Ignacy Maciejowski

POLKA I AMERYKANKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

POLKA I AMERYKANKA

powieść

Ignacy Maciejowski (Sewer)

I.

Na wzgórku, zpoza krzaków bzu, ciemnych świerków i smukłych modrzewi, wychylały się białe ściany okazałego dworu, otoczonego dokoła szeroką werendą. Północna strona wzgórza staczała się falisto ku Wiśle, wijącej się szparko i kreto wśród łąk i nadbrzeżnych piasków. Od południa i zachodu zamykały widnokrąg ciemne, niebieskawą mgłą okryte góry; zato od wschodu czerwone dachy Krakowa rozweselały krajobraz.

Majowe słońce, rzucając złote snopy promieni na wilgotną ziemię, rozbijało białe mgły, odkrywając niebieskie wody rzeki i świeżą, błyszczącą kroplami rosy, zieloność łąk.

Chłodny wietrzyk podnosił się ze wschodu, niosąc ze sobą zapach lasów sosnowych, poruszał liśćmi bzów i kasztanów, sprawiając przyjemny dla ucha szelest. Świegot ptasząt, ryk bydła, plusk wioseł flisaków — zmieszane z wesołemi śpiewami dziewcząt na wygonach i dzieci wypędzających trzody na błonia — tworzyły pewną harmonią, raczej hymn powitania wiosny.

Otworzyły się szklane drzwi dworu. Na progu ukazał się pięćdziesięcioletni, przystojny jeszcze mężczyzna, uśmiechnięty, zdawało się, rozmarzony; wszedł na werendę, wsparł się o drewnianą balustradę i, wciągając całemi piersiami świeże majowego ranku powietrze, patrzał, z pewnym rodzajem zachwytu, na majaczący w mgłach Kopiec Kościuszki i czerwone wieżyce Zamku Krakowskiego. Widocznie lubował się po tysiąc razy oglądanemi widokami, kochał je i tęskniłby za niemi, gdyby je kiedy z oczu stracił. Widać to było po melancholicznie patrzących oczach i sentymentalnym uśmiechu.

Obszedł wokoło werendę z jednakowem upojeniem zachwytu. Na pochyłości gruntów staczających się ku Wiśle porachował fornalki przykrywające bronami zasiew, przez szkła popatrzał na pracujących ludzi w polu; zeszedł do ogrodu, oglądając pilnie klomby. Dywan liściasty, rozłożony na trawniku przed dworem, musiał się udać ogrodnikowi lub może samemu panu. Zdawało się że dumnym był ze swego dzieła. Podejmował laseczką liście zbyt przybite do ziemi i otrzepywał je ze zbytniej rosy. Odsunął się o parę kroków, aby jednym rzutem oka objąć całość i przekonać się o jej artystycznym układzie.

W tym czasie na werendzie zastawiono śniadanie. Samowar wyrzucał kłęby pary, stół przykryła służba serwetą; ustawiono filiżanki. W białym szlafroczku wybiegła z pokoju jasna, dwudziestoletnia, z ciemnemi rzęsami blondynka. Za chwilę rozszedł się zapach kawy. Dzieweczka wychyliła się z werendy i, zobaczywszy ojca, zbiegła do niego, składając dwa serdeczne pocałunki na jego policzkach.

— Tak rano? — pytała ze zdziwioną minką.

— Nie szkodaż, moje dziecię, przespać tak pięknego ranka? — odparł ojciec, całując ją w czoło.

— I dlatego obudzono mnie, kazano wstawać, ubrać się prędko, bo sam ojciec nudzi się i tęskni, nie za córką, lecz za gorącą kawą.... A jakie miałam przepyszne sny!

— Słucham.

— Śniły mi się cudowne rzeczy; lecz sny panieńskie — są to wielkie tajemnice dla mężczyzn.

— Nawet dla ojca?

— Jako mężczyzny — powiedziało z figlarnym uśmiechem, wsuwając rękę pod jego ramię, aby go prowadzić do śniadania.

Przy zastawionym stole czekała pani domu, matka panny Jadwigi, żona pana Edwarda, pani Balbina — Balcią przez rodzinę męża, a również i przyjaciółki, nazwana.

Balcia przedstawiała się imponująco: wysoka, może trochę za szczupła, lecz zato figurę miała na swój wiek zgrabną; była białą, o niebieskich oczach, blondynką — usta małe i wązkie, zaciśnięte, z których nieokreślony grymas wyglądał. Na pierwszy rzut oka zdawało się, że ma usposobienie do westchnień i cichych skarg. Tymczasem nie wzdychała i nie skarżyła się. Ubrana w białym szlafroczku, podobnie jak córka, rozlewała kawę.

— Jakież na dziś projekta? — rzekł wesoło pan Edward, siadając przed filiżanką wybornej kawy, po której w obfitości kożuszki ze śmietanki pływały.

— Rada-bym, chciała-bym, jeżeli można — dodała ciszej — jechać i Jadzią do Krakowa. Zobaczę Gucia — koncert w Strzeleckim Ogrodzie, sprawunki, parę wizyt.

— I wielka narada u Szwarca nad wiosennemi toaletami — dodała wesoło p. Jadwiga.

— Miałyżbyście serce zostawić mnie samego, jak pustelnika?

— Siewy nieskończone — odezwała się p. Balbina cicho, lecz wyraźnie i zimno.

— Chcecie mnie widać zrobić niewolnikiem paru korcy kartofli i paru garści jęczmienia i wyki? Jakby sobie bezemnie nie dano rady!

— Siew — mówią gospodarze — ma być najważniejszą czynnością.

Jadwiga wyszła z pokoju.

— Mówią? — czego ludzie nie mówią?

— Towarzystwa trzy raty niezapłacone; wiesz, że są i długi — dodała po francuzku, z powodu obecności służącego.

— A więc, jak będę patrzał na każdy pokrajany ziemniak, gdy go kładą w ziemię, albo na ręce chłopa, jak rozrzuca po polu wykę, to tym sposobem zapłacę towarzystwo? Moja droga, przyznaj, że to troszkę zabawne.

