Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I

II.

III.

VIII.

XII.

XV.

XVI.

XIX.

POD WŁOSKIEM NIEBEM

Fantazya

Kraszewski Józef Ignacy

Doznasz, ca w sobie zamykają rany
Miłości, co jest być od niej związany
Bo cię zwycięży, a ty zwojowany
Cięższe Ba nogach poniesiesz kajdany.

Z. Morsztyn (XVII w.)

Konstantemu Podwysockiemu
Pamiątka przyjacielska
od
Autora

D. 26. Paźdz. 1844. Gródek.

Amor, ch'al cor gentil ratio s'apprende,
Prese coslui de la bella persona,
Che mi fu tolta, e'l modo ancor m'offende
Amor, ch'a nuiramato amar perdona;
Mi prese del coslui piacer si forte,
Che, come vedi ancor non in'abandona
Amor, condusse noi ad una morle:

Dante. Inferno. Can. V.

I

— "Tak zszedłem z pierwszego okręgu w drugi, mniej miejsca zajmujący ale więcej boleści, boleści co jęk wyciska.

Tu Minos zasiadł straszliwy, gromiący; on u wnijścia bada winę: sądzi i potępia przepasaniem.

Tak mówię, bo gdy dusza przeklęta przed oblicze jego przybywa; cała się przed nim spowiada; a ten rozeznawca grzechu

Widzi na jakie miejsce zasługuje w piekle, i tylekroć przepasuje się ogonem, ile stopni w głąb. piekieł znijść ma dusza.

Tłum zawsze przed nim, przychodzą, każdą z kolei przed sąd, mówią, słuchają i lecą strącone.

— O ty co przybywasz w boleści gościnę., — rzekł do mnie Minos, ujrzawszy, zawieszając uroczyste sądy swoje —

Patrz jako wchodzisz, i w co ufasz, niech cię szerokość wnijścia nie uwodzi. — A przewodnik mój do niego rzecze: — Czego krzyczysz?

Nie broń mu jego fatalnej podróży; tego chcą tam, gdzie mogą co chcą, nie pytaj o więcej.

Tu poczną się boleśne jęki; przybyłem, kędy wielkie płacze w uszy mi uderzą.

Dościgłem miejsca, niemych ciemności, miejsca wrącego jak morze burzliwe, gdy niem przeciwne wiatry miotają. —

Wicher piekielny, co chwili nie spocznie; porywa duchy w swym pędzie, i dręczy je miotając niemi, uderzając je o siebie. —

Gdy staną nad brzegiem urwiska; wznoszą się krzyki, łkania i jęki, bluźnią naówczas moc Bożą —

Dowiedziałem się źe męczarnią tą, karani są grzeszni ciałem, których rozum uległ chuci —

I jak ptaszęta unoszą się na skrzydłach kupami licznemi i spiesznemi, w czas zimy i burzy, tak pęd ten unosi złe duchy.

Ztąd, z owad, z góry, z dołu, wir niemi rzuca, i żadna sił im nie doda nadzieja; ani końca męczarni, ni nawet spoczynku.

I jak żurawie lecą nucąc pieśń swoją, długiemi pasy zwijając w powietrzu; tak lecące, widziałem duchy w jękach. —

Duchy niesione pędem wichru. I rzekłem: — Mistrzu, jakiemi to duchy burza tak miota?

— Pierwsza z tych dusz o których chcesz wieści, rzekł do mnie, panowała nad mnogiemi języki.

A tak ją złamała rozpusta, że prawem dozwoliła wszelkiej roskoszy, aby uniewinnić siebie.

To Semiramis; o której czytamy, że nastąpiła po Ninusie, a była mu żoną: panowała nad ziemią którą Soldan trzyma.

Drugą jest, samobójca z miłości, która złamała przysięgę złożoną popiołom Sichea; po niej rozpustna Kleopatra.

Ujrzałem Helenę, dla której tyle lat upłynęło nieszczęśliwych, ujrzałem wielkiego Achilla, który padł w miłosnej walce.

Ujrzałem Parysa, Tristana, a potem wskazał mi więcej tysiąca duchów, powiedział imiona, których miłość wygnała z naszego świata.

A gdy mi przewodnik mój nazwał wszystkie kobiety starożytnego świata i mężów; litość mnie ucisnęła, stałem jak przybity.

I począłem: Poeto! życzyłbym mówić z temi dwoma duchy, które razem lecą, a tak lekko zdają się unosić z wiatrami.

A on do mnie: — Zobaczysz, gdy się do nas przybliża, naówczas wezwiesz ich przez tę miłość która ich unosi, a zbliża się ku nam. —

Jak tylko wicher ku nam ich przypędził, podniosłem głos. — O dusze strapione, przyjdźcie pomówić z nami, jeźli wam tego nic nie broni. —

Jak dwa gołębie, które żądza woła, t otwartemi skrzydły lecą spokojne do słodkiego gniazdka, przerzynając powietrze, niesione jedną myślą,

Tak te dwie dusze wysunęły się z tłumu gdzie była Dido, i dążyły ku nam przez zaraźone powietrze, przyjaznem wezwaniem pociągnione.

— Istoto wdzięczna i łagodna, która odwiedzasz nas w tych ciemnościach, nas cośmy świat krwią naszą zarumienili;

Gdyby król świata był dla nas łaskawszy; modlilibyśmy się do niego o spokojność dla ciebie, za litość twoją nad nieszczęściem naszem —

Mów coś chciał nam powiedzieć, powiedz co od nas chesz słyszeć; będziemy słuchać, opowiadać będziem, póki wiatr jak teraz wytrwa uciszony.

Leży ta ziemia, która mnie zrodziła, nad brzegiem morza, kędy Po upływa, przed goniącemi uciekając rzeki. —

Miłość, co szybko ślachetne serca porywa, miłość objęła towarzysza mego, ku ciału temu które mi wydarto, dziś jeszcze boleśna śmiercią.

Miłość, co kochanemu, nie kochać zabrania tak mnie upoiła szczęściem kochanka, że jak widzisz, trwa dotąd jeszcze.

Miłość ku wspólnej powiodła nas śmierci, Kaina piekło czeka zbójcę naszego. — Takie były ich słowa.

Gdym wysłuchał duchów cierpiących, spuściłem oczy i potem trzymał je spuszczone, aź mnie poeta spytał — O czem myślisz?

Zebrawszy się na odpowiedź, zawołałem: — Niestety, przez ile marzeń słodkich, przez ile żądzy przeszli do tego nieszczęsnego końca!

Potem obróciłem się ku nim, ozwałem i rzekłem: Francesca! twoje męczeństwo do łez we mnie smutek i litość porusza.

Lecz powiedz, w czasach słodkich westchnień, jak, kiedy, miłość poznaliście swoją i pragnienie nieobjawione?

A ona do mnie: — O! niema większej boleści, jak wspomnieć na szczęśliwe czasy w cierpieniu; mistrz twój wie o tem.

Chcesz wiedzieć koniecznie o początku naszej miłości, ja ci powiem; lecz mowa moja będzie w pół łzami, w pół słowy.

Czytaliśmy dnia jednego dla rozrywki, jak miłość ogarnęła Lancilotta, byliśmy sami, nie lękali niczego.

Kilka kroć czytając oczy się nasze spotkały, zaramieniły twarze, — ostatnie wyrazy nas zgubiły.

Gdyśmy przeczytali jak czuły kochanek, ucałował jej uśmiech wielbiony; ten, od którego nic mnie nie rozdzieli

Cały drzący dotknął ust moich — książka i ten co ją napisał, stali się dla nas Galeottem — I dnia tego jużeśmy nie czytali dalej.

Gdy jeden z duchów tak mówił, drugi płakał tak gorzko, żem z litości nad nim osłabł, jak skonania blizki —

I padłem jak trup upada — — — "

* * *

II.

Jan czytał piątą pieśń Danta, której tu daliśmy nieforemny zarys, niemogąc oddać, o co napróżno kusić by się było, tego nieopisanego, nie odtworzonego wdzięku mowy, muzyki słów, jaki ma w oryginale, — czytał zadumany, Sparty na oknie, a oczy jego błądziły po zielonościach widoku, co się przed nim roztoczył czarujący. I usta ma. chinalnie, powtarzały nie jeden raz, przerywając sobie to westchnieniem, to zadumą kamienną —

— Nessun magior flolore
Che ricordarsl del tempo felice,
Nela miseria —

Oparty na Dancie, skończył piątą księgęi nie czytał juź dalej — dumał, roił —

Jak Francesca i jej Kochanek nad przygodą Lancillota, Jan uczuł, powtarzając nieporównany ten ustęp Danta, potrzebę miłości; a gdyby obok ust jego w tej chwili, znalazły się różowe usta kobiety; przygoda Franceski byłaby moie odtworzyła się, wcieliła raz jeszcze —

Jan dumał głęboko. — Wnijdzimy w myśli jego i spójrzmy jak lecą płomieniste w kraj ideałów młodzieńczy.

— Miłość, miłość, — powtarzał w duchu — stworzył ją ktoś w nieszczęśliwej godzinie, na rozpacz i narzekanie wieczne tych, co głupi, łatwowierni, a podsycani nieopisaną żądzą niepojętego na ziemi szczęścia, chwytają odważnie za znikomą marę.

Miłość taka, o jakiej nam piszą ciągle, o jakiej marzym, jakiej się spodziewamy aż do utrapionej starości co nas z raju marzeń ognistym mieczem wypędza — taka miłość, to utwór niepodobny, to gryffon, to Syrena, to Centaur, jedno z tych stworzeń poetycznych, co żyją na marmurze tylko, w obrazach, w słowach poetów. — To fałsz — to fałsz, niema takiej miłości — a spodziewać się jej — dzieciństwo, a wyglądać — szaleństwo, a święcie jej życie — głupstwo. —

— O czem że to tak zapamiętale dumasz oparty na księdze, z oczyma w lepionemi w lazury niebios, w zielone wieńce drzew ogrodu?

— A to ty, jak się masz?

— Nie wywoływałem powitania, prosiłem o odpowiedź, o czem dumasz?

— O czem? powiedz mi sam, o czem dumać może dwudziesto sześcio letni młodzian, wyłysiały przed czasem, przed czasem zrażony, odczarowany —

— To choroba wieku, jak cholera azjatycka grassująca.

— O czem może dumać — biedny —

— Pytanie było tylko dla formy: wiem o czem myślałeś, a gdybym nie domyślił się wprzódy, spojrzenie na piątą księgę Danta, na ustęp o Francesce Rimini, nauczyło by mnie tajemnicy.

— Dla kogożem ja i życie moje tajemnicą?

— Tajemnicą — dla nikogo, zagadką dla mnie pierwszego.

— Tyś młodym starcem.

— Tyś biednym szaleńcem.

— Nie lituj się nademną; nie chcę litości.

— Zapewne wolałbyś radę.

— Niechcę rady; rada pochodzi od rozumu i nikomu nie poradzi.

