTUS.

Dzikie zwierzę!

TYMON.

Presz! Żal mi na ciebie cisnąć kamieniem!

(rzuca kamieniem).

APEMANTUS.

Zwierzę!

TYMON.

Niewolniku!

APEMANTUS.

Krecie!

TYMON.

Łotrze!

(Apemantus udaje, że chce odejść).

Brzydzę się tą przewrotną ziemią! A pożądam tylko niezbędnego pokarmu, co rośnie na jej powierzchni. Dlatego Tymonie wykop sobie grób, leż tam, gdzie morska piana zmywać będzie ciągle kamienie. Ułóż twój epitaf: że śmierć moja drwi sobie z życia innych.

(oglądając złoto).

O ty słodki królobójco! drogi metalu niezgody między synem a ojcem! połyskujący kazicielu czystości małżeńskiego łoża! dzielny Marsie, gachu zawsze miody, zawsze świeży i zwodniczy! ty zawsze kochany, którego blask czerwony, stapia świętą śnieżność czystego łona Diany! Ty widoczne bóstwo, spajające ściśle niepodobieństwa, zmuszając je do całusów, ty, który mówisz w każdym języku dla każdego celu! o ty kamieniu serc probierczy, pomyśl, że człowiek, twój niewolnik, zrywa pęta. Zażegnaj więc potęgą twoją, między ludźmi śmiertelne niesnaski, iżby przy zwierzętach została się moc nad światem.

APEMANTUS.

Spełni się twe życzenie, lecz niech naprzód ja umrę. Teraz powiem, że masz złoto, i wnet cię tłum otoczy.

TYMON.

Tłum?

APEMANTUS.

Tak.

TYMON.

Odejdź.

APEMANTUS.

Ukochaj twoją nędzę i żyj.

TYMON.

Żyj długo w ten sposób, i umrzej tak samo. Skwitowaliśmy się.

(Apemantus odchodzi). Znów ludzkie twarze? Jedz Tymonie, i nienawidź ich

(wchodzą zbójcy).

PIERWSZY ZBÓJCA.

Zkądby on miał pieniądze, chyba jaką resztkę, jakiś szczątek uratowany. Wszak brak pieniędzy i zdrada przyjaciół, wprawiły go w melancholia,.

DRUGI ZBÓJCA.

Według pogłoski, znalazł on wielki skarb.

TRZECI ZBÓJCA.

A więc nuże, jeżeli o złoto nie dba, to nam je zaraz odda; lecz jeżeli go czujnie pilnuje, co poczniemy?

DRUGI ZBÓJCA.

Zapewne! gdyż pewnie skarb schował.

PIERWSZY ZBÓJCA.

To on!

INNI.

Gdzie?

DRUGI ZBÓJCA.

Według opisu, to on sam.

DRUGI ZBÓJCA.

Ja go znam.

WSZYSCY.

Dzień dobry Tymonie!

TYMON.

Co, złodzieje?

ZBÓJCY.

Wojownicy, nie złodzieje!

TYMON.

I jedno i drugie, a nadto synowie kobiety.

WSZYSCY.

Wcale nie jesteśmy złodziejami, tylko ludźmi w wielkiej potrzebie.

TYMON.

Waszą największą potrzebą, jest brak pokarmu. Lecz dlaczego wam go brak? W ziemi są korzenie, daleko wkoło wytryska sto źródeł, dąb daje żołędzie, krzaki różowe jagody, natura ta dobra gospodyni, rozpościera na każdym krzaczku wyborną wieczerzę. Czegóż więc chcecie?

PIERWSZY ZBÓJCA.

Nie możemy żyć ziołami, jagodami i wodą, jak dzikie zwierzęta, ptak lub ryba.

TYMON.