— Raczej nieszczęśliwe — odparła, ciężko westchnąwszy p. Balbina. — I to bardzo nieszczęśliwe, gdy pomyślę o naszych dzieciach, o ich przyszłości...

Z jednego wyjazdu do Krakowa wysnuwasz zaraz cały dramat. Jeżeli ja źle gospodaruję, lub nie umiem gospodarować, to dlaczegóż ty sama nie weźmiesz wszystkiego w swe energiczne ręce? Ja ci z rozkoszą ustąpię miejsca. Umiesz wybornie krytykować: bierz, rób, pracuj, dźwigaj majątek. Płać raty, siej, sadź kartofle. — Pan Edward widocznie był zirrytowany.

— Wszystko ja — pochwyciła Balcia — ja — słaba, zmęczona życiem, zawodami i pracą!

— I pracą? — spytał ciekawie pan Edward.

— I pracą — powtórzyła z naciskiem — pracą na swojem stanowisku i w swoim zakresie. Dotąd miałeś ze mnie szafarkę i kucharkę, a dziś chcesz, abym została ekonomem i karbowym.

— Ależ nigdy kucharką nie byłaś! — a o tem szafarstwie dużo ciekawych rzeczy mówią w sąsiedztwie.

— Zawsze mniej, niż o twem gospodarstwie — odparła p. Balbina ze złośliwym uśmiechem.

Powróciła Jadzia.

— Mała chmurka na horyzoncie małżeńskim rozpędzona ciepłemi promieniami majowego słońca. Nieprawdaż ? Nareszcie tatuś jedzie! Ach, jakbym rada, aby pojechał... Zaczęła matce szeptać do ucha, rumieniąc się lekko.

— Tajemnice — pochwycił p. Edward wesoło.

— Kiedy już tak chcesz, to jedź z nami, Edziu, zawyrokowała słodka Balcia, i co szczególna, nie westchnęła w tem miejscu.

— Ależ to wy chcecie! I nie pojadę, póki stanowczo się nie dowiem: dlaczego tak nagle Balcia zmieniła opinią?

Zarumieniona dziewczyna wyjęła z kieszeni tylkoco odebrany list z poczty, podając go ojcu.

Pan Edward czytał go i uśmiechał się często.

— Nareszcie pojmuję: dlaczego jestem w Krakowie niezbędny.

— O godzinie drugiej zasiadamy do obiadu — szczebiotała mała Jadzia — powóz zajedzie i po półtorej godzinie przyjemnej jazdy jesteśmy w naszym kochanym Krakówku.

— A teraz do pracy — zdecydował z powaga pan Edward.

Pani Balbina uśmiechnęła się nieznacznie i niepostrzeżenie.

— Cóż robicie? — zwrócił się do kobiet.

— Ja, ojczulku, towarzyszę ci w tych trudach i mozołach.

— A ty, Balciu? — rzekł Edward.

Balcia nie raczyła odpowiedzieć, przymrużyła oczy, nasunęła lekko brwi i milczała.

— Nie odpowiadasz?

— Idę sąsiadom naszym przysparzać materyału do wesołych rozmów.

— Idziesz zatem do twego domowego gospodarstwa... Do widzenia! — Skłonił się z wyszukaną grzecznością.

— Zaczekaj ojczulku, przyniosę ci kapelusz, laskę i sama się zasłonię przed ciekawością słońca. Tęskniemy za niem, gdy go niema, a gdy przyjdzie, kryjemy się przed jego promieniami.

— Takie to życie ludzkie! — rzekł poważnie pan Edward. Co miał oznaczać ten frazes? — zostanie to jego tajemnica.

Gdy pani Balbina oddawała się z heroizmem swym zajęciom, prowadząc długą naradę z szafarką, p. Edward, podawszy ramię córce, szedł z nią falistą pochyłością ku

Wiśle, aby rzucić okiem na sadzenie ziemniaków, siew wyki i fornalki przykrywające ziarno bronami.

— Nie pojmuję: czego Balcia chce odemnie, moje dziecko? Może tego, abym sam siał, orał i włóczył?

— Ależ nie, tatusiu; tylko mama, z wielkiej miłości do nas, marzy, aby każde z nas było przynajmniej tak bogatem, jak wy jesteście. Mama życzy sobie, abyśmy, ja i Gucio, mieli po całem Żurawnie.

— Żurawno warte sto ośmdziesiąt tysięcy, przypuszczam sto sześćdziesiąt, towarzystwa czterdzieści, i to niecałe. A więc dla ciebie i Gucia wypada po pięćdziesiąt, dla nas na stare lata wystarczy dwadzieścia. Ależ ty, mając pięćdziesiąt tysięcy posagu i doliczywszy do tego twoją piękość, dystynkcyą, dowcip, dobre urodzenie i nareszcie rozum — powinnaś, bo masz prawo, wyjść za mąż za człowieka mającego dwakroć sto tysięcy: będziesz więc od nas bogatszą. Tosamo Gucio.

Jadzia zarumieniła się lekko i, spuszczając główkę, aby nie pokazać rumieńca — szepnęła.

— Ale czy będę szczęśliwą?

Pan Edward przystanął i patrząc w oczy córki — rzekł z uśmiechem:

— Sentymentalizm wobec ojca, powiedz sama, czy to nie wygląda komicznie ?

I dlatego, że masz prawo i obowiązek iść za mąż, chcesz odgrywać rolę nieszczęśliwej!

— Nie, nie — przerwała głośno — tylko — dodała ciszej — nie zawsze idzie w parze szczęście z majątkiem.

— Frazes wyczytany w książce. Że też, moja

Jadziu, nie możesz raz wyjść z roli pensyonarki! Nie chcesz iść za mąż, jak na to zasługujesz, to idź za Władysława: chłopiec ładny, zgrabny, wesoły, wykształcony, ma wcale niezła dzierżawkę i mówią, że kocha się w tobie szalenie. Gdy dołożysz do jego fortunki pięćdziesiąt tysięcy, możecie sobie nawet wioskę kupić i dorabiać się na starość. Jadzia milczała.