— A gdyby pochodziła z serca ?

— Z jednego płynie krew, drugie gdyby się nawet otwarło, wypłynęła by zeń tylko ciepła woda.

— Dziękuję za ciepłą wodę.

— Tyś z nią szczęśliwy.

— Bez wątpienia. Ale dajmy pokój zagadkowej rozmowie. Jakże, nic się nie zmieniło?

— Coż się odmienić mogło w położeniu mojem. Jam zawsze ten sam, ludzie ci sami, trzeba szukać innych.

— Powinszuję gdy znajdziesz.

— O! znajdę, jestem tego pewien — zawołał Jan z zapałem. — Wiesz Adamie, nie cały świat, nie wszystkie kobiety zimne lodowate jak nasze. Cóż one winne, że się urodziły pod niebem północy? One też są mu podobne; często jasno lazurowe, częściej chmurne, mgliste i niepewnych barw szarych, zimne, płaczliwe — ale nigdy nie ozłocą się, bo ozłocić nie mogą, płomienistemi blaski włoskiego nieba, niebios południa. — Nasze kobiety muszą być jakiemi są, i dziwi mnie żem wprzódy spodziewać się mógł, marzyć, iż między niemi znajdę dla serca mego kochankę. Gdzie? u nas. U nas, gdzie miłość na rozkaż przychodzi, odchodzi nie postrzeżona i nigdy głębiej plewki sercowej nie wrasta.

— Tak sądzisz — ?

— Tak jest.

— Jakiem szczęśliwy, żem się w kraju ożenił.

— Jakżem rad, że się nie ożeniłem.

— Biedny szaleńcze —

— I cóżem winien szaleństwu memu? Od dzieciństwa, książki, pieśni, powieści, ludzie wszystko mnie kołysało, paliło, jątrzyło, jakąś idealną, potężnę, silną miłością. Zacząwszy źyć, począłem jej szukać: winienemże, iż jej znaleźć niemogę przynajmniej u nas?

— Nigdzie!

— A! Na Boga, nie mów mi tego; jakże żyć bez tej nadziei?

— Żyć jak wszyscy; obejść się bez ambrozyi i przyzwyczaić do prozaicznego piwa.

— Na cóż mi obiecywano ambrozją?

— Dla czegożeś w nią wierzył?

— Jakżem nie miał wierzyć! Człowiek ma wrodzone pragnienie jakiegoś szczęścia nieopisanego, niepojętego. Wcielić go może tylko miłość jedna, chwila tej miłość! której szukam, za którą gonię, którą gotów jestem opłacić męką całego życia — więcej może. A w koło mnie lody! lody!

— W lodzie wszystko się doskonale przechowuje, jest to pierwiastek konserwacyjny.

— Pierwiastek nieżywego życia. Wam go wystarcza, wam zimnym, prozaicznym, rozmierzającym życie na drobne miarki i używającym go powoli, rozumnie, — obrzydliwie — ale mnie?

— Gdybym nie wiedział ile masz lat, sądziłbym że szcszastoletni dopiero młodzian stoi przedemną. Jakżeś naiwny!

— Jakieś szyderski, nieznośny!

— Seryo, mój Janie, miałbym ja prawo powiedzieć ci to, a za mną byłby ogół, byłby sąd powszechny.

— Bo też jeźli chcesz wiedzieć prawdę, tylko wyjątki są wielkością, życiem, genjuszem, poezyą; tłumy są tłem dla wyjątków lub materyą dla nich.

— Pojmuję, gdy mówisz o genjuszach, o wielkościach, ale o excentrycyzmie?

— Każdy excentrycyzm, ma w sobie zaród wielkości; wszystko co nie zwykłe, dąży jedną stroną swego objawu, ku czemuś wielkiemu. Ludzie żeby im nie wstyd było, wyśmieli wszystko, co nie idzie ich drogą. A śmiech to broń potężna u ogółu.

— My się widzę nigdy zrozumieć nie potrafimy.

— To bardzo być może — a niemniej kochać się będziem. Nie mów jednak niezrozumiemy. Zrozumiemy się owszem doskonale, ale nie dzieląc przekonań, będziem nad sobą litować wzajemnie.

— O! litość moją masz całą, biedny mój przyjacielu; i jak niemiałbym się litować nad tobą? Tyś najnieszczęśliwszy ze wszystkich nieszczęśliwych, bo gonisz za niedoścignionem, żądasz niepodobnego. Jesteś jak ten coby chciał pojąć nieskończoność, rozmierzyć wieczność. Ale czemu nie starasz się raczej wyleczyć z choroby?

— Daj mi lekarstwo!

— Lekarstwo? Najprostsze, homeopatyczne Similia similibus — miłość, kobietę. Weź żonę, weź kochankę, znuż się miłością, zużyj rozkoszą, a rozczarujesz. —

— Nierozumiesz mnie! Tyś ciało i ciałem mierzysz ducha. Ja niechcę rozkoszy ciała —

— Szaleństwo! Ciało tak jest związane z duszą, że w naszym świecie, rozkosz duszy niemoże niebyć razem w pewien sposób rozkoszą ciała; rozkosz ciała, niemoże niebyć rozkoszą duszy.

— Materyalista — !

— Chciałżebyś miłości bez nadziei? — Bez nadziei czego?

— Posiadania!

— Może; byleby była silna, namiętna, płomienista — szalona — wzajemność —

— Dobryś! zawołał Adam — sofistykujesz; taka wzajemność ciągnie za sobą posiada nie.

— Tak! gdyby na drodze nie leżaty obowiązki do spełnienia — przeszkody święte —

— Namiętność wszystko łamie.

— Nie! namiętność wszystko tylko osładza. I niema boleści, któraby się w niej niestała rozkoszą.

— Nierozumiem —

— A! nie dziwię się! Ty nigdy niepojmiesz, co nad twoją naturę i część tobie ukazanego twoim charakterem świata, wychodzi. Tobie zawsze wydawać się będzie nienaturalnem, co nie twoje, dziwnem, czego niepodzielasz.

— Srogiś dla mnie.

— Wybacz, drogi Adamie. Ja i siebie niemniej srodze gromię — Jana i sobie ciężki O! gdybyś był kiedy w duszy mojej.

— Lituję się nad tobą. Ale niemaszże sposobu?

— Przynajmniej, nie podany przez ciebie.

— Inny — dać cel życiu wielki, piękny, szlachetny i pilnie zajmujący.

— Głodnemu, zrozpaczonemu i oszalonemu głodem, dajże pracę, daj cel. On na brata rodzonego porwie się głodny, on się stanie —

— Kaź sobie krew puścić, Janie

— Krew wypuścić, powiedz, nie puścić — bo to co wam pomaga, mnie nie pomoże. Aby si pozbyć trawiącej żądzy, trzeba by ją wylać do kropli —

Ale cóżem winien? powiedź sam — com ja winien? Na co poeci, na co pisarze, na co świat cały spólnik tego ohydnego oszukaństwa, za młodu ukazuje nam w powietrzu ideał niepościgniony? Wszak nie jeden jak ja zapewne, zapali się tą miłością ku miłości i zginie lecąc ku niej, jak ku ogniu błędnemu. — ? Wszak nie jeden popsuje życie całe nadzieją, i zawodami przeklnie zużytą marnie młodość, przepłacze starość bez wspomnień. Na co malujecie niebyty, nicości, ideały? To zdrada niegodna? Na co kobiety w tej współce kłamstwa pozornie grają namiętność, gdy w sercu mają, tylko rachubę, przywiązanie chłodne, lub nałóg poczciwy? Dla czego od dzieciństwa, od lat dziesięciu, kiedy się iskra zapala, gdy ją wiatr młodości rozdyma, nie wołacie co chwila, nie wołacie w uszy wychowańcom: — Niema takiej miłości na świecie, niema takich rozkoszy na ziemi! — Dla czego, nie wychowujecie zimno do życia zimnego, obojętnych do obojętności, rachunkowych machinek, do machinalnych stosunków społeczeńskiego życia waszego — ! A potem, gdy zbytnie zaufany, gdy oszalony, rozmarzony, pijany, wyleci między was, z gorącemi żądzy w piersi młodzieniec, wy przyjmujecie go śmiechy, szyderstwy, okładacie mu po niewczasie lodem głowę, lodem serce, puszczacie mu krew z piersi lub kamienujecie nazwiskami pogardy. — Cożem ja winien?

— Tyś nic nie winien, odpowiedział Adam, przyznaję owszem, żeśmy my winni! Masz słuszność, cały świat jest w tej spółce oszukaństwa, a świat jak wiesz dzieli się na dwie wielkie kategorye, — oszukiwanych i oszukujących. Kobiety nasze nęcą miłością, której dać nie mogą.

— Nasze! nigdy. — Lecz jest kraj!

— Ty myślisz ie to się dzieje klimatem ? Szukasz ducha, a myślisz o wpływach na ciało.

— Powiedziałeś sam, ciało piastuje ducha i wychowuje go —

— Wierzysz w zastarzałego Montesquieu, z jego klimatycznemi klassyfikacyami? — Wierzę, we wszystko wierzę, co mi daje nadzieję. — Wierzę w to, ie świat w późniejszych wiekach, nie będzie tem czem jest. Świat będzie wielką człowieczą gospodą — gospodą całej ludzkości. — Nie będzie krajów, nie będzie plemion, nie będzie ludów — będzie ludzkość jedna, jedno-plemienna, cała. A jak dziś bogaci mają mieszkania na pory roku, tak ziemia zmieni się w przeznaczone dla ludzkości w rożnych stopniach i porach wieku i rozwoju gospody. — Młodzi, zapaleni, rozmiłowani w miłości jak ja — pójdą na wschód i połodnie. Tam będzie kraj namiętnych, kraj rozkochanych, kraj poetów. — A gdy stygnąć poczną, posuwać się będą, ku zachodu, ku północy, ku umiarkowanym strefom, ku zimniejszym współbraciom. Wasza stara zużyta Europa, będzie naówczas szpitalem niedołężnych starców, wygodnem łożem chorych, co przemyślając o zysku i dobrym bycie spokojnie, bać się przestaną, ieby ich ciszy nie zakłócił głos namiętniejszy dziatwy. Na wschodzie będzie młodość, na zachodzie, północy starość, tam namiętność, tu rozum. — I będzie kraj dla uczonych, kraj dla szalonych, kraj dla pasibrzuchów, kraj dla spekulacyi metafizycznej, kraj nauki —

— Na jednej połowicy kuli ziemskiej kołysać będą rodzaj ludzki, na drugiej go wychowywać, na innej strefie kwitnąć będzie miłość, w innej porastać mediami zardzewiała starość. — Głupcy składać naówczas będą jedno wielkie państwo, doskonale rządzone, bo głupcy jedni może mają dudki praktycznego w najwyższym stopniu: — głupcy będą brać wynalazki żywcem od sąsiadów, korzystać z nich, a nad wyszukiwaniem nie biedzić. — Kraj mędrców wiecznie ogłodzony zasycać będzie płody swemi młodości strefę, gdzie wszystko rodzi bez pracy, gdzie wszystko dają bez nagrody, gdzie co piękne, co szlachetne, co wielkie — to święte i szanowne. —

Tu Jan zamilkł, a Adam zażywszy tobaki, zmierzył go oczyma powolnie, ruszył ramiony i podszedłszy ku oknu potrząsł głową, jakby mówił do siebie:

— Biedny, biedny człowiek.