Nie możecie żyć ze zwierząt samych, ryb i ptaków? ludzi zjadać musicie? Lecz ja wam dziękuję, że będąc otwartymi złodziejami, nie przybieracie świętych pozorów. Bo nieskończonem jest łupieztwo prawne, każdego stanu w społeczeństwie. Bierzcie łotry to złoto; idźcie, wysyssajcie słodką krew winogron, aż krew wasza rozpalona ogniom gorączki, oszczędzi wam szubienic; nie dowierzajcie lekarzowi, jego antydoty trucizną są; on zabija gorzej jak wy: rabuje złoto razem z życiem; spełniajcie zbrodnie, to wasze powołanie, wasz cech. Lecz wiedzcie, iż wszystko i wszyscy rabują: słońce jest rabusiem, obdziera siłą przyciągania szeroki Ocean; arcy rabusiem jest księżyc, co odkrada blade swe światełko słońcu; rabusiem jest morze, którego płynne fale, stapiają księżyc w słone łzy. I ziemia jest rabusiem, ciągnącym soki z szlamu, odkradzionego wszelkim odpadom. Wszystko jest rabusiem; prawo, co dla was biczem i jarzmem rabuje także zuchwale i bezkarnie. Precz, nienawidźcie się i rabujcie nawzajem! Oto więcej jeszcze złota! Podrzynajcie gardła! wszyscy, których spotkacie, to rabusie! Dalej do Aten, wyłamcie sklepy; wszystko co ukradniecie, ukradniecie rabusiom; nie przestańcie kraść dlatego, żem wam to złoto darował; niechaj was bądź co bądź w przepaść wtrąci. Amen!

(Tymon chowa się do groty ).

TRZECI ZBÓJCA.

Zachwalając moje rzemiosło, prawie mi go zbrzydził.

PIERWSZY ZBÓJCA.

To nie z życzliwości dla naszego zawodu, rad tych nam udzielił, ale przez złość do ludzkiego plemienia.

DRUGI ZBÓJCA.

Co się mnie tyczy, uwierzę mu jako wrogowi, i porzucę moje rzemiosło.

PIERWSZY ZBÓJCA.

Dostańmy się tylko bezpiecznie do Aten, przecież zawsze czas będzie na to, aby zostać uczciwym.

(odckodzą, wchodzi Flawiusz).

FLAWIUSZ.

O bogowie! czyż ów w haniebnej nędzy człek, to mój pan? tak schudzony i w łachmanach? O pomniku godny pamięci, źle odwdzięczonych dobrodziejstw! Jakież przeciwieństwo dostojeństw i przepychu, zrodził rozpaczliwy niedostatek! Cóż może być nigodziwszego na świecie, jak haniebni przyjaciele, którzy szlachetny umysł, w taką bezdeń hańby wpędzili? Jakże dobrze do naszych czasów nadaje się przykazanie: iż kochać trzeba swoich nieprzyjaciół! Czyż nie lepiej kochać tego, który mnie nienawidzi, aniżeli tego, który miłość udając, złe knuje! — Dostrzegł mnie, niech widzi moją boleść głęboką, ja zaś, jako memu panu do śmierci służyć będę. Drogi panie!

(Tymon wychodzi z groty).

TYMON.

Kto jesteś? Precz!

FLAWIUSZ.

Zapomniałeś mnie panie?

TYMON.

Po co mnie pytasz? zapomniałem ludzkość całą, więc jeśliś człowiekiem, zapomniałem i ciebie.

FLAWIUSZ.

Jestem twoim wiernym, przywiązanym sługą.

TYMON.

To cię nie znam, gdyż wiernego nie było nigdy przy mnie; miałem służącymi oszustów, którzy posługiwali łotrom.

FLAWIUSZ.

Bogowie zaświadczcie, iż nigdy większej boleści nie doznał sługa z upadku swego pana, jak ja z mojego.

TYMON.

Cóżto? płaczesz? zbliż się! teraz cię kocham! bo jesteś kobietą i wyrzekasz się twardych ludzi, których oka nic nie zwilży prócz śmiechu lub rozpusty. Litość śpi; o wieku który płaczesz ze śmiechu nie z rozpaczy!

FLAWIUSZ.

Błagam cię dobry panie, przypomnij mnie sobie. Uznaj mój szczery smutek, i dopóki to złoto wystarczy ( pokazuje mu pieniądze ) niechaj rządzę u ciebie.

TYMON.

Jakto, miałem sługę tak prawego, tak wiernego a dziś tak niepocieszonego ? Prawie się wzruszonym czuję. Pozwól mi spojrzeć w twe oblicze. A przecież człowieka tego, zrodziła kobieta! Przebaczcie mi wiecznie mądrzy bogowie, zbyt zuchwałe i ogólne przekleństwa. Zeznaję, jeden człowiek prawy jest — słuchajcie dobrze, jeden tylko, nie więcej, a tym jest mój intendent. O jakżebym chętnie nienawidzić chciał całą ludzkość, tyś się wykupił; lecz prócz ciebie, niechaj dosięgnie wszystkich wznowione me przekleństwo! Zdaje mi się, żeś ty więcej uczciwy niż roztropny, bo gdybyś mnie był zdradził, tem łatwiej znalazłbyś inną służbę; wszak tylu dostaje się do drugiego pana, przechodząc po zwłokach pierwszego. Lecz powiedz mi prawdę, gdyż wątpić będę mimo mej pewności: czy ta czułość twoja nie jest udaną lichwiarsko, jak owego bogacza, który rozdaje prezenta w nadziei, że odbierze dwadzieścia za jeden?