— A widzisz — zawołał ojciec z tryumfem — złapałaś się! I po cóż te sentymentalne apostrofy? Majątek nie idzie ze szczęściem w parze, to prawda, ale szczęście bez majątku obejść się nie może. Wiesz o tem wybornie. Lubisz dobre papu, chcesz ubierać się wytwornie, mieć ładny ekwiparz, cichą i zręczną służbę, wygodnie urządzone mieszkanie, wykwintne towarzystwo, przejażdżki po Europie i — i... "Dosyć chatki pustelnika". Dyabelnie tam musiało być pusto i nudno, głodno i zimno. Lepszy już dworek Władzia, przyznaj sama, a jednakże...

— Ojcze, zlituj się, pastwisz się nad córką za jedno luźne wyrażenie — rzekła, siląc się na tragiczność, dziewczynka. — Mścić się lubisz i umiesz.

— Bo czas, aby kobiety raz już przecie pozbyły się sentymentalizmu, który urąga prawdziwemu uczuciu i roztropnej myśli o przyszłości, a więc odejmuje nam zdolność do spełniania naszych zadań względem siebie i kraju.

— Tatuś mówi jakby na mównicy w sejmie — i szkoda, że go tylko słyszy wykłoszone żyto i sentymentalna córka.

Pan Edward się rozśmiał.

— Już mi zbrzydły te nudne czasy czułych westchnień wobec naglących potrzeb, tak względem siebie jak i społeczeństwa. Nawoływania do pracy bez środków także są czczą gadaniną. Trzeba się starać o środki i te zdobyć najpierwej.

— Mama w tej chwili zalałaby się łzami radości i uwielbienia dla swego ukochanego Edzia.

— Matka — przepraszam cię, że mówię to w twej obecności, jest nieco dziwną ze swemi żalami na lenistwo. Przypuszczam, że gdybym chodził cały dzień po piętach moim officyalistom, karbowym, fornalom, zyskałbym czyli dorobiłbym więcej o pięćset złotych. Czy to warto? Dotego zordynarnieję, zdziczeję, zmęczę się i stargam siły.

— Drogi ojcze! nie chodź po piętach twym officyalistom i nie dziczej; błagam cię o to. To, co mamy, wystarczy nam.

— Wytłomacz to matce! Najlepsza kobieta pod słońcem, lecz niepraktyczniejszej nie widziałem. To jej gospodarstwo domowe, z któregoby można mieć najmniej półtora tysiąca czystego.... Nie mówmy o tem! Nie urodziliśmy się łapigroszami i rzecz skończona — prawda?

— Prawda, prawda — zawołała dziewczynka. — Gdzie idzie o społeczeństwo i kraj, to mój tatuś aż nadto ma rozumu i wymowy i niemi może służyć ojczyźnie.

— Podział pracy: wielka ekonomiczna zasada dźwigająca narody. Kapitaliści niech dają kapitał, rozumni rozum, mówcy wymowę.

— Tatuś naraz daje dwie rzeczy, bo rozum i wymowę.

Tatuś spoważniał, zamyślił się, lecz nie protestował, wierząc w prawdę słów córki.

Zbliżyli sio do ludzi sadzących ziemniaki. Nadbiegł ekonom, zdjął czapkę, wyprostował się....

— Panie Hartkiewicz, zdaje mi się, że może zbyt rzadko sadzą — odezwał się nieśmiało pan Edward, jak człowiek, który nie jest pewnym swego.

— Rzadko? — powtórzył zafrasowany Hartkiewicz.

— Rzadko — potwierdził dobitniej swe spostrzeżenie dziedzic.

— Prawda, rzadko, ale to też, proszę wielmożnego pana, ziemniaków zabrakło do sadzenia, a roli gotowiuteńkiej pod nie jest do zbytku.

— Gdzie się u Pana Boga podziały?

— A trzoda, krowy, ludzie.... Tylko kto nie chciał ten nie brał. Kopiec po kopcu zwożono do piwnicy — i poszło.

— Dlaczegożeś nie pilnował?

— To już nie moja rzecz, proszę wielmożnego pana — odparł z filuternym uśmiechem. — Chociaż powiem prawdę, że ziemia sprawiona jak się patrzy, znawożona jak nie pamiętam, — to niech się tylko chcą urodzić, to ich wyzbierać nie będzie można.

— Pamiętam-ci dobrze, przed sześciu laty — odezwała się jedna ze starszych kobiet: sadziliśmy je rzadziusio, jak dziś, a może i rzadziej, a jak ci się zrodziły: okropa! Pod każdziutkim krzakiem było ich z pięćdziesiąt. Człek kopał i kopał i zagona bez dzień skopać nie mógł.

— A teraz będą? — spytał żartobliwie rozpogodzony pan Edward.

— Chybaby Boga w niebie nie było, wielmożny panie — odparł ekonom.

— Będą-ci, będą za wolą Najświętszej Panienki — mówiły kobiety. Byle ino doczekać.

— Spieszcie się, a za to wieczorem dostaniecie wódki — zachęcał dziedzic.

— Dziękujemy panoszkowi — zawołały wesoło kobiety. — Ekonom się skłonił; pan Edward z córką, po pracy, wracał odpocząć do dworu.

— No, samaś się przekonała, moja Jadziu, o gospodarstwie matki. Tysiąc dwieście korcy ziemniaków zjedzonych przez zimę i jaka z tąd korzyść? Gdzież są rezultaty, gdzie dochody — gotówka? Gdybym je sprzedał na jesieni, miałbym dwa tysiące w kieszeni.

— Mama jest zdania — odezwała się nieśmiało Jadzia — że kartofle były niezbędne, na... na... Sama nie wiem na co, ale były niezbędne.

— Wyborna jest Balcia ze swoją niezbędnością! Wszystko jest dla niej niezbędne, dopóki nie roztrwoni, dopóki nie rozbiorą ludzie.

— A więc dajmy pokój niezbędności ziemniaków na tym świecie i nareszcie wkroczmy w lepszą dziedzinę spraw ludzkich.

— Wkraczajmy — rzekł wesoło pan Edward.

— Powiedziałabym tatusiowi jednę bardzo ważną rzecz; tylko, niestety, nie mam odwagi.