A chcąc zapewne odwrócić rozmowę i zdrogi marzeń zejść na bity gościniec realności, zapytał po chwilce spoczynku Jana, który wpół zdrętwiały siedział nieporuszony:

— Cóż Emilia — ?

— Emilia — ! Rajski kwiatek z lodu — podobna tym zwodniczym owocom wielkich pańskich stołów, co są barwami owocem, a we środku zimno-słodką wodą.

— Tyś ją tak zapamiętale kochał.

— A! czemuż jeszcze kochać nie mogę! Połowę życia dałbym za to — ale możnaż kochać posąg?

— To kobieta w całym blasku piękności, z całym urokiem rozumu, wykształcona.

— To ją gubi.

— Co? wykształcenie?

— Zbytek rozumu i wykształcenia. — Z resztą wszystkie nasze kobiety, z pod zimnego nieba naszej północy, dzielą się na dwie kategorye. Na zimno-poczciwe i zimno-występne. Mam szacunek dla pierwszych, wzgardę dla drugich, ale dla żadnej nie mogę mieć miłości.

— Zawsze się rozbijasz jak oskałę o definicya tego uczucia.

— Wiem to sam najlepiej.

— Wziąłeś coś wyjątkowego za prawidło. — Dla czegoź nie zaspokoić się miłością, uczciwą, umiarkowaną i dającą wielkie rękojmie przyszłości?

— Bo mi takiej niewystarcza.. — Wolę nic, niż zawody, wolę nadzieję do końca, niż rozpacz na wieki. Miłość jakiej tobie szanowny Adamie wystarcza, aż do zbytku, dla mnie niedostateczna, jest karykaturą tylko. Moja Emilia — gdyby na nią patrzeć zdala, gdzieś z ziemi ku obłokom, gdyby sto lat nie mówić, nie zbliżać się i nic nad wejrzenie od niej nie żądać — byłaby bóstwem.

— Łapię cię na nielogiczności — mówiłeś wprzód że nic nie żądasz?

— Nic nie żądam, ale chcę aby mi oddano wszystko bez wyjątku, bez rachunku, bez oglądania na jutro — bez —

— Szalejesz! Wpadasz w nonsens jak ci co chcą być kochani sami dla siebie i kończą na tem, że chcą być kochani kalekami, ubogiemi, zgłupiałemi i t. p. przychodzą więc do tego że mają być kochani, gdy nawet sami sobą być przestaną; gdy wszystko co w nich miało urok, stracą, — Namiętność, uniesienie bogate jest w absurda — nie będę więc za tak małą rzecz cię prześladował. — Ale coż będzie z Emilią?

— Cóż ma być, powiedz mi? Ożenić się nie moge.

— Ale ona.

— O! nie frasuj się o nią. Cóż się jej stać może. Tak wykształcona, tak rozumna! Pierwszy po mnie wielbiciel, jak tylko odpowie pewnym warunkom z góry nałożonym na spodziewanego rnęża, będzie kochany, przyjęty — i szczęśliwy.

— Tak sądzisz — ?

— Jestem pewien tego — i — tem lepiej.

— Tem lepiej. Emilia kochała cię po staropolsku, spokojnie, uczciwie i z uczuciem obowiązków swoich: ty chesz jakiejś nieograniczonej miłości. Taka miłość, naprzód bytuje tylko w książce — jeźli się zaś ukazuje na świecie, to wyjątkowo, chwilowo — trwać ona niemoże, bo jak ją pogodzić z siwym włosem i ostygnieniem?

— Doskonale godzi się ze śmiercią.

— Najlepiej — ale nie każdy gotów za kroplę ambrozji płacić życiem.

— Jam gotów.

— Nic niemam do powiedzenia — co bym miał, to napróżno. — Rób co chesz, ale pozwól się spytać — co myślisz robić?

— Jadę szukać miłości.

— To przynajmniej oryginalne! Dla czegóżby nie czekać jej na miejscu?

— Wierzę we wpływy klimatu, jadę do młodszego kraju — tu zimno. —

— Kaź zapalić na kominku. Tak się skończyła dziwna dwóch przyjaciół rozmowa; — oba potem zamilkli. Adam chodził po pokoju ze spuszczoną głową, Jan szepcząc niezrozumiałe włoskie wyrazy, pewnie jakąś pieśń Danta, lub strofę Tassa — to oparty na oknie marzył, to rzucał się w krzesło i nieruchomy zdawał się wyzuwać z ciała, a lecieć kędyś duszą daleko.

Dokąd? pewnie w kraje młodości, w kraje miłości, namiętności, poezyi. — Adam już mu nie stawał na drodze. Dopiero późno w noc, gdy konie zaprzężone parskały już na dziedzińcu, odezwał się biorąc kapelusz.

— Cóź powiem rodzicom Emilji? co jej samej?

— Powiedz — co chcesz! co myślisz ie mnie najlepiej umiewinni. Ta kobieta ma oczy z płomienia, a serce z lodu, jej wejrzenie jest ciągłem kłamstwem. Obiecuje czego nie jest wstanie dotrzymać. Uszczęśliwi jakiego zacnego obywatela i sąsiada, jakiego pana marszałka lub marszałkowicza — ale dla mnie —

— Cóż się, przecie stało?

— Co ?! — W niej niema i nie będzie miłości. Daj mi pokój! Srodze mnie boli zawód.

— Cóż poczniesz?

— Jadę do Włoch.

Adam z politowaniem złożył ręce na krzyż i pokiwał głową.

— Taka przyzwoita, tak dobrze wychowana panienka, trzykroć posagu, kolligacye śliczne, piękna jak anioł.

— I zimna jak malowany aniołek

— Dobranoc. — Dobranoc i bądź zdrów. Jeźli się nic zobaczym więcej, westchnij za duszę Jana.

— To westchnienie o które mnie prosisz, powinno by cię samego naprowadzić na drogę lepszą. Masz ty wiarę — ?

— Jestem człowiek, jestem młody, jestem szalony, o więcej nie pytaj — Bądź zdrów, a może na zawsze.

* * *

III.

Kiedy na widnokręgu Kampanji Rzymskiej ujrzy podróżny w siniejącej dali, jak wzgórze sine wystającą nad poziom, kopułę Watykanu, kiedy lekki powiew zaleci go z miasta - stolicy; z miasta dwakroć stolicy, z dziedziny tylu pamiątek, tyla sławy i wielkości; kiedy poczuje po serca biciu, po łzą mglącem się spojrzeniu, po niepokoju rozkosznem, że przed nim stoi starodawna Roma, kiedy czarodziejski ten wyraz z ust współtowarzyszów z uczuciem wymawiany posłyszy, jak gdy majtkowie Kolomba, wołali Ziemia, po długiem za marzoną ziemią stęsknieniu; -------na ówczas mimowolnie skłania się siwa i młoda głowa, porusza się pierś zmarzła wiekiem i gorąca młodością, a obie z niewymownem wzruszeniem, powtarzają milczeniem, to wielkie imię

ROMA!

I mimowolnie zatrzyma się. każdy, zadrży niespokojny, jakby się lękał aby zbliżywszy do stolicy Europy, do tych ruin uświęconych uwielbieniem kilkunasto wiekowem nie stracił marzeń o niej, nie zawiódł. Utrata każdej nadziei boleśna, a im na wyższym szczeblu duchowności, nadzieja, tem sroźej wytępia wszystkie niżej leżące, tem więcej ciągnie za swoim upadkiem.

I Jan chociaż w Rzymie nie szukał pamiątek, chociaż nie pielgrzymował do świętości pogaństwa, ani do świętości chrześcijańskich; poczuł ten strach jaki ogarnia człowieka, gdy się, zlęknie, aby mu pięknie strojnych, nie wydarto marzeń.

I przycisnął ręką serce, jakby mu mówił: — Nie bij tak szybko. — I zatrzymał się jakby chciał dłużej się nasycić widokiem idealnym jeszcze Romy, co przy blaskach zachodu, ciemno, sino wycinała się długiem pasmem, na niebiosach czerwonawych.

I powtórzył tę pieśń Child -Harolda, którą genjusz znużenia, witał mary przeszłości, widma zmarłego świata, na ich wielkim grobowcu.

Potem pomyślał o Romie i o sobie — Roma to grób — a on biegł w niej szukać życia — Roma to wielkie ognisko, w którem jednostków tysiące, miliony, spaliły się i zniszczały — wielkie ognisko, w obliczu którego nie godzi się być samolubem: on szedł do niej dla siebie.

I nie pędziło go żadne święte, wielkie uczucie, tylko samolubna żądza.

Jan zarumienił się w duszy swojej i za, wstydził przed sobą.

I była chwila, w której myslał ie powróci nazad, tak wstyd mu srodze było źe biedną namiętnością swoją, szedł kalać grobowiec olbrzyma, i świątynię na nim stojącą.

Zbawienną była dla niego ta chwila; gdyby dłużej trwać mogła. — Ale cóż wytrwa przy zapalonej żądzy, ktora w przerycie zagasnąć jeszcze nie mogła? Ona wszystko pali i popieli, obraca w żużle i puszcza na wiatry. —

A tłum co towarzyszył Janowi w wyprawie, stał z nim razem, z oczyma obróconemi na Rzym, milczący, z sercem wzruszonem, lecz wcale różnemi myślami.Świat to wieczna gra sprzeczności i urągowisko wzajemne rzeczy, uczuć, czynów. — Poezya urąga się prozie, proza poezyi, bogactwo nędzy, genjusz głupstwu, władza niemocy, zdrowie chorobie, uniesienie rachubie, przypadek projektom — ludzie ludziom, natura synom Swoim.

I w tej chwili, nie wielka podróżnych gromadka mimowolnie urągała się sobie, w tysiąc rozbiła sprzeczności.

Obok Jana, stał Anglik, długi, suchy, blady, flegmatyczny (jak wszyscy Anglicy w książkach) który rozmyślał o marmurach i medalach, po jakie się zapędził do Rzymu. — Patrząc na kampanią zdawał się pod jej martwą powierzchnią upatrywać ukrytych skarbów i zapuszczał rydel wyobraźni w tajniki starych mogił i villi. — Obok Anglika, biedny pielgrzym w sukni pątnika, z laską i tykwą u laski, z siwą odkrytą głową — poglądał łzawemi oczy na kopułę Watykanu, na kościołów krzyie, jak na znaki zburzenia i odpuszczenia grzechów. On szedł po rozgrzeszenie i wzdrygał się patrząc na ręce, które po latach kilkunastu, jeszcze krwią powalane były dla duszy jego oka. On się modlił, a modlitwa jego urągała flegmatycznemu rozbiorowi Anglika i ognistym fantazjom Jana. Obok pielgrzyma, siadł malarz z długim włosem, rozdarł album swój i żywo; nakreślił na białej karcie, ten niezrównanej prostoty i olbrzymiej wielkości obraz, któren jest kilka liniami dla oka, a kilku wieków pamiętką i niezmierzonym horyzontem dla serca. — Ten zapał pogański artysty, co się nie umiał przeżegnać przed S. Piotra stolicą, urągał pobożnym łzom pielgrzyma.