FLAWIUSZ.

Nie, drogi panie! Niewiara i podejrzliwość zamieszkały, niestety zbyt późno w twej piersi; wpośród uczt twoich, bać się mogłeś zdrady; lecz podejrzliwość wówczas się zjawia, gdy szczęście minęło. Klnę się na niebiosa, że co czynię, czynię z czystej miłości i z uwielbienia dla twej duszy, szlachetny panie! Będę się starał o twoję żywność; i wierzaj mi, czcigodny panie, najwyższego szczęścia, które mi teraz i w przyszłości uśmiechnąć się może, nie oddałbym za to życzenie: iżbyś był w możności, własnem szczęściem i mnie wynagrodzić.

TYMON.

Oto życzenie twe spełnione! Ty! jedyny poczciwcze, bierz! Bogowie w nędzy mojej, posyłają ci ten skarb. Bądź szczęśliwym i bogatym, jednak z tym warunkiem, że wyprowadzisz się zdala od ludzi, że wszystkich znienawidzisz i przeklniesz; nikomu nie okażesz litości, że zanimbyś wsparł żebraka, pozwolisz raczej, iżby ciało jego wycieńczone głodem, odpadło od kości. Daj psom to, czego odmówisz ludziom. Niechaj ich więzienia pochroną, niechaj ich długi przygniotą! Niechaj wyschną jak lasy, nawiedzone mroźnym wichrem, i niechaj w krwi ich fałszywej, gorzeje jad gorączki! A teraz bywaj zdrów, i bądź szczęśliwy!

FLAWIUSZ.

Pozwól mi zostać dla pociechy Waszej, drogi panie! Tymon.

Jeżeli niecierpisz przekleństw, to nie zostawaj, ale uciekaj, pókiś wolny. Nie patrz nigdy na ludzi, i niechaj ja nigdy cię nie widzę! (odchodzą w różne strony).

AKT V.

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

Przed grotą Tymona. Wychodzi Flawiusz, z dwoma senatorami.

FLAWIUSZ.

Nadarmo chcielibyście się rozmówić z Tymonem, gdyż tak jest zadumany, iż ze wszystkich którzy ludzką twarz mają, on tylko sam, w dobrych jest stosunkach ze samym sobą.

PIERWSZY SENATOR.

Prowadź nas do jego groty. Jesteśmy wysłańcami i przyrzekliśmy Ateńczykami, ze się z nim rozmówimy.

DRUGI SENATOR.

W okolicznościach podobnych, ludzie nie zawsze są tymi samymi. Czas i zgryzoty tak go złamały; lecz czas ofiarując mu łaskawszą ręką szczęście przeszłych dni, wskrzesi w nim dawnego męża. Prowadź nas do niego, a potem niech się dzieje co chce.

FLAWIUSZ.

Oto grota. Pokój i szczęście chacie tej! Tymonie! Panie! racz porozmawiać z przyjaciółmi. Ateńczycy ślą ci powitanie przez godnych senatorów; o! szlachetny Tymonie, pomów z nimi!

(Tymon wychodzi).

TYMON.

Ty dobroczynne słońce, spal się!

(Do senatorów).

Mówcie i powieście się. Za każde słowo prawdy, niech wam krosta język przetnie; a za każde fałszywe, niech go rak zeźre od korzenia.

PIERWSZY.

Godny Tymonie....

TYMON.

Tylko takich godny jak wy, tak jak wy Tymona.

DRUGI.

Tymonie, posyła ci pozdrowienie senat ateński.

TYMON.

Dziękuję mu, i chciałbym wywzajemnić mu się posłaniem zarazy, gdybym ją mógł na ten cel pochwycić.

DRUGI.

O! zapomnij, czegośmy sami z twej żałowali przyczyny. Senatorowie jednozgodną miłością, proszą cię byś do Aten powrócił, ofiarując ci wysokie godności, czekające tylko na to, abyś się niemi przyozdobił.