— Kiedyż ją zdobędziesz?

— Może nigdy.

— Nie wierzę ci. Jeżeli nie masz odwagi powiedzieć, napisz, gdy wrócimy do domu.

— Nie lubię pisać.

— Wyśpiewaj.

— Żartujesz, ojczulku, a to sprawa wielkiej wagi.

— Niedostępna dla ojca, którego podobno kochasz. I doczekałem się — zaczął patetycznie — że własna córka...

— Powiem już powiem, tylko nie patrz na mnie.

— Rzucam rozczulony wzrok na Kraków.

— Wiesz: dlaczego jedziemy?

— Wiem.

— I odważysz się wypowiedzieć głośno.

— Odważę. — Jedziecie, bo wam Gucio napisał, że jest w Krakowie mój znajomy od lat dwudziestu, oficer — dziś....

— Nie kończ, tatusiu.

— Nie? — a więc milczę.

— I dlatego prosimy, aby i ojczulek z nami pojechał. Same kobiety jesteśmy nieśmiałe i niezręczne, gdy wesołość tatusia, elegancyą, dużo nam pomogą.

— A inaczej radzibyście posłać go na cały dzień do sadzenia kartofli, aby na pośpiechu robotnic oszczędził dwadzieścia centów...

— Dla mnie nie ma żadnego inaczej. Radabym ojczulka mieć zawsze przy sobie i z sobą.

W tej chwili zaturkotało od strony dworu.

— Patrz, patrz, wolancik Władzia i jego siwki. Sadzi się chłopek na ekwipaż niepotrzebnie. Boje się, abyś go nie zruinowała, — bałamucisz go.

Na twarz dziewczynki wystąpiły silne rumieńce, i gdyby p. Edward był przezorniejszy i miał lepszy słuch, usłyszałby mocne bicie serca.

— Niczem dotąd nie zdradził swego uczucia, żadnem słówkiem — broniła się.

— Ale się zdradza wzrokiem, rumieńcem i westchnieniami,

— Możemy ich nie widzieć i nie słyszeć.

— I co ci z tego przyjdzie? Dziewczynka milczała.

— Nie odpowiesz.

— Ależ, mój tatusiu, jeżeli przyjedzie, to zawsze w jakimś interesie. Gdybym była niegrzeczną, wyglądałoby to dziko. Mógłby się ze mnie śmiać i opowiada w sąsiedztwach o mej niezręczności i braku taktu.

— Czyli inaczej, że pannie się podoba ładny chłopiec, wesoły, śmiały, rozumny, i gdyby zamiast dzierżawy miał wioskę wartości tu tysięcy...

Jadzia cała różowa przerwała: — Tato, Tatusiu! nie masz litości nademną.

— Toby go może wolała, niż wszystkich galicyjskich półpanków.

— Tato, bo ucieknę i zostawię cię samego.

— Tylko, że rozumek u dziewczęcia jest silny — mówił dalej pan Edward, trzymając za rękę córkę, — I tento rozumek trzyma na wodzy serduszko, któreby rade uciec do Karczówki. Tak, tak widzę ja to dobrze. Rozumek każe jechać do Krakowa i biedaczka jedzie.

— Mylisz się — zawołała dziewczyna, usiłując zapanowoć nad sobą. — Mylisz się, ojcze i dręczysz mnie.

Zamknę się w swoim pokoju i nie pokażę się światu przynajmniej przez dwa tygodnie.

— Przepraszam — rzekł p. Edward spokojnie — przepraszam pannę Jadwigę i przysięgam, że już nigdy drażnić jej nie będę. Rób jak ci się podoba i jak chcesz, gdyż wiem, że dobrze zrobisz. Rozumiesz ty wybornie, że, chcąc godnie spełnić zadanie życia, potrzeba środków.

— Mój ojcze — odparła p. Jadwiga — pozwól mi postępować, jak nakazuje nam takt, dobre wychowanie i godność własna.

— Wybornie, wyśmienicie, przednio! Powiedziałaś z godnością królowej angielskiej, otwierającej parlament. Gdybyś tęsamę królewskość miała względem Władzia...

— Bądź spokojnym, ojcze.

Przededworem, na gazonie, stała pani Balbina, zajęta żywą rozmową z Władysławem.

— Jesteśmy nareszcie, — odezwał się pan Edward. Pani Balbina przymrużyła oczy, Jadzia, pod wrażeniem rozmowy z ojcem, zarumieniła się.

Władysław podbiegł przywitać wchodzących.

Dorodny był z niego mężczyzna, zbudowany jak officer od huzarów, duże, ciemne miał oczy — matową płeć, włosy ciemne i zęby białe.

— Jadąc na pocztę, wstąpiłem umyślnie dowiedzieć się: czy pan nie potrzebujesz ziemniaków do sadzenia ?

Słyszałem, że ich zbraknie.

Jadzia spojrzała tryumfująco na ojca.

— Już pan słyszałeś, gdy ja się dziś dopiero o tem dowiedziałem.

— Jak zwykle — pochwyciła pani Balbina.

— Wyobraź pan sobie — mówił pan Edward — półtora tysiąca korcy ulotniły się podczas zimy.

— Spytaj się o to twego ekonoma i twych krów, — odparła głośno Balcia.

— Myślałem, że krowy są twoje: dziękują ci za ten prezent — odpowiedział z uśmiechem pan Edward, a zwracając się do Władysława, dodał:

— Apetyty w Żurawnie dobre — nieprawdaż?

— Niech Bogu za to będą dzięki — dowód to wielkiej Jego łaski — rzekł z uśmiechem Władysław. — Ziemniaków mogę pożyczyć i czekać ciepliwie na odbiór, gdy będą nowe.

Jadzia po raz drugi spojrzała znacząco na ojca.

— Dziękuję kochanemu panu za tę sąsiedzką ofiarę, lecz Hartkiewicz powiedział, iż możemy sobie dać jakoś radę. No, i musimy sztukować. Umieć się obyć — to wielkie słowo.

— Zagadka szczęścia na tym padole płaczu, — dokończył Władysław filozoficzno-komicznie.