Obok malarza klęczała kobieta i płakała. Ona nie witała Rzymu, ona nie witała grobowiska świata, ona witała mogiłę dziecięcia, które tu przed laty pogrzebią. Dla niej Roma, zbiegła się u kości dzieciątka, leżących w katakumbie Ś. Maryi Śnieżnej.

Boleść tej kobiety, co w kościotrupie Rzymu, nie widziała nic nad drobne kostki dziecka swojego, urągała uczuciom wszystkich. Anglik odwrócił się ku matce biednej z flegmą, skierował na nią szkło i splunął poważnie.

Obok kobiety, stał z długim włosem czarnym, w wytarłem odzieniu, z rękoma w kieszeniach, zamyślony głęboko, człowiek, który po garść przeszłości zawędrował do grodu Cezarów; ten człowiek pracował nad wywołaniem cienia Romy, nad daniem mu nowego żywota i obleczeniem go w opadłe suknie, które zbierał rozsypane po drogach, rozwiane wiatrami po gór wierzchołkach. On szedł w Colosseum, u słupów Cesarskich, na zgliszczu Kapitolu, odgrzebywać myśli do dziejów swoich, szukać uronionej idei przeszłości. — I stał i myślał — czy ją znajdzie? — A serce mu biło, bo się lękał, a zali znajdzie Romę, jaką ją widział z daleka, jaką ją pojmował dawniej, lub inną? — A jego zaprzątnienie niespokojne urągało boleściom współ towarzyszy i ich zaprzętnieniu żadnego z niem niemającego związku.

Obok uczonego był poeta — on zmartwiałą widokiem tego grobu szedł odżywić duszę, chciał z siebie dobyć łzy, chciał wyrobić uczucie, pragnął wzruszenia, a w tej chwili strach go porywał, czy lodem w piersi nie ściśnie się serce gdy stanie w Rzymie i obejrzy się i ujrzy odrapaną gospodę Europy, w poważnem grodzie Cezarów. Strach jego nie był strachem innych, boleść jego niczyją nie była boleścią, bo świat, mówie wam, to wieczne urągowisko sprzeczności, to wieczna walka uczuć, myśli i czynów!!

Potem wszyscy ruszyli ku Rzymowi, każdy z myślą swoją, z zaprząlnieniem serdecznem, a turysta francuz, zbieracz wrażeń podroży, na podróżnej książeczce ponotował sobie fizyonomje ich, budując na każdej rozdział wędrówki i licząc z góry zapłatę dziennikarzy, honoraria księgarskie, potem trochę sławy, jaką miał otrzymać w dodatku.

Sława obchodziła go niewiele — a o myśli i celu — nic myślał. — Cieszył się ie kobieta płakała, że Anglik mruczał, że niemiecki professor potykał się o kamienie drożne, że malarz gubił karty albumu swojego. — Mnożyły się tym sposobem rozdziały powieści — podróży.

A Rzym rósł, potężniał i z powiewem wiatru, dochodziły dźwięki od niego do ucha podróżnych. — Każdy inaczej je słyszał, inaczej czuł, każdemu przypominały co innego, w inną strunę duszy grały. I jedni płakali, zżymali się drudzy, śmieli inni, a każdy poglądając na sąsiada ruszał ramiony, bo go miał za dziwaka, bo nieumiał wytłumaczyć sobie, co w innym wzbudzać mogło, takie myśli, uczucia? —

A Rzym modlił się, bo to była chwila kiedy z kolei, z wszystkich wież kościelnych, z wszystkich dzwonnic klasztorów, dzwony się odzywają na Anioł pański.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Dla podróżnego co zdalekich stron, do nieznanego sobie przybywa świata, pierwsze chwile pobytu, są ciężkie. — Nuży go nowość, męczy uwielbienie piękności nawet, dusza jego kołysze się jak woda w naczyniu, szukając jakby spocząć; stara się wcielić w nową stronę, przyswoić sobie co go otacza, wrosnąć jedną cząstką duszy w ziemię, jak roślina która żeby pożywne ciągnęła soki, przyczepić się wprzód musi, bodaj cienkim więzem, do łona matki natury. Z początku, gorączkowy nie pokój miota człowiekiem, poznaje czego nieznał, oswaja oczy z nowem, wyczerpuje uwielbienie dla pięknego i stara się aby począć źyć, uspokoić wprzód moralnem znaturalizowaniem, uobywateleniem.

Ale to nie wszystko jeszcze, to dzieła połowa. Już wrosnął do nowej ziemi, a jeszcze starej, ziemi swej młodości, ziemi rodzinnej nie zapomniał. Bo zapomnieć jej niepodobna. Między ziemią a człowiekiem jest tajemniczy, magnetyczny związek. O tysiące mil drgają fibry serca, które wyuczyło się bić tam daleko, które się wyżywiło tamtem powietrzem, wodą, chlebem i żywotem swego ludu. Samo ciało jak ma -gnetyczna igła obraca się, drga ku rodzinnej ziemicy, ku mogiłom pradziadów, ku macierzyńskiemu grobowi. Cóż dopiero dusza, to nieśmiertelne kwiecie, leżące w kielichu ciała dziecięciem, kołysane wszystkiem co porusza jego spowicie; co dopiero dusza, biedna wygnanka zawsze za czem tęsknić zmuszona, i tęskniąca tem żywiej, że dla niej szczęścia niema nigdzie.

Nie jeden uciekając z domu, leciał z radością i mówił: — Lekko mi, dobrze, słodko tam będzie, bo o wszystkiem zapomnę, bo sobie nową stworzę rodzinę i oderwę się od wszystkiego co stare, co mi cięży, co cierpienie na barki mi włożyło. —

Ale nie tak się stało! Zaledwie odbiegł radosną nadzieją niesiony — jużci go, coś nieopisanego nazad ciągnie. — Odwraca się mimowolnie, mimowolnie tęskni. Kraj go ku sobie ciągnie, on wyciąga ręce i serce do ojczyzny. I płacze, i fal mu nawet boleści starych — a oczy nieprzytomne patrzą na piękności natury nowej, cudownej, zachwycającej — a przed duszą suną się mgliste obrazy drugie, potężniej nań działające. — To obrazy kraju któren porzucił, to domki w zielonych brzoz wieńcu, to łąki przecięte rzeczułkami, to gęstę czarne na rozdrożach krzyże, to białe kościołki, to gniazda bocianie, stare grusze, żurawie studzien skrzypiące — i ktoś tam w ganku siedzi tęskny i patrzy ku południu!

Napróżno chce się odurzyć podróżny, jedna jego polowa tu, druga tam. I z każdą chwilą rośnie niepokój, tęsknota, ból, i w miarę odległości zda się wyciąga boleśniej coraz jakaś nić sercowa, grożąc zerwaniem. — Potem — potem choroba za krajem — albo się przesila, albo zabija, a jeźli serce gwałtownie bić ustanie, oczy obracać się tęskno — niemniej powiedzieć nie można ześ zapomniał przeszłości i ojczyzny.

Czasem zapach kwiatu znanego, dźwięk dzwonu, głos coś przypominający, na nowo serce rozedrze, powieki zakrwawi; czasem wstaniesz z łoza z bijącą piersią, bo w marzeniu sennem dusza uleciała ptakiem na mogiły stare, a gdyś się obudził, los ją zerwał z daleka, i czujesz się jakby w pół tam jeszcze, w pół tylko tu.

Bo tajemny, magnetyczny ten związek z krajem, wykarmionego nim człowieka, trwa do śmierci, i jest nierozerwany — a kto niezna tęsknoty, kto niepoczuł boleści za rodziną bodaj smętarną, temu rzućcie kamień, bo wart ukamienowania, bo gorszy jest zwierzęcia, co wyje obróciwszy się ku domowi; — to nie człowiek. —

Mamże wam mówić jak Jan tęsknił? — Na co? juzeście to pojąć powinni. — Tęsknił nawet za niebieskiemi oczyma Emilji i myślał:

— Płaczeli ona?

Lecz prędko zachwyt poetyczny, obwijał mu szatą złocistą, te myśli sino czarne, szare, ciężkie.

Tylko we snach wracał do domu.

A we dnie żył Rzymem.

Spowszedniał Rzym dla nas — tylu go śpiewało nieudolnie, tylu czarująco opiało, opisało, wymalowało, ie Rzym już niema tajemnic — dla oka —; ale są tajemnice dla duszy w nim, bo wrażeń nie nauczy kiąźka, bo uczuć nie da ci najlepszy obraz.

Książce braknie obrazu, obrazowi książki, obu dźwięków, powietrza, ruchu. Oboje są momentami bytu, ale nie bytem. Niezna kto nie był, kto wszystkiemi zmysły nie wziął w siebie obrazu nie dotknął go, kto nie żył wśród niego. Jan się dziwił mnóstwo rzeczy nowych spotykając tam, gdzie się ich najmniej spodziewał. — Począwszy od Bazyliki Ś. Piotra, do Katakomb milczących, tej kolebki chrześcijaństwa; w której ciemnościach wykołysało się dziecię. — zwycięzca Rzymu starego —; wszystko znane tyle Janowi z opisu; wszystko się pokazało nowem i zachwycającem.

I była chwila, gdy targany w jednę stronę ku Ojczyznie, w drugą ku przeszłości Romy, zapomniał swojego samolubnego celu podróży. Uczuł się tak małym, drobnym, tak niczem, że wstyd mu było myślić o sobie. Deptał kości bohaterów, kości świętych, pamiątki dwojakiego świata, nie mógł stanąć krokiem, by nie wzbudzić jakiego widma, co przeciw niemu wyrywało się z grobu i zapierało drogę sobą.

A serce tym czasem biło wezbraną żądzą gwałtowniej coraz. —

W Bazylice Ś. Piotra tym ogromie murów zlepionych jedną wielką myślą, uwieńczonych rzuconem na wierzch sklepieniem ręką genjuszu — Jan czuł się jednostką tak znikomą — kiedy pomyślał nad temi co tu żyli, zmarli, co gmach wznieśli, co doń pielgrzymowali, upokarzał się mimowolnie. Dzieła genjuszu gniotły go takie do ziemi. — Myśli wyryte wszędzie, myśli wielkie i wieczystej prawdy, uciskały go. Sam olbrzym świątynia, — upokarzała człowieka wynosząc ludzi. Bo człowiek to ziarno piasku w tej górze potężnej, która się ludzkością zowie.