PIERWSZY.

I przyznają się, iż za wielką była niewdzięczność ich względem ciebie. Lud nawet, który rzadko odwołuje swe wyroki, uczul potrzebę pomocy Tymona, bez niej uznając własny upadek. Dlatego śle nas, z wyrazem swego żalu i z nagrodą, przewyższającą miarę wyrządzonej obrazy. Tak, lud przyrzeka ci tyle nazbieranych sum miłości i złota, że krzywdy się zatrą, a przywiązanie jego wyryje się w tobie, wieczystem piętnem.

TYMON.

Jakże mnie czarujecie, jak niespodziewanie wzruszacie, prawie łzę wydobywając z oka. Użyczcie mi serca błazna, oka kobiety, ażebym się rozbeczał przy waszych pociechach, senatorowie.

DRUGI.

Racz więc powrócić między nas. Odbierz napowrót władzę nad Atenami naszemi i twojemi, a dzięki cię wynadgrodzą, najzupełniejsza potęga uwieńczy. Imię twoje w sławie rozkwitnie, a my odpędzimy wkrótce zuchwałe napady Alcybiadesa, który niby dzik wściekły, zakłóca pokój ojczyzny.

PIERWSZY.

I wieżycom Aten, mieczem swoim grozi.

DRUGI.

Dlatego Tymonie...

TYMON.

Tak, senatorowie, chcę tego. Tak, chcę! Jeżeli Alcybiades zabije moich współ-obywateli, powiedźcie mu od Tymona, że się Tymon tem nie zmartwi; lecz jeżeli wyda piękne Ateny na łup, jeżeli pobożnych starców targać będzie za brody, a nasze święte dziewice, wystawi na hańbę zwierzęco-dzikiego zuchwałego żołnierza, to powiedźcie mu, tak, powiedźcie mu, iż Tymon rzekł: "przez litość dla naszej młodzieży i starców nie mogę się powstrzymać, iżby ci nie powiedzieć, że wcale o nich nie dbam. Niech jeszcze gorzej postąpi! niech się nie zatrzymuje wrogi nóż jego, dopóki wy gardła macie!" Co się mnie tyczy, wolę najgorszy nóż w nierządnym obozie, aniżeli najczcigodniejsze gardełko z Aten. Zostawiam was przeto pod opieką sprawiedliwych bogów, tak jak się zostawia złodziei pod opieką kluczników.

FLAWIUSZ.

Odejdźcie, to nadarmo.

TYMON.

Właśnie zajęty byłem napisem moim nagrobkowym; ujrzycie go jutro — Zaczynam przychodzić do siebie, z tej długiej choroby życia i zdrowia. Odnajduję we wszystkiem nicość. Odejdźcie i żyjcie dalej; niech Alcybiades będzie wam męczarnią, wy jemu, i niech to długo trwa.

PIERWSZY SENATOR.

Mówimy nadarmo.

TYMON.

Lecz ja kocham moją ojczyznę, i nie cieszę się z jej ogólne go rozbicia, jak wieść o mnie niesie.

PIERWSZY SENATOR.

Dobrze powiedziane.

TYMON.

Polećcie mnie, drogim moim współziomkom.

PIERWSZY SENATOR.

Oto słowa, godne przejść przez usta.

DRUGI SENATOR.

Wchodzą one w uszy nasze, tak jak zwycięzca przez bramę, brzmiącą okrzykami.

TYMON.

Polećcie mnie ziomkom, i powiedźcie, ażeby zmniejszyć ich zgryzoty, obawę wroga, straty i boleści, cierpienia miłosne i inne smutki, które zatapiają kruchy okręt natury, w niepewnej podróży życia, — iż chcę im dobrze uczynić, chcę ich nauczyć, w jaki sposób uprzedzić mają wściekłość

Alcybiadesa.

PIERWSZY SENATOR.

To mi się podoba, Tymon pewno powróci z nami.

TYMON.

Rośnie drzewo, tu blizko mojej groty, które dla własnego użytku ściąć muszę. Powiedz moim przyjaciołom, wszystkim mieszkańcom Aten, panom i ludowi, najwyższym i najniższym, że gdy który zakończyć chce umartwienia, niech tutaj spieszy, i zanim siekiera drzewo moje zetnie, niech się na niem powiesi, Proszę was, spełńcie polecenie.