Balcia westchnęła, gdyż nie miała na razie nic do powiedzenia, Jadwiga uśmiechnęła się serdecznie patrząc z zajęciem i przyjemnością na urodziwego młodzieńca, jego piękne oczy i szlachetne rysy.

— Zagadka szczęścia — wybornie powiedziane! — poświadczył pan Edward, zwracając się do córki.

— A zatem kwestya ziemniaczana upada. Fornalki moje będą błogosławić Hartkiewiczowską energią i dążność do samopomocy.

— Tego jednego zazdroszczę Anglikom — rzekł pan Edward z namaszczeniem.

— I ja — dodał Władysław.

— Tym egoistom zazdrościć czegokolwiek mogą tylko egoiści — odezwała się patetycznie pani Balbina.

— Mimo to zazdrościmy — rzekł Władysław.

— A zatem jesteście egoistami — poświadczyła Jadzia.

— Niestety, jesteśmy.

— Przyznajesz sio pan do tego z zimną krwią?

— Przyznaję.

— Nie masz więc czego zazdrościć Anglikom.

— Przeciwnie: mam i dużo.

— Naprzykład?

— Choćby ich egoizmu, który ma cechy więcej cywilizacyjne, aniżeli u nas...

— Takie herezye pan mówisz, że ich słuchać nie mogę — przerwała Balcia, wysuwając się naprzód ścieżką do dworu.

— Dokończ pan, proszę — odezwała się zaciekawiona Jadzia.

— Anglicy coraz więcej umieją widzieć własny interes w interesie ogółu.

— To się przecie nazywa miłością kraju.

— Jadzia dobrze rzecz określiła — poparł córkę pan Edward.

— Oni to nazywają dobrze zrozumianym interesem i w tem ich wyższość nad nami.

— W czem takiem?

— Bo my w imię miłości musimy się poświęcać, gdy tymczasem, oni prowadzą tylko swoje interesa. Poświęcenie jest ciężkie i trudne, ma coś w sobie pokrewnego z męczeństwem; gdy dobre prowadzenie swych interesów, jest rzeczą pożądaną a nawet obowiązkową— często przyjemną i więcej zgodną z naturą ludzką. Oni prowadzą swoje interesa świetnie i mają rezultaty ogromne; a my poświęcamy się zaledwie i dlatego nasze sprawy ogólnie stoją słabo.

Dziewczyna nic nie odpowiadała, lecz głębokie zamyślenie świadczyło o pracy jej myśli.

— Utrzymujesz więc pan, że lepiej prowadzić dobrze interesa, niż się poświęcać — odezwała się, przedłużając rozmowę.

— Pytanie nie jest postawione jasno, czyli niesformułowane kategorycznie.

— Moi państwo! dajcie pokój kategorycznym sformułowywaniom — oświadczyła z werendy mama. — Wobec uśmiechu wiosny i jej czarów, rozkwitających bzów i wosołego śpiewu ptasząt, prowadzicie uczone dysputy, suche i nużące.

— Przeciwnie — odparł żywo pan Edward — dyskussya stawała się zajmującą i już zaczynałem się dobrze bawić. Niepotrzebnieś, moja Balciu, przerwała.

Balcia wzruszyła lekko ramionami.

— Wszędzie i zawsze szukasz zabawy. Wszystkiem

— najdrobniejszą rzeczą umiesz się tylko bawić.

— Powinno to panią zachwycać — pochwycił żywo

Władysław. — Prawdziwy artysta umie we wszystkiem dopatrzeć harmonii.

Panna Jadwiga rozśmiała się szczerze i wesoło, zawtórował jej ojciec; pani Balbina, nie rozumiejąc ich śmiechu, poszła, nieco obrażona, do salonu.

Pan Edward, zapominając o rozmowie z córką i niebezpieczeństwie dla niej w towarzystwie Władysława, zaprosił go na obiad. Dobrze się z nim bawił i poświęcał się dla sąsiedzkiej zażyłości.

Przy obiedzie rozmowa potoczyła się swobodnie wesoło, często dowcipnie. Panna Jadwiga była ożywioną. Matka ze zdziwieniem i obawą patrzała na córkę. Pan Edward nic nie widział, — on się tak wybornie bawił.

— Czy pan jedzie dziś do Krakowa?

Po tak raptownem a niespodziewanem pytaniu, rzuconem przez pannę Jadwigę, nastała cisza. Pani Balbina zarumieniła się; pan Edward patrzał znacząco na córkę.

— Czy ja pojadę? — powtórzył pytanie Władysław. — Jeżeli pani masz zamiar powierzyć mi nadzwyczajną missyą...

— O nie, nie — rzuciłam pytanie bez żadnego projektu.

— W takim razie nie jadę.

Pani Balbina uśmiechnęła się słodko — pan Edward na znak radości zatarł ręce.

— Czwartek lub Sobota — mówił dalej młody człowiek — są to dnie uprzywilejowane mych wycieczek do Krakowa: a że dziś jest Poniedziałek.

— Dlaczegóż to dobrodziejstwo tylko we Czwartki lub Soboty spływa na Kraków? — spytała filuternie.

— Raczej na teatr. W Soboty przedstawiają zwykle nowe sztuki, w Czwartki dobre — a że przepadam za teatrem, tak, jak panie za strojami...

— Powiem panu prawdę — przerwała panna Jadwiga — dlatego się pytałam, że my dziś jedziemy.

— Ależ to podstęp — pochwycił Władysław.

— Sztuką ludzi biorą. Pewno się nie wyraziłem podług brzmienia textu, lecz przyznaj pan, że Jadzi się udało. — Rozśmiał się serdecznie pan Edward, wtórowała mu żona.

Władysław, zwracając się do panny Jadwigi, pochylił głowę, lecz nie przyznał ojcu, aby się jej udało — posmutniał widocznie. Być może, że pod wrażeniem smutku młodzieńca dziewczyna spoważniała, gdyż lepiąc, różę z chleba, milczała. Napróżno pan Edward wysilał się, aby przywołać wesołość: nie wróciła. Czuć było w głosie młodzieńca rozdrażnienie. Z oczu dziewczyny wyglądał żąl, lecz nie chciała naprawiać zrobionej przykrości; może miała ochotę cofnąć się, postanowiła jednak zwyciężyć się i wytrwać.