Cóż dopiero Katakomby? Tam wspomnienie ofiar, męczeństwa, dobrowolnego zaparcia świata, powietrza, braci, przejmowało go czcią, zalewało wstydem. — Godziż się żyć dla namiętności tylko w obec takich przykładów? Namiętność, to ja; a wielka myśl, której człowiek sprężyną, narzędziem, to dobro ludzkości, to dzieło zbiorowej potęgi. — Namiętność jakże drobna, w obec myśli dla dobra ogółu poświęcającej wszystko, wcieleniu siebie w żywot, w czyn. —

Tak z całym Rzymem — gdzie stąpił Jan, wszędzie drobniał, wszędzie zmuszony był wyrzekać się siebie. Ale to w pierwszych chwilach tylko, ogień wybuchnął wkrótce na nowo.

Jan puścił się obiegać miasto, już nie jak ciekawy turysta, ale jako namiętny ów młodzian, co z domu biegł gnany nadzieją, szukać serca namiętnego w Italji.

Dla czegoż najczęściej szuka się i goni napróżno?

Na placach, przy fontannach, w ulicach i kraciastych oknach; — spotykał on twarze kobiece młode i stare, spotykał oczy czarne, ogniste, namiętne rysy, ale nigdzie swojego marzonego ideału. Wszystko co widział dotąd, niepotrafiło go rozgrzać, zająć, pochwycić gwałtownie jak pragnął.

Szukał jednak. — Wedle myśli Jana, kochanka jego przyszła, nie w klassie wyższej, nie w rodzinie możnych znajdować się musiała; ale u ludu. Lud, mówił Jan, lud jeden zachował uczucia namiętne, prawdziwe, szczere i nie boi się ich o kazywać. Wyżej jest tylko przywiązanie do dobrego bytu, próżności pełna tęsknota za jakiemś wzniesieniem nad poziom, i obojętność na wszystko. W dziecku już wyrabiają ostygłość, zabijają śmiechem i szyderstwem uczucia, uczą pychy, uczą sarkazmu co zabija wszelkie szlachetne poświęcenie, i przywiązania do tego tylko, co realne, co ciału zapewnia jutro, co wyzwala od pracy. —

U ludu więc uczucie. W tem nie mylił się. Jan, ale aby podrosły uczucia, potrzeba wprzód wiełe a wiele więcej, niżeli jest u nas. — U nas lud zezwierzęcony, i nie swoją winą, zimny bo zgnieciony, chytry bo zawiedziony i lękliwy. — Ale tak nie jest wszędzie.

Całe wieczory trawił Jan, u drzwi swojego mieszkania, niedaleko fontanny, do której Rzymianki szczebiocąc i oglądając się, śmiejąc i swawoląc, biegały po wodę. — Ale napróżno liczył oczyma wszystkie, żadna nie zrobiła na nim tego wrażenia, którego oczekiwał jako oznajmienia wielkiej namiętności. Niektóre szydziły z niemca, (bo go tak nazywały) inne uśmiechały się czarne błyszczęce oczy zawracając nań z pod zasłony, inne niby niebaczne, niby obojętne przechodziły mimo powoli, nucąc piosenkę i ukazując utoczone ręce, drobne nóżki, pierś ledwie wytryskującą — a potem oglądały się jakby od niechcenia — ale on był zimny i na wejrzenie nie odpowiedział wejrzeniem, na zaczepkę zaczepką.

Tak dnie po dniach mijały, po tygodniach tygodnie — i nic nie przychodziło — nic. Jana gryzła już tęsknota za krajem, poczynał szydzić sani z siebie, że się jak rycerz z Manszy, wybrał w podróż za urojeniem.

Czemuż nie wracał?

Spodziewał się jeszcze. A każda napróżno upływająca chwila, zdawała mu się zbliżać go do szczęścia; bo nie wierzył, nie przypuszczał aby go ominąć miało. I palił się myślami i snuł złote i czarne marzenia, miłość, przeszkody, dramat cały — i śmierć na rozwiązanie —

Ale proza go sucha otaczała; brudna proza uliczna, której nawet jak powszechnemu prawu poetyczny Rzym ulega.

Wszak pustynie Sahary, potrafili spowszednić restauratory i przedsiebiercy anglicy i francuzi — wszak u podnóżka piramid Egiptu, przedają wino Szampańskie? —

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jednej nadziei do życia za mało, zwłaszcza gdy prócz niej, nic nie zajmuje, nie nęci człowieka. Jan to uczuł — życie mu ciężyć zaczynało. I klimat Rzymu przywalił go, ucisnął. — Jakiś nieopisany wstręt do ruchu, do pracy, pragnienie spokoju, trzymało go w bezczynności gnuśnej, wpół sennej. Tym czasem wszyscy bogaci uciekali ze stolicy — Papież wyniósł się z Watykanu na Monte Cavallo, magnaci, bankiery, cudzoziemcy rozjechali po villach, rozsypali nad brzegami morza, poszli szukać chłodu w zakątkach Italji. Nawet artyści młodzi, po większej części zbieg i na przedmieścia i ville, bo modele ich, barczyste. Antynousy i Herkule, wdzięczne dziewczęta z czarnemi oczyma niechciały służyć za wzory, wolały spoczywać, na gitarze brząkać, a gdy noc przyszła na wschodkach domostwa zasiadać lub po pustych placach Rzymu nieskończone odbywać przechadzki, pod cudowną osłoną przezroczystych niebios, pod skrzydłem wiatru chłodnego.

I pusto było w Rzymie.

Słońce samo w nim mieszkało — i ubodzy. Po placach nie widać powozów i liberyi kardynalskich, nie słychać turkotu karet poselskich i bankierskich; po ruinach nie spotkasz tego ludu artystów, co z duszą rozpłomienioną i ołówkiem, chwyta na papier Rzym, ze wszystkich stron jego, od strony przeszłości, od teraźniejszości, od poezyi i prozy.

Cicho, głucho — kilka krów i kóz pasie się na Canipo Vaccino, gitary brzęczą jakby je wiatr poruszał, brzmi piosnka ale półgłosem, nawet Pulcinello uznał że gorąco i spać się położył. — Sklepiki rzemieślników i antykwarjuszów w pół tylko — jakby senne, jedno otworzyły oko; a stare figurynki bronzowe zielonawej barwy drzemią na półkach zapylone, czekając na Anglików. Cicerone nie łapią po ulicach nikogo, odpoczywają także i chłodzą się opowiadając swoję przeszłoroczne wyprawy. W garkuchniach ledwie znajdziesz maccaroni pływające w oliwie, a niema go komu podać, a chcącemu zjeść dziwią się jak osobliwemu zjawisku. W tej porze bowiem włosi żyją wodą, owocami i snem; i niepojmują jak drudzy jeść mogą.

Pomimo opustoszenia, Rzym w tej porze według mnie, największe może na podróżnym czyni wrażenie. Nic nie wadzi widokowi jego poważnych ruin, nic nie rozrywa uwagi — ten wiatr spiekły przechadzający się po stolicy, to głuche milczenie, są nowym wdziękiem dla Romy. — Karnawał ze swemi confetti, ze swym szałem, z wozami, z wrzawą, przykre czyni tu wrażenie, jakby stypa u łóża konającego, stypa szalonych. Nawet Bazylika Ś. Piotra bez anglików co by w niej śniadali, rozpierali się i gospodarzyli; daleko uroczystsza. Nawet milczenie ulic zmarłemu grodowi do twarzy.

Jan spoczywał — czasem tylko gdy spoczynek go znużył, brał ołówek do ręki papier i szedł rysować. Przypomniał sobie ie w duszy był artystą, w Rzymie to przypomnieć najłatwiej, a ktoby nim nie był, zostać. Ale nie ruiny przenosił na papier, żywe życie raczej, ile go mógł w tej obumarłej porze złapać.

Książkę białą zapełniały twarze kobiece, twarze ogorzałe dziewcząt Rzymianek, dojrzałych pań i niedorosłych w pół-dzieci, co już przeczuciem namiętnego życia uśmiechały się na świat. — A obok nich na straży stawali czarno włosy mężowie i bracia w swych malowniczych ubiorach, z groznemi to śmiesznie pokornemi rysy. —

Jednego z tych cudnych wieczorów, w których Rzym wychodzi ze skorupy, aby pociągnąć powietrza i nasycić się nocą włoską, kiedy ze wszystkich okien i ganków brzmią gitary, słychać śpiewy, śmieszki i rozmowy, kiedy u fontann dziewczęta z dzban kami długo kołem stoją poopierane o marmurowe brzegi; jednego z takich wieczorów, Jan wyszedł zamyślony w miasto.

Po drodze sąsiedzi domu, w którym stał wskazywali go sobie palcami.

— Tedesco! niemiec. — mówiły dziewczęta — malarz, ale podobno chory czy szalony, bo chodzi ponury. — Pepita stręczyła mu się na wzór oo Bacchantki, niechciał przyjąć, nawet nie spojrzał. A Pepita ma piersi Bacchantki, usta Bacchantki, kiedy się przepasze bluszczem i na wznak położy z tyrsem w dłoni, rzekłbyś że marmur ożył.

— Moie mu potrzeba Madonny — odpowiedziała piękna młoda kobieta z dziecięciem na ręku.

— Antonio, wiecie, zawsze jest wzorem Chrystusa — i jego niechciał. —

— Cóź robi?

— Nic nie robi.

— Czy ma kochankę?

— O! niema, Pepita szpiegowała go, zawsze sam jeden, tylko się czasem włóczy po nocy.

U otwartego w pół sklepiku Bartola Milanese, który się zabawiał przedają figurynek bronzowych, medalów fabrykowanych i połamanych marmurów, ozwał się śmiech szyderski. — Wszystkie kobiety obróciły się ku niemu. Sam to bowiem Milanese siedział sparty o krawędź drzwi swoich i wysłuchawszy rozmowy, śmiechem na nią odpowiedział..

— Co ci Milanese? — spytała młoda kobieta z dziecięciem.

— Per Baccho! śmieję się z waszych domysłów! — odparł brzęczącym głoskiem chudy, połamany staruszek. — To nie jest artysta. —

— Przepraszam — przerwała młoda dziewczyna — widziałem go rysującego.

— Co? kogo? — zapytał Milanese.

— Per Dio, wiem co, ale na cóż bym ci się miała spowiadać, Milanese, wysłuchaj lepiej spowiedzi swojej żony i córki.

— O! szatanka! — brzęknął stary — a coż w tem za tajemnica?

— Widziałem go rysującego —

— Toć i ja go widziałem —

— A mówisz że nie artysta?

— Nie. Uważałem go w pierwszych dniach przybycia. Artystę w ówczas poznać można, wy wiecie, lata jak szalony, nie je i nie śpi, boi się żeby mu Rzym nie uciekł.

— A on?

— Patrzał tylko na kobiety.