FLAWIUSZ.

Nie przeszkadzajcie mu więcej, zawsze go takim znajdziecie.

TYMON.

Nie wracajcie tu więcej, ale oświadczcie Atenom, że Tymon zbudował tu wieczne swe mieszkanie, na brzegu słonego strumienia, który kiedyś zakryje go burzliwą, swą fala i szumiącą pianą; wtedy przychodźcie w nagrobku moim szukać wyroczni. Wy usta, skończcie gorzkie słowa! Poprawę złego, zarazie powierzam! Ludzkiem dziełem, niech tylko groby będą, a śmierć, ich nagrodą! Słońce schowaj twe promienie! Tymon już skończył!

(Odchodzi).

PIERWSZY SENATOR.

Nienawiść jego, nieodłączna od całej istoty.

DRUGI SENATOR.

Z nim zgasła nasza nadzieja. Powróćmy obmyśleć, jaki nam jeszcze ratunek zostaje, w tak wielkiej potrzebie.

PIERWSZY SENATOR.

Spieszmy!

(Odchodzą).

Scena III.

W Atenach.

(Dwóch senatorów i posłaniec).

PIERWSZY SENATOR.

Czyś dobrze zbadał, czy tak liczne szeregi jego, jak donosisz?

POSŁANIEC.

To nic jeszcze, gdyż szybkość ruchów jego wskazuje, że się tu wnet zjawi.

DRUGI SENATOR.

Zgubieni jesteśmy, jeżeli Tymon nie przybędzie.

POSŁANIEC

Spotkałem się w drodze z posłańcem, jednym z dawnych moich przyjaciół, jakkolwiek z innego stronnictwa. Skłonieni dawną, zażyłością, rozmawialiśmy jak przyjaciele. Szedł on od Alcybiadesa do groty Tymona, niosąc mu listy bardzo go proszące, iżby szedł wespół na wojnę na wasze miasto, gdyż przecież po części dlań, wojna ta zaczęta.

(Senatorowie wracają od Tymona ).

PIERWSZY SENATOR.

Oto bracia nasi wracają.

TRZECI SENATOR.

Ani słowa o Tymonie, nie spodziewajcie się niczego po nim. Trąby nieprzyjaciela grzmią, pochód roznosi kurz w powietrzu. Dalej, ruszajcie się. Obawiam się, iżbyśmy nie wpadli w sidła nieprzyjaciół.

(Odchodzą).

Scena IV.

Przed grotą Tymona, widoczny kamień grobowy.

ŻOŁNIERZ.

Według opisu musi być to miejsce. Hej! kto tam? żadnej odpowiedzi? cóż to? ha! Tymon umarł! odpłacił dług naturze! lecz czy kamień ten zwierzę zbudowało?, ani śladu człowieka. Tak! umarł pewnie, a to jego grób! Co na kamieniu wyryte, przeczytać nie mogę, lecz odcisnę znaki te na wosku; wódz zna wszelkie pismo, stary to badacz, chociaż młody wiekiem. Teraz grozi on Atenom, dumnemu miastu, którego upadek najwyższym jego Celem.

(Odchodzi).

Scena V.

Przed murami Aten.

(Fanfary. Alcybiades na czele wojska).

ALCYBIADES.

Zatrąbcie w uszy, temu tchórzliwemu i rozpustnemu miastu zbliżanie się moje. ( Trąby. Senatorowie wychodzą na mury ). Dotychczas zapełnialiście do woli wasz czas nadużyciem władzy, biorąc wolę waszą za wskazówkę praw. Ja i inni spaliśmy w cieniu waszych rządów, wędrując z założonemi rękami i wzdychając boleśnie nadarmo. Lecz nadszedł wreszcie czas, że ciężarem obładowane zwierzę, silnem poczuć się może i zawołać: jaż dosyć! Zemsta wypocznie sobie teraz wygodnie na waszych miękkich siedzeniach, a nieznośna zuchwałość, utraci oddech z przerażenia popłochu.

PIERWSZY SENATOR.

O szlachetny młodzieńcze! gdy pierwsza twoja obraza zamysłem zaledwie była, i zanim ty siłę miałeś, a my powód obawy, już posłaliśmy wtedy dla ukojenia twej wściekłości, i naprawy niewdzięczności naszej, dowody przywiązania obfite.

DRUGI SENATOR.