Powstano od stołu i podług przyjętego zwyczaju Władysław podał rękę Jadwidze. Zdawało mu się, że ręka dziewczyny zadrzała, jakby po niej przeszedł prąd elektryczny. Lecz młody człowiek był pewnym, że mu się tylko tak zdawało.

Po czarnej kawie konie zaszły; Władysław odjechał.

— Ej, ej dziewczyno, hazardujesz, ostrzegam cię — mówił wesoło pan Edward.

— Dajcie już pokój z tymi filozoficznymi dzierżawcami — rzekła z arystokratycznym grymasem pani Balbina. Moja Jadziu, może ci to nawet szkodzić w opinii.

— Cóż mam robić?

— Nie zajmować się nim wyłącznie, nie bawić go tak zawzięcie i nareszcie nie śmiać się z jego dowcipów, często niezręcznych.

— Zwykle są zręczne, droga mamo.

— Tylko w twoich oczach.

— Również i w oczach ojca.

— Bo wyście dwoje odlani jakby z jednego kruszcu.

— Moja Balciu, nie zaciekaj się w tego rodzaju subtelności — odparł małżonek, na co pani Balbina wzruszyła ramionami.

Panie poszły do swych pokojów przebierać się na drogę — gdy pan Edward, kołysząc sio na biegunowym fotelu, wyszukiwał zgrabnego sposobu pożyczenia stu korcy ziemniaków od młodego dzierżawcy, tak jednak, aby go nie ośmielać i nie poczuwać się do wdzięczności.

Młody dzierżawca powoził się sam. Na jego twarz wystąpiły rumieńce, usta zacisnął, brwi często ściągał, przez co oczy groźnie patrzały. Bat drżał mu w ręku, młode konie, postraszone, rade były galopem wyskoczyć, lecz je wstrzymywały cugle trzymane silnie.

— Paweł! — zawołał.

— Słucham — odparł rezolutny chłopak w liberyi, siedząc za panem.

— Czy widać od nas drogę lecącą do Skawiny?

— Z Kociego łba galanto, aż pod samo miasto.

— Dobre masz oczy.

— A przecie ślepy nie jestem.

— I poznasz z Kociego łba powóz i konie z Żurawna ?

— Powiem Wielmożnemu panu jakiej maści konie.

— Podwiozę cię pod Koci łeb. Będziesz z niego patrzał, a gdy zobaczysz żurawicki powóz, wracaj co sił. Rozumiesz.

— Przecie głupi nie jestem — odparł z dumą.

— Któż-to wie — rzekł żartobliwie Władysław.

— A któż? ino wielmożny pan. Chciałby to głupca trzymać, i jeszcze do cugowych koni!

— Paweł, przekonałeś mnie.

— A no, to dziękuję wielmożnemu panu.

Bat świsnął w powietrzu, konie skoczyły — Koci łeb, drzemiący na stromem wzgórzu, przysuwał się.

— No, Paweł przekonaj mnie, że nie jesteś głupi. Pewno słyszałeś w żurawickiej stajni, że państwo mają jechać do Krakowa.

— Jędrzej mówili, że zaraz po obiedzie.

— Biegnij, patrz i wracaj.

— No, no już ja się sprawię, niech panisko bodą spokojni, — odparł Paweł, biegnąć pod górę na stanowisko do Kociego łba, który usypany z uzbieranych na polach kamieni, drzemał obwarowany krzakami berberysu i jerzyny.

P. Władysław pogalopował zajeżdżając całym pędem przed ganek swego dworku. Oddał lejce polowemu, kazał koni nie rozbierać, lecz paść je gołym owsem obficie.

W mieszkaniu dzierżawcy panował pewiem nieład, który jednak nie raził: porozrzucane pisma w saloniku, parę książek rozłożonych, na ścianach szkice i akwarelle młodych artystów, wśród których jeden obraz olejny w złoconych ramach królował; gospodarz jednak nie spojrzał na pisma i książki, ani na obrazy na ścianach. Zamknął z trzaskiem otwarty fortepian, powyglądał chwile oknem, przejrzał się w lustrze, lecz chmurno w nie patrzał, zapalił papierosa, lecz go za chwilę rzucił, i nareszcie usiadł w fotelu.

— Widocznie jestem oczarowany — zawyrokował w duchu. — Tyle razy daję sobie słowo, nie jechać tam, a zawsze korzystam z pierwszej sposobności i wynajduję ją, aby tylko tam być i patrzeć na wysznurowany uśmiech Balci — sybarytyzm Edwarda i — zamyślił się — i badać brak serca u tej dziewczyny!

Ręka jej drżała, czułem to, wyraźnie zadrżała. Na dnie jej serca są pewno drzemiące jakieś szlachetne popędy i lepsze uczucia. Gdyby nie Balcia i tatuś... Zaczynam być komicznym! Dlaczegóż kiełkujące uczucia dla mnie mają być lepsze, a dla kogo innego gorsze?

Powstał, rozpalając się do własnych słów.

— Lepsze, bo ja jestem biedny, a więc muszą być bezinteressowne. Czyż skłonności do biednego koniecznie są szlachetne a skłonności do bogatego nieszlachetne? Gdybym dziś otrzymał spadek, uczucia dla mnie zmieniłyby się ze szlachetnych w nieszlachetne? Jestem komiczny i egoista usiłujący wyzyskać własną pozycyą. Zabraniam pannom kochać się w ludziach bogatych... Do jakich absurdów dochodzi człowiek nawiedzony gorączką miłości!,.. A więc kocham się! — zawołał wyciągając rękę w górę. — Ja patrzący zimno, często poszekspirowsku, na świat, kocham się, i to jeszcze w córce Balci i Edwarda. Ależ to ładna i urocza dziewczyna!

Rzucił się powtórnie na fotel, wpadając w pewien rodzaj rozmarzenia, które ma przywilej wysnuwania z myśli ludzkich rozkosznych obrazów.