Kobiety spojrzały po sobie, a potem za oddalającym się Janem, którego czarny płaszcz jeszcze migał na ścianach pałaców białych.

— I dla tego, dodał Milanese, zamknąłem żonę, żeby nie patrzała w tę stronę ku jego oknu, a córce kupiłem bronzowe kolce.

Gdy tu się toczy rozmowa, Jan zamyślony zapuszcza się w głąb miasta.

Czem dla Europy Włochy, we Włoszech mieszkańcy Rzymu, dumni ze swego pochodzenia od ludu wypieszczonego przez Cezarów, i karmionego, bawionego przez świat cały — tem w Rzymie są Transteveranie; mieszkańce drugiego brzegu Tybru. — Jest to jakby oddzielny, w pół dziki naród, dziwnie namiętny, ognisty, równie łatwy do boju, zwady i krwi rozlewu, jak reszta teraźniejszych Rzymian do korzystania z dobroduszność! podróżnych, do oszukaństwa wszelkiego rodzaju. Rzekłbyś spojrzawszy na twarze dzikie, na brwi czarne, oczy ogniste, czoła piorane, i sztylety zawsze rdzą krwawą okryte, ie to osobny naród, jakieś potomki barbarzyńców, co Ronię jak robaki stoczyły; — tak niepodobni do reszty Rzymian podłych, uniżonych i szalbierzy. Transteveranów boją się nawet ich współziomkowie, albowiem niema dnia bezkrwawego na drugim brzegu Tybru, niema kłótni bez rozlewu krwi, i policya papiezka, lęka się zbyt daleko zapuszczać za płowy Tybr.

Przypadkiem to, czy umyślnie do Transteveranów Jan zabłądził? Niewiem.

Ale tu inny pozór miało miasto. — Uliczka którą szedł nie rozlegała się śmiechy i żarcikami Pulcinellowemi, głucho przybrzmiewały gitary, prawie nie widno było kobiet, mężczyźni z chmurnem wejrzeniem siedzieli na progach domostw — gdzie niegdzie na rogu płonęła drząca lampa przed kamienną we wstążki, paciorki, ex rota i kwiaty strojną Madonną. — W oddaleniu podniesiony głos skłóconych, brzmiał czasami gwałtowny, to stłumiony, wyrywał krzykiem i ucichał; to płacz kobiecy przeleciał, to kwilenie dziecka, to śmiech ściskający serce.

A wszyscy Transteveranie jakby gotowali się do boju, stali zbrojni, z rycerską postawą, marsem na czole.

Gdy Jan przechodził, powiedli za nim oczyma, bo mimo stroju miejscowego, poznali w nim obcego po jasnych włosach, po chodzie, po sposobie noszenia sukni, po czemś nieschwyconem co zdradza.

On na to nic zważał.

Z za okien i okienek, nie jedna głowa kobieca wyjrzała i długo za nim wzrokiem powiodła.

Dwóch czy trzech ludzi, coś szeptać między sobą poczęli poglądając na obcego, zdawali się zgadywać czy pod płaszczem był zbrojny, poprawili noże za pasem. On szedł dalej. Nad Tybru brzegiem stał stary dom pochylony nieco i dziką winną okryty macicą. Od dołu ciężkie arkady pogruchotane trzęsieniem ziemi zsiadły się dziwacznie, rzekłbyś że popadają. — Niektóre z nich zabite byty i gruzem zarzucone, u innych drobne świeciły okienka w świeżym wybite murze. Wyżej kilka nieregularnych otworów wychodziły na Tybr i z drugiej strony w uliczkę. — Jeszcze wyżej w trójgraniastej facyatce wygiętej, jak gdyby upaść miała, długie czerniało okienko. Cały przód domu okrywała dzika latorośl winna, przez której ciemne gałęzie, poodzierany mur i białe reszty tynku wyglądały.

W oknie pierwszego piętra, siedziała kobieta. Księżyc wprost na twarz jej świecił. O! piękna była i nie darmo Jan zadrżał i zatrzymał się przeciw niej.

Było to szesnastoletnie może dziewcze.

Dwoje ogromnych czarnych oczu, przyćmionych długiemi rzęsy, co na białym aż kładły się spać policzku, świeciły niewiem łzą czy wewnętrznym ogniem. — Czarny kruczy włos śklniący, niedbale spuszczony opasywał owal jej twarzy, jak winna macica stroiła jej domek. — Nos zda się pożyczyła u greckiego posągu, tak marmurowe miał kształty, tak czyste wycięcia, a otwarte jak u arabskiego konia nozdrza różowo przeświecały. — Rumiane usta choć wązkie, były wydatne, malarz by może szczuplejszych zażądał, snycerz drobniejsze wargi wykształtował, ale kochanek o innych niemógł pomyśleć. Wpół otwarte ukazywały białe ząbki — perełki. Szyja przy hebanowych włosach, świeciła jasno, choć miała tę barwę bistrową, ludowi włoskiemu właściwą, jakby rozgrzaną słońcem.

Dwoje, zaledwie urodzonych, jeszcze nie wykształconych piersi wzdymały białą sukienkę. Ubrana była jak włoszka, ciężkie korale przecinały białą jej szyję, krwawą swą wstęgą: kwiatek we włosach, ogromne kolce bronzowe u uszu. — Gałęzią jaśminu, bawiła się. — Lecz któż opisze urok tej twarzy świecącej oczyma, świecącej ząbkami, oprawnej w ramy okienka, po nad którym zwiesza się winna latorośl, kapryśnemi sploty?? Na to trzeba by pęzla Leopolda Roberta, najwierniejszego Wioch tłumacza.

Jan stanął, podniósł oczy na nią — Ona nie umknęła, nie spuściła gorącego wejrzenia z wpatrującego się mężczyzny. Z dziecinną prawie ciekawością i pół-uśmiechem przyglądała się nieznajomemu.

Trwało to chwilę — jedną chwilę, gdy ostry głos z dolnego piętra, ozwał się chropawo:

— Idźcie w swą drogę, panie młody

— dobrej nocy w swoją drogę!

Na dźwięk tego głosu, dziewcze wychyliło się przez pół z okna, i ukazało drobną kibić, cobyś mógł objąć ją w ręku

— a po chwilce rozśmiało się srebrzystym głoskiem, białe pokazując ząbki: —

— Paolo! Paolo! — zawołała — jaka cię tam mucha ukąsiła?

— Jeszcze nie ukąsiła, ale mi pod nosem brzęczy — rzekł glos z niższego okna — a wara żebym na nią ręki nie podniósł.

Dziewczyna rozśmiała się znowu i przytknąwszy do ust gałązkę jaśminu, niby nie chcący rzuciła ją w ulicę, pod nogi Janowi. Jan schylił się, porwał ją i podziękowawszy ręki skinieniem szybko oddalał.

Dzikie przekleństwo zabrzmiało na dole, wesoły uśmiech w górnem okienku; drzwi otwarły i barczysty mężczyzna, w koszuli, głowa chustką jedwabną związana, axamitne spodnie, pałka w ręku na prędce schwycona — wybiegł na próg. Czarne oczy pod nawislą brwią mu latały, usta się trzęsły, żylasta ręka potrąciła kijem.

Wyjrzał ku oddalajecemu się powolnie Janowi i zawołał:

— Dobrej nocy! nie powracajcie tędy, mogłoby wam co niemiłego się przytrafić.

Jan rozgniewany wstrzymał się i zawrócił.

— Czego chcesz? — spytał.

— Dobrej nocy! — szydersko powtórzył Paolo. — Za Tybrem niezdrowe powietrze, wracajcie do domu.

— Ulica wolna każdemu.

— Ulica, ale nie okna— odparł Trans-teveranin.

— I okna!

— O! przeklęty heretyk, śmie sprzeczać się ze mną.

Dziewczyna wychyliła się znowu i ręką białą wskazała Janowi, aby uszedł. — Odwróciwszy się raz jeszcze, Jan usłuchał, ale wejrzeniem długiem podziękował dziewczynce; — i do ust przyłożył gałązkę jaśminową.

Tym czasem Paolo nieruchomy w progu stał i łajał. Przekonawszy się, że nieznajomy co mu pokój zakłócił odszedł, Paolo postawił kij, sparł się o mur i począł robić wyrzuty dziewczynie.

— A! łotrzyca, — wolał grożąc jej palcom. Patrz, jak poczyna! — Na tom ja ciebie chował Pepita? na to?

— A na cóź Paolo?

— Pewnie nie dla pierwszego włóczęgi, co pod oknami przechadzać się będzie i wpatrywać w dziewczęta.

— A dla kogoż Paolo? Jużci nie dla siebie?

— Niech mnie Bóg broni! Wszakżeśmy krewni, byłby grzech śmiertelny. Wolałbym zabić Luchina, niż pokochać Pepitę?

— O! masz słuszność. Co to za szczęście żeśmy krewni!

— Złośnica!

— Powiedzźe Paolo, dla kogo?

— Tysiąc razy słyszałaś, a jeszcze chcesz żebym ci powtórzył.

— Powtórz że mi raz jeszcze?

— Ty wiesz Pepita, że starzy bogaci dobrze płacą za takie kwiatki jak ty. Znam dwóch, ale o tem mówić nie potrzeba.

— Chowałeś mnie więc na przedaż?

— O! nie, złośliwy łotrzyku. Co to ty nazywasz przedaźą? Będziesz panią, i biedny Paolo przy tobie zażyje wczasu, bo ty o nim nie zapomnisz.

— Mogłabym zapomnieć!

— Prawdziwie?

— Najprawdziwiej! Nadto pamiętam biedne lata dzieciństwa i policzki Paola!

Paola zaciął wargi.

— To ci się chyba śniło!

— O! — odpowiedziała dziewczyna wzruszając ramiony. — Ale nie cieszcie się przedaźą, póki nie weźmiecie pieniędzy.

— Zamknij okno i idź spać Pepita.

— Wstydź się Paolo; noc tak piękna ! wszyscy się bawią, wszystkim wolno odetchnąć powietrzem, a mnie —

— Już późno — sucho odrzekł strażnik.

— Mnie się spać niechce.

Paolo mruczał coś jeszcze, gdy z przestrony ulicy, męzki głos ozwał się silny, brzmiący, groźny.

— Paolo, ostrożnie! pamiętaj o grzbiecie.

— A! to Lazar! — zawołała wesoło Pepita: — chodź, chodź, na moją obronę.

Paolo drzwi zamknął i usunął się wgłąb domu — dziewczyna się śmiała.

Z przeciwnej strony ulicy pokrytej cieniem rzuconym od domostw, wybiegła postać nowa — młody Lazar, prawdziwy typ Transteveranina, ogorzały, wyrazu twarzy męzkiego, strojny w axamit i błyskotki, zbrojny jakby się w podróż wybierał.

— Gdzie ten łotr Paolo, żebym mu pogruchotał kości.

— Poszedł spać! — rzekła Pepita ze śmiechem: — słyszałeś co mi powiedział? Wiesz na co mnie choduje?