Także zaprosiliśmy w nasze miasto zmienionego dla nas Tymona, błagając go pokornie, obiecując miłośnie. Nie wszyscy zawinili, niechaj więc nie wszystkich, tenże sam cios uderza.

PIERWSZY SENATOR.

Oto mury te, wszak nie były zbudowane ręką tych, którzy cię obrazili, ani też tak wielką jest obraza, iżby świątynie i wieżyce, spaść miały z winy kilku.

DRUGI SENATOR.

Ci też, którzy przyczyną byli, iżeś nas porzucił, już nie żyją; wstyd za wielkość ich błędu, rozdarł im serce. Więc wejdź, szlachetny wodzu, w miasto nasze z rozwiniętemi sztandary. Jeżeli uczucie twej zemsty łaknie tej potrawy, przed którą natura się wzdryga, to zdziesiątkuj nas losem, i niechaj nieszczęśni, przeznaczeni losem kości*, zginą.

PIERWSZY SENATOR.

Wszyscy nie zawinili. Czyż to sprawiedliwie, iżby za umarłych, mścić się na żyjących? Grzechu nie dziedziczy się, jak ziemi i majątku. Dlatego drogi współziomku, wojska twoje wprowadź, lecz gniew zostaw za progiem. Uszanuj kolebkę twoją, Ateny, i tę krew wszystką, którąbyś w uniesieniu przelał wraz z krwią winnych. Zbliż się tak jak owczarz do swej trzody, oddziel chorych, lecz nie zadtawiaj wszystkich!

DRUGI SENATOR.

To czego żądasz, zdobędziesz uśmiechem raczej aniżeli mieczem.

PIERWSZY SENATOR.

Wstąp nogą na te oszańcowane mury, jeżeli' wprzód jako przyjacielskiego wysłańca, serce twe łagodne poślesz.

DRUGI SENATOR.

Rzuć twoją rękawicę lub inny zakład wiary, który nas zapewni, żeś pochwycił za oręż dla wymiaru sprawiedliwości, a nie dla powalenia nas; a wojsko twoje zamieszka w mieście naszem, dopóki nie spełnimy najdokładniej twych żądań.

ALCYBIADES.

Oto moja rękawica! — Roztwórzcie nie strzeżone wrota, zstąpcie z murów. Ci tylko, którzy są Tymona i moimi nieprzyjaciołmi, i których sami pociągniecie do kary, ci tylko zginą. A dla zaspokojenia waszych obaw, poręczam wam słowem, iż ani jeden z mych żołnierzy nie opuści swego stanowiska, i nie zamięsza biegu sprawiedliwości zwyczajnej w waszem mieście, a to pod karą, całej surowości waszych praw publicznych.

OBAJ SENATOROWIE.

Zacne słowa!

ALCYBIADES.

Zejdźcie i dotrzymajcie przyrzeczeń!

(Senatorowie Schodzą, i otwierają bramy. Żołnierz wchodzi).

ŻOŁNIERZ.

Dzielny mój wodzu, Tymon umarł, pogrzebany nad pustym brzegiem morza: na kamieniu grobowym te znalazłem słowa, które odciśnięte w wosku, niechaj ci powiedzą, czego ja przeczytać nie umiem.

ALCYBIADES.

(czyta).

"Tutaj spoczywa smutne ciało, z którego smutny uleciał duch. Nie pytajcie się o moje nazwisko! Przekleństwo wam wszystkim, nędznicy, którzy żyjecie! Tu leżę ja, Tymon, który, gdy żyłem, nienawidziłem was żyjących. Przechodniu, przeklinaj do woli, lecz nie zatrzymuj dłużej twoich kroków tutaj!" Dobrze słowa te wyrażają, coś czuł w ostatku. Jeżeliś w ohydzie miał ludzki żal, strumień łez i te krople wody, które skąpo wzruszenie wyciska, toś przecie natchniony, zmusił wielkiego Neptuna, iż teraz odpokutowane winy, wiecznie opłakuje na twoim nizkim grobie. — Szlachetny Tymon zmarł; zajmiemy się nim później. — Wprowadźcie mnie w wasze miasto; wraz z mieczem niosę gałązkę oliwną: wojna zrodzi pokój, pokój powstrzyma wojnę! Jeden udzieli rady drugiemu, iżby się wyleczyli wzajemnie! — Uderzcie W surmy! (Odchodzą).

Koniec.

*Gra w kostki.