— Przejechali — zawołał, wpadając Paweł — pan, pani i panienka. Jędrzej hukał z bicza i zamiast tej siwej, (przecie ją pan zna), widzi mi się zaprzągł gniadego. Smyśnie ci szedł w lejcu tylo ogon osadzał i łbem kiwał.

— I tyś to, głupcze, wszystko widział? — przerwał mu Władysław.

— Czy pan mnie chce oślepić, czy co!

— Zajeżdżaj natychmiast.

— Gdzież to pojedziemy, proszę pana?

— A tobie co do tego?

— Bo jeżeli daleko, tobym sobie wziął płaszcz.

— Bierz płaszcz i zajeżdżaj.

— W te pędy — zawołał uradowany chłopak.

Wyjechali, odprowadzeni zdziwionym wzrokiem i szeptami służby, robiącej najrozmaitsze przypuszczenia z pobytu Pawła na Kocim Łbie — i nagłej podróży ich młodego pana.

— Paweł, prześcigniemy powóz żurawiński? — rzucił pytanie chłopcu Władysław.

— Trudno, bo co cztery konie, to nie dwa. Chyba, że skręcimy na skawińskie bory — droga dobra a króciej, tylko że pan nie dogoni państwa Żurawińskiego, bo ci pewno pojadą prosto bita drogą na Skotniki.

— A my na Zakrzów — i nie spotkamy się.

— Ani nas ujrzą. Szkapy wypoczęte to polecą a polskiemi drogami bliżej przecie, jak cesarskim gościńcem.

Szkapy, parskając, swobodnie pędziły wyciągniętym kłusem. Władysław zamyślił się głęboko; Paweł się' gapił dokoła, markotny, że mu pan lejców i bata nie oddał.

— Musi być zły — rozważał — bo jak jest dobry to siedzi se spokojnie i gwarzy ze sobą i uśmiecha sio, a człowiekowi daje do garści bat. Pawełek z pewnem upodobaniem nazywał się człowiekiem.

Koło Kobierzyna skręcili na Zakrzów i gdy pod Krakowem wyjeżdżali na bitą drogę, Władysław kazał rozglądać się chłopcu.

— Widzi ich wielmożny pan! — zawołał uradowany.

— Ot tam hań pod samą górą. A dyć to oni. Przegoniliśmy ich!

Władysław zatrzymał konie, wyjął z kieszeni palta lornetę, nastawił ją, odwrócił sio i patrzał. Powóz, zaprzężony czwórką rosłych koni, toczył się poważnie. Władysław zaledwo mógł rozpoznać parasolki pań i biały kapelusz pana Edwarda.

— Paweł, wracam ci honor, oczy masz wyborne.

— A-no to dziękuję panu. Ślepia moje obejdą się jeszcze bez szkieł. I przekona się pan, ze nie siwa w lejcu, ino gniady — ho! ho!... już ja ci widzę!

Władysław nie słyszał chwalb chłopaka, pędząc dalej. Minął Podgórze, wpadł na most i niecierpliwy, że wolno musiał jechać, oglądał się z obawy, aby nie zobaczyć powozu.

Odetchnął głęboko, gdy podkowy koni zastukały o bruk. Z rynku Kazimierza wpadł na ulicę, minął starą Wisłę i wjechał w dziedziniec Hotelu Londyńskiego na Stradomiu. Kazał bramę zamknąć, otworzyć sobie pokój od frontu i sprowadzić dorożkę. Przywołał do siebie Pawła, poleciwszy mu, aby konie pasł i nie odchodził nigdzie.

Po wydaniu rozkazów, gdy się znalazł sam w pokoju, usiadł przy oknie, podparł głowę ręką, chcąc oddać się marzeniom i plany układać. Rozdrażnione nerwy nie pozwoliły na konternplacye. Zerwał się, lecz w tej chwili turkot powozu i odgłos podków czterech koni przyciągnął go do okna.

Na pierwszem miejscu, strojąc arystokratyczną minkę wielkiej damy, siedziała pani Balbina, przy niej Jadwiga, zamyślona, blada, uroczysta, jak wódz przed rozpoczęciem kampanii. Naprzeciwko pań siedział pan Edward uśmiechnięty, patrząc ciekawie na przechodzących ludzi.

— Gdyby ona serca nie miała, biada jej! — zawołał patosowo Władysław. — Zbiegł żywo ze schodów, siadł do czekającej dorożki, każąc się wieść w pewnem oddaleniu za powozem.

Jędrzej skręcił na ulicę Sławkowską, młody człowiek zajechał przed hotel od ulicy Św. Jana. Poszukał hotelowego faktora i, poleciwszy mu, aby podpatrywał panie z Żurawna, śledził je gdzie pójdą i dał mu natychmiast znać — sam poszedł do cukierni Rehmana w Sukiennicach, otoczył się dziennikami i, zatopiony w myślach,. machinalnie przerzucał ryciny illustracyi.

W dobrą godzinę wsunął się do cukierni żyd, skradając się na palcach do Władysława.

— Jaśnie panie, widzałem — widziałem...

— I wiesz gdzie poszły?

— Cobym nie wiedział ? Wystrojone jak lalki, siadły do powozu, a ja za powozem jak pies — zleciałem się — westchnął i pot z czoła zaczął rękawem ocierać.

— Gdzież są?

— W Ogrodzie Strzeleckim — ale co mnie to zdrowia kosztowało!

Władysław wsunął mu w rękę guldena, dając mu znak, aby wyszedł z cukierni; żyd jednak nie dał za wygraną, zatrzymał się pod portykiem i czekał na wyjście młodego człowieka.

Za chwilę ukazał się Władysław, szukając oczami dorożki. Żyd się zbliżył.

— Jasny pań pewno się myszli żenić z te panienkę. Już ja wiem. I powiem jaśnie panu, że to wielki los, wuna rarytna — hrabskie dziecko i giełd jest. Jaśnie panie, to wielki los. A zkąd jaśnie pan?

— Głupcze, to moja siostra — rzekł Władysław.

— To wuna siostra i siostrę ścigać, a na co to?

— Nie rozumiesz się na żartach — dodał — wskakując do jednokonki.