— O! wiem, słyszałem! Znać zaraz że nie nasz, źe się z tamtej strony Tybru rodził, wszystkim, nawet dziewczyną chce kupczyć. Ale powoli, powoli —

— Wiesz dla czego każe mi się spać położyć?

— Cóżeś mu zawiniła

— Przechodził tędy nieznajomy, niemiec pewnie, bo ma złociste włosy i niebieskie wejrzenie.

— Pepita! Pepita! — przerwał Lazar — nieopisuj go tak, w sercu mi krew wre —

— Malarz jakiś, gołysz, co szuka wzoru i kochanki — dodał z niższego okna Paolo. Pepita zamilkła, oparła się na dłoni, zamilkła.

— I cóż? — spytał Lazar.

— Popatrzał na mnie, wszak nie zjadł mnie wzrokiem?

— A tyś mu rzuciła kwiatek od ust, — dodał Paolo. Lazar brwi namarszczył straszliwie.

— Prawdaż to, Pepita — ?

— Prawda! bo mi się podobał.

— I mnie to mówisz?

— Czemuż tobie tym powiedzieć niemiała?

— Ja cię kocham.

— Ja cię lubię, ale nie kocham ciebie Lazo, ty wiesz.

— Ale musisz mnie kochać. Pepita potrząsła głową z uśmiechem. Była chwila milczenia, Lazar chmurny usunął się znowu w cień i słychać było jak odchodził mrucząc coś niezrozumiałego. Paolo wyścibił głowę, popatrzał i skrył nazad.

W ulicy głuche znowu milczenie. Zdaleka tylko dźwięki różne dochodziły. Pepita została w oknie.

Czarne jej oko biegło w tę stronę, w którą odszedł Jan.

Godzina może upłynęła, księżyc się za dachy przeciwległych domostw schował i o świecał już tylko wierzchołek facyaty; Pepita w mroku białą migając sukienką, siedziała jeszcze, jakby na kogoś oczekiwała. Chłodny powiew wiatru szeleścił liśćmi winnej latorośli, której jeden zabłąkany splot położył się na czole dziewczęcia.

Ciche stąpanie dało się słyszeć od rogu ulicy, gdzie stała Madona, a lampa blade światełko rzucała na ulicę. — W promieniu jej mignął przechodzień. — To Jan. Pepita poprawiła włosy. — Spojrzeli znowu na siebie i cicho zamienione "Dobranoc szepnęło jak szelest liści, jak powiew wiatru po dachach.

Paolo spać już musiał.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jan całą noc przepędził w marzeniach. Przed oczyma jego czarowny obraz Pepity w ramkach kamiennego okna, ozielenionych latoroślą winną, błyszczał jak drogi kamień z czarnej wydobyty ziemi. Wyobraźnia jego szlifowała drogi dar losu i przyglądała się jaśniejącym rozetom czarodziejskiego skarbu. Z gałązką jaśminu w ręku, siedział w oknie. Bał się zasnąć, aby sen nie przegrodził zapomnieniem, nie odkradł mu rysów drogich.

— Gdy jutro wstanę, myślał, czyliż tak żywo znajdę utkwiony jej obraz przed duszą moją? Czyż nie przeleją się po nim marzenia starego, spłowiałego życia i nie naniosą nań mułów, nie skalają mi go?

I w ulicy już dawno wszystko spało, już Milanese sklepik swój przymknął, fontanna tylko nieuspana mruczała, i czasami krok opóźnionego ozwał się tylko na kamieniach — a Jan nie spał jeszcze. Gdzie mu tam sen, przy takiem serca biciu, duszy rozkołysaniu? Już nareście myśl, pragnienie, żądza — wzięły na się ciało, oblekły w postać i obiecywały przyszłość, rzeczywistość!

Lecz będzież to spodziewane? Będzież to serce gorące, miłość olbrzymia; wielki ów pożar pożądany? Z tych oczu czarnych i płomiennych, czy uczucie patrzy czy szyderski chłód ? Może to tylko wesoła zalotnica, może zimna małpeczka, może —

I Jan obawiał się puścić serca za daleko i wstrzymywał się wędzidłem silnej woli. — A tyra czasem przed oczyma, stała mu Pepita, Pepita w okienku latoroślą winną strojnem, w kraśnych koralach, w złocistych zausznicach, z koralowemi także usty, z słoniowemi ząbki — i słyszał głosek jej, szepczący — Dobra noc.

Co mu tam niebezpieczeństwo! — Wiedział że się narażał na sztylet czyjś, na zemstę Transteveranina — ale ofiara życia za godzinę miłości, czemże jest??

Tak mówił w sobie i miał słuszność. Ofiara życia niczem przy rozkoszy uczucia nadziemskiej szczęśliwości. Ale ile tu warunków! ile razy serce zastygnie przeszyte myślą: — Miłość że to szczera, wieczysta, czy burza chwilowa, czy namiętność cielesna, czy zwodnicza przedaż, czy bezmyślne obłąkanie??

I noc schodziła, a wschód" się wyjaśniał, rumienił, promieni!, złocił, zapalał, gorzał, roztaczał ogromnem morzem jasności, a on oka nie przymknął. Trzymał zawiędłą już gałąź jaśminu i marzył. Roma spała po bezsennej także nocy.

Cisza głęboka, uroczysta nad nią, i słońce tylko zdawało się starego pilnować grodu. W dalekich gdzieś klasztorach, dzwonki brzęczały na jutrznią — pastuszek zaspany gnał krowy ciężko idące i wąchające ziela po ruinach — odarte sługi stare nabierały wodę po fontannach wyciągając ręce. Gdzieniegdzie odsunęła się okiennica, przemknęły drzwi — gdzieniegdzie wymknął się ostrożnie po za się oglądający kochanek, za nim główka niewieścia wyjrzała trwożliwe rozpuszczone zgarniając włosy, trąc ciężkie od snu powieki i otwierając na pół spalone pocałunkami usta. — Znów cicho, znów głucho, fontanna kroplisto spada powoli, drzwi skrzypnęły, stary rzemieślnik wstał i różaniec obracając w rękach mruczy pacierz bez myśli. —

Jan usnął ze dniem. — Czarodziejska noc skończyła się, rozczarowany dzień zaświtał i siadł na oczach — usta jego dotykały jeszcze jaśminowej gałązki. — Spał w oknie siedząc, a w pół wychylony na ulicę, nie poczuł rannego chłodu, tak mu w sercu było gorąco.

Tym czasem zbudziło się miasto i ruszyło źyć. Coraz gęściej a gęściej szli tędy wieśniacy z willi sąsiednich, braciszkowie kwestarze, dziewczęta — i stare kobiety w czerni spieszące do kościołów.Żywo, żywo biegła dziewczynka ulicą, okryta czarną jedwabną wytartą zasłoną, z pod której patrzał owal białej twarzy i dwoje oczu cudnych blaskiem.

To Pepita — sama jedna.

Wesołe wpół-dziecię pogląda po pustych balkonach, po oknach, na rogi ulic, na przechodniów; nagle stanęła —

I patrzy, patrzy a lekko jak różyczka zafarbowała się twarz jej, zadrgały powieki.

— To on, — rzekła w duszy — o! to. on, to mój znajomy wieczorny. Nawet śpi jeszcze z gałązką moją przy ustach — Povero! poveretto!

I na końcu drobnych paluszków zbliżyła się ku otwartemu oknu, wstrzymując oddech, a serce jej biło, biło — aż się mała pierś dziewicza rozkołysała namiętnie wzruszona. — Obejrzała się długo, czy nikt nie patrzy —

Nikogo — pusto — nikogo! Nawet Milanese okna jeszcze swego sklepiku nie otworzył. Więc się lekko jak ptaszyna spięła na kamienny gzyms domostwa i na czoło blade Jana, przyłożyła usta różowe, gorące, młode jeszcze a już tak płomienne!

I nagle ożyło czoło, otwarły się oczy, krzyk dziwny wydobył z piersi. — Spojrzał, poznał ją, wyciągnął ręce — ale śmiejąca Pepita już była daleko — już nikła na zakręcie uliczki żegnając się przed drewnianą Madonną.

Pojmujecie rozkosz tego przebudzenia pocałunkiem, to wstrząśnienie serca na widok marzonej kochanki, której czarne oczy zjawiają się nagle nad tobą? Gdyby ją nie ujrzał odbiegającą szybko, Jan by to za sen był wziął uroczy, za marzenie rozkoszne.

Wybiegł za nią, ale napróżno — wiatr tylko tak odchodzi, jak odleciała dziewczyna. Natomiast Milanese w białej szlafmycy, krótkich spodniach, kolorowych pończochach i ledwie nasuniętych na nogi trzewikach, z wybladła źółto-pargaminową, długą, pooraną i małemi oczyma tylko połyskującą twarzą — spotkał go oko w oko.

— Buon giorno! Dobrze się wam dzień zaczął, — rzekł szydersko do Jana, odmykając rygle okiennic i ścierając pył z wystawy sklepiku. — Bodaj to całą noc czuwać, żeby się podobnego daru doczekać! A! młodym to tylko rosnę takie kwiaty!

Jan już się cofnął, ale na ostatnie słowa Milanesego, kilka osób nadeszły. — Młoda kobieta z dziecięciem, wzór Madonny wczorajszy, młode dziewczę Annunciata, Charita i Antonio.

— Co tam za kwiaty? Signor Bartolo?

— Ba! ba! — mruczał Milanese — kwiaty miłości.

— Cha! cha! — zaśmiała się Annunciata długo poglądając na Antonia. — Bartolo śnił o miłości w objęciach żony?

— O! nie ja, to nie ja!

— A ktoż?

— Mój sąsiad, Tedesco-Juan, spał w oknie, musiał całą noc po kraju miłości wędrować, i jeszcze na dzień dobry, przyleciał motylek, co go obdarzył pocałunkiem.

— Jaki motylek?

— Dziewczyna! rozumie się dziewczyna! Ale nie z naszej ulicy. Widziałem ze stroju — Transteveranka.

— Otoż widzicie dla czego — przerwała Annunciata — niechciał Pepity naszej za wzór Bacchantki, ani naszej Madonny. —

— Poszukał sobie za Tybrem synogarlicy — rzekł Milanese. — E sempre bene, byleby nie skończyło się krwawo.

— Zawsześ bojażliwy choć Rzymianon, — odpowiedziała Annunciata szczerząc ząbki: — boisz się sztyletu, boisz złodzieja, boisz żony, boisz córki.

Barlolo potrząsł głową.

— Nikogo się nie lękam, ale umiem być ostrożny. To też zachowałem się, mimo srogich niebezpieczeństw, cało na ciele i na honorze.

— Myślisz? — parsknęła śmiechem Annunciata, i potrząsła głową i odchodząc zaśpiewała — E sempre bene!

Bartolo Milanese wyjmując posążek Fauna z za desek i oczyszczając go rękawem koszuli, wzgardliwe na nią rzucił wejrzenie.

Wszyscy się rozeszli. —

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Na rogu jednej z uliczek Transtevere. jest nisza Madony. Stary to dom jeszcze, bo w nowych prędzej znajdziesz karjatydy z nagiemi piersi, termy, maski i maskarony, niż miejsce dla posągu świętego, dla ołtarzyka, coby w każdej chwili, przechodniom rzucał myśl pobożną, sąsiadom stał niewygodnym świadkiem.

Spękała się ściana starego domu, ale rysa w murze, zatrzymała nad posągiem, jakby zniszczenie szanować świętość umiało. — Wszyscy to za cud uznawali. W wyżłobieniu prostem, nieco nad ziemią wzniesionem, był posążek kamienny, matki Bożej z dziecięciem. Przed nią na mosiężnym łańcuchu, przez dawnych właścicieli fundowana, gorejąca co noc lampa. W niszy woskowe, drewniane wota i wieńce zeschłych kwiatów i bukiety, i robione kwiaty i wstęgi i czem tylko pobożność ludu ozdobić umiała swą świętość.

Sam posąg dźwigał także ozdoby na sobie. — Na szyi paciorki błyszczące, w ręku dziecka krzyżyk mosiężny, jakby przeczucie męczeństwa — wąż nawet u stóp dziewicy na głowie miał papierowe rożki zapewne na śmiech przyczepione. Dwie srebrne, złocone sądzone szkłami korony, spoczywały na główkach matki i syna.

I nie dziw, Madona miała w całem Transtevere, największą wziętość, przed nią najwięcej się świec paliło, a gdy powódź zalewała domostwa, do niej Transteveranie biegli o pomoc prosić. — Co wieczora prawie, a szczególnie w Soboty, braciszek kapucyn z blizkiego konwentu, przychodził z pobożnemi odśpiewywać loretańską litanją.

Właśnie na taki obraz natrafiamy.

U niszy klęczący braciszek, za nim z odkrytemi głowy, ogorzali Transtcveranie i kobiety z dziećmi na rękach i dziewczęta i chłopcy. Z poblizkich domostw wychylone głowy, złożone do modlitwy ręce i cisza w koło, przerywana pieśnią tylko. —

I nabożeństwu nie szkodzą wejrzenia miłosne płonące gdzie niegdzie i ku sobie skierowane, ani krew na żelazach niezaschła, ani Bóg wie jakie myśli, przeplatające modlitwę.

Dziwny lud! powiecie.

Dziwny, zaprawdę, lecz woleliż byście, żeby niemając umiarkowania w namiętnościach, niemiał i wiary? Nie lepiejże, że ma choć jedno? A że wiara niepotrafiła zgłuszyć w nim wybuchów passyi, czyż to wina wiary, czy wina ludu? czy wina natury starej i nałogów odwiecznych? U tego ludu odzywa się jeszcze z piersi, pogańska cześć ciała i ubóstwienie roskoszy nasycenia.

Wszyscy klęczą z odkrytemi głowy — na lewo Pepita, na prawo Jan — Pepita patrzy na niego z wpół uśmiechem, on na nią. — I w tłumie powoli on, zbliża się do niej i zagłuszona śpiewy, wysnuwa się rozmowa urywana.

— Twoje imie? — pyta Transteveranka. — Juan.

— Juan! Juanito! piękne imie. Dziś — wieczór Paolo w mieście, przyjdź pod okno od Tybru —

— O! przyjdę. Paolo twój brat — ?

— Nie brat mój, krewny.

— Kochanek?

— Co za myśl! Nigdy. Ja niemam kochanka, — zarumieniła się.

Wszyscy ruszyli z miejsc, bo się skończyła Antyfona, a poczęła kwesta, przy odgłosie dzwonka, każdy dawał co mógł, co miał. I Jan rzucił pieniądz.

Niewidział, że i rozmowy jego i wejrzeń na Pepitę, był ktoś niedaleki świadkiem. Nie Paolo, ale Lazar, który zdaleka nie spuszczał Pepity, ilekroć się z domu wychyliła. — Nie słyszał on słów rozmowy, ale widział ust poruszenia i domyślał reszty.

Gdy Jan posunął się ulicą, Lazar narzuciwszy kapelusz na oczy, puścił się w trop za nim. Pepita to spostrzegła.

— Lazar, mio caro! — zawołała — Lazaro!

Przyjaciel niechętnie dźwięcznym głoskiem zwabiony odwrócił się.

Ona z uśmiechem wyzywała go palcem ku sobie. Ciężki był wybór, ale nieuchronny; Lazar raz jeszcze obejrzał się na Jana i zawrócił.

— Czego odemnie chcesz? — spytał szybko, myśląc że jeszcze dogoni nieznajomego — mów Pepita, bo niemam czasu?

— Do prawdy? — szydersko odpowiedziało dziewcze. — Lazar niema czasu dla Pepity? A więc idź, nie zatrzymuję, idź, lecz pomnij —

— A szatanko! mów, czego chcesz odemnie?

— Nic, nic, Lazaro, wszak czasu niemasz. — I zwodziła go tak przedłużając umyślnie rozmowę, aby Juan miał czas ujść im z przed oczów.

— No mówie, mów, a prędko mój aniele — dodał zbliżając się — czego chcesz odemnie. Czy żebym Paolo wybił? czy żebym ci przyniósł kwiatów lub wstążek?

— Nic, nic, wszak Lazar czasu niema. — A Lazar oglądał się niespokojnie ku oddalającemu Janowi i Pepita także. Trwało to chwilę, już go widać nie było — Pepita rozśmiała się wesoło.

— Idź Lazar, idź, nic niemam do ciebie, jam cię tylko wywiodła, abyś nieszedł za nim. Wszak za nim iść chciałeś, nieprawdaż?

Lazar zgrzytnął zębami z gniewu i pięść jej pokazał.

— E, Pepita! zawołał, pamiętaj żebyś nie wpadła na zemstę Lazara —

Dziewczyna choć z przymusem się rozśmiała.

— Za cóź się będziesz mścił? spytała.

— Za moją miłość naproiną —

— Mścij że się na sobie, ale nie na mnie. Cóżem winna. Ja ci mówię ciągle źe nie kocham ciebie.

— Ja ciągle powtarzam że cię kocham.

— Tem gorzej!

— A ty dajesz się ułowić wdzięcznym słówkom heretyka, tedesco z białym włosem i szklannemi oczyma. Myślisz żem waszej rozmowy w czasie nabożeństwa niesłyszał.

Dziewczyna pobladła, zgryzła koniec chustki w białych ząbkach, pokręciła głową:

— Doprawdy? spytała, słyszałeś całą rozmowę. — I spojrzała tak w oczy Lazara, że ten mimowolnie się zmięszał. — Powiedz mi cóź słyszałeś?

— Powiem to Paolowi.

— Zapewne, to najlepiej —

— To mówiąc obróciła się, zmierzyła go hardym wzrokien i odeszła.

Lazar puścił gniewne wejrzenie w ulicę, ale Jana juź nie było, wyrwało mu się przekleństwo, zacisnął zęby, podumał i wrócił.

A wieczór i noc szybko padały na Rzym, chwilę jeszcze ostatniemi blaski świeciły chmury, świeciły wieże, potem ciemniały, gasły i szata nocy pociągnęła się lazurowa po niebiosach, czarna po ziemi, na niebie złotym piaskiem gwiazd potrząśniona, na ziemi świecąca wodami i ogniskami, jak bramowaniem ognistem. — I Rzym z siesty się obudził, przeszedł do wieczornego życia, do śmiechu, śpiewu, przechadzki, miłosnych gwarów i gitary.

A w oknie winną latoroślą osłonionem nie było nikogo, Lazar próżno w nie poglądał. Bo Pepita oddychała powietrzem wilgotnem nad - tybrowem.

Tam u żółtego rzeki brzegu stał Juan w płaszcz obwinięty, a ona wychylona ku niemu, rozmawiała po cichu.

Jaka to była rozmowa?

W naszym języku słów może brak na nią. A potem słowyź to pisać kochanków rozmowy? Tam więcej uczuć i myśli, w drgnieniu wspólnem serca, w wejrzeniu głębokiem, w jednem westchnieniu, niż w całych stosach ksiąg naszych. Biedne, biedne blade wyroby nasze, tem tylko czem się za brzegi wyleje czara uczucia, karmi się książka; ten zbytek co nieujmuje uczuciu nieskończonemu, ta cząstka niepostrzeźona zbiera się, suszy i składa w karty poetów — pisarzy. Lecz cóź to przy żywem zjawisku? Cień blady, część czegoś odłamaną, której brak tego czem żyła, brak barwy, głosu żywota. — Wyobraźnia czytelnika, sercem dorabiać musi, co braknie poecie — biada gdy się trafi na zimne serca — W ówczas poeta nie pojęty i obraz fałszywy.

Rozmowa z Pepitą? spytacie. — A! była to odwieczna kochanków rozmowa. — Znacie wszakże Shaksperowską Roinea i Julji rozmowę? Wszyscy znajdują ją śmieszną — ona jest dziwnie prawdziwa, ale to głos płomiennego uczucia, któren na zimno śmieszny się wydaje: — Królowo, gwiazdo, aniele, słońce moje —

To wiele dla was, dla kochanka mało, on bóstwem ją uczciwszy, czuje ie jeszcze ł nie powiedział wszystkiego.

A z jej ust w początku coś płynie słodkiego, cichego, wstydliwego, póki zewnątrz zapał jego, wewnętrz bijące coraz mocniej serce, nie zafarbują wyrazów ogniem. — Na ówczas nastrojona jednym tonem płynie wielka pieśń miłości, cudowna — a dla was, dla nas, dla świata — śmieszna. Jak śmieszny pijany, jak niepojęty szalony. Bo wszystko w świecie jest urągowiskiem jest dziwną sprzecznością, jest walką dwóch żywiołów, dwóch pierwiastków, chłodu i gorąca, szyderstwa i uczucia.

— Paolo, powróci jutro, kiedy się zobaczym?

— A! Juanito, alboż wiem; przejdź ulicą, gdy na winnej latorośli w oknie zobaczysz schnącą chustkę białą, to znak że widzieć się nie możemy. Unikaj Lazara.

— Kto Lazaro?

— Mój sąsiad, inamorato, prześladuje mnie miłością swoją, ale ja go niekochani. — I dziewczę uśmiechnęło się dziwnie. —

— On po litanji gonił za tobą, dodała, ja go wstrzymałam. Szczęściem nie dostrzegł ciebie i nie podsłuchał rozmowy, choć się z tem chwalił. — Śmiech dał się słyszeć tuż blizko — Pepita skośniala od strachu — Jan uczuł na barkach ciężką ręką, która go z urwistego brzegu w tybr silnie popchnęła. Chciał się zatrzymać i pochwycić niewidomego nieprzyjaciela, ale straciwszy równowagę, potoczył się i padł do rzeki.

Szczęściem