— Siostra! — żyd westchnął. — Gdyby nie siostra, zarobiłbym drugiego papierka.

Jednokonka wioząca Władysława zniknęła na zakręcie Ulicy Floryańskiej; żyd smutny poszedł przed bramę Hotelu Saskiego.

Ogród Strzelecki roił się różnorodnym tłumem, w którym przeważały strojne panie. Wszystkie miejsca około białych stolików były zajęte; orkiestra rozkosznym walcem Straussa rozmarzała słuchaczy, budząc wesołe myśli w młodych, przyjemne wspomnienia w starszych.

Władysław nie śmiał się zbliżyć do zaczarowanego koła odznaczonego domem restauracyi, estradą orkiestry, werendą i szpalerem gęstych drzew, aby nie być zobaczonym. Obchodził go z mina zasępioną i ponurą, czekając niecierpliwie na zachód słońca i tyle pożądany dla niego zmrok.

Zapalono latarnie i lampy na stołach. Pod osłoną silnych cieni, młody człowiek nabrał odwagi i będąc pewnym, że nie zostanie poznany, zbliżał się do alei lip, zaglądając ostrożnie do zaczarowanego koła. Podszedł pod wystawę restauracyi, lecz nic nie zobaczył. Wszedł pod werendę i, zagłębiając wzrok, spostrzegł przy jednym ze stolików, promieniejącą szczęściem panią Balbinę i uśmiechniętego pana Edwarda. Panna Jadwiga, pochylona o poręcz krzesła, rzucała czary z niebieskich swych oczu na siedzącego przy niej, siwiejącego mężczyznę, wytwornie ubranego i pewnego siebie. Gucio, syn Balci i Edwarda, bawił matkę.

Władysław zadrżał z gniewu i zazdrości. To rozkoszne przegięcie się, uroczy uśmiech i łzawe spojrzenie, oburzyło go.

Siwawy pan nie był ani pięknym, ani rozumnym, ani dowcipnym, lecz był bogatym wdowcem, szorstkim w obejściu, głośno się śmiał i rubasznie wyrażał.

— A więc to jest polowanie! — zawołał w duchu — i abym nie był świadkiem, zaszachowano mój wyjazd do Krakowa. Potrzebny jej byłem do rozgłosu i sławy, jako jeden więcej odpalony konkurent.

— Ja i ten stary bryś — tak nazwał siwiejącego pana — co za porównanie?... Cóż on jej da, oprócz pieniędzy, których pewno jeszcze będzie żałował?

Usiłował się niepostrzeżenie zbliżyć, aby podsłuchać rozmowo, lecz pani Balbina, obrócona ku niemu twarzą i Gucio, wyciągający swe małe wąsiki, mogli go zobaczyć. Przyjazd jego do Krakowa zostałby odkrytym, i tym sposobem jego plany mogły być pokrzyżowane: pozostał więc na miejscu.

Orkiestra na zakończenie odegrała z werwą i hukiem galopadę; goście powstali ze swych miejsc; Władysław cofnął się za werendę, szukając w tłumie przechodniów białego kapelusza pana Edwarda.

Zobaczył go — prowadził pod rękę córkę, obok której szedł z wyzywającą miną siwiejący pan. W drugą parę postępowała poważnie pani Balbina, ze swym ukochanym Guciem.

Gdy- wyszli z ogrodu, Władysław przeszedł na drugą stronę ulicy, ścigając wzrokiem Jadwigę, która prowadziła rozmowę z owym siwiejącym panem.

Poszedł za nimi na planty, odprowadzając ich do bramy Hotelu Saskiego. I widział jak siwiejący jegomość, nazwany przez niego brysiem, chciał się żegnać, jak go pan Edward ujął pod rękę i przemocą pociągnął za sobą, jak pani Balbina z Guciem poszli naprzód, torując im drogę.

Na ulicy nie było nikogo. Młodzieniec stał chwilę z zaciętemi ustami, ściągnął brwi, ręce mu drżały, serce biło. Uczuł się odepchniętym, oszukanym i wyśmianym.

Nareszcie ruszył szybko z miejsca.

— Wszystko jest do odzyskania — zawołał — nawet korona. Zdawało mu się, że jest jednym z bohaterów Shakespeare'a, kroczącym tragicznie przy świetle księżyca, jako uosobienie zemsty lub fatum. Mówił coś do siebie, może deklamował: "Być albo nie być", lub o kobiecie jako puchu marnym, o aniołach i złocie. Widać było na jego twarzy wzruszenie, lecz nie był zrozpaczonym.

Dotarł do Hotelu Londyńskiego, zbudził Pawła i kazał mu konie założyć.

— Paweł! jeżeli piśniesz słowo, żeś mnie woził do Krakowa....

— Co mam pisnąć, kiej sam się pan przecie powoził.

— Jeżeli piśniesz, żeś dziś był w Krakowie.

— To co?

— To cię wypędzę.

A no, to dziękuję wielmożnemu panu.

— Pwiesz?

— Abo mi to źle u wielmożnego pana? Gębę stulę i basta. Cóż mam mówić? chyba to, żem spał w żydowskim zajeździe. Nie mam się z czem chwalić. A jak sio ludzie będą pytać, cóż mam mówić?

— Mów, żeśmy byli w Wiązowej.

— A no, to dziękuje wielmożnemu panu.

Paweł był w dobrym humorze, wyspał się należycie, zjadł dobrą kolacyą i powoził, gdyż jego pan, otulony pledem siedział zadumany w karyolce, patrząc na niebo błyszczące od gwiazd i jasny księżyc, cicho płynący po ciemno-szafirowej przestrzeni. Konie do taktu uderzały o twardą drogę, karyolka tocząc się, kołysała się miarowo jakby do rytmu. Lecz zbudzone myśli młodzieńca, nie dały się ukołysać. Zazdrość, obrażona duma i chęć zemsty, szarpały mu serce. Czy on wtedy kochał, czy kochał kiedykolwiek? nie zdawał sobie sprawy: on tylko chciał się mścić i plany układał, jednę dziwaczniejsze od drugich.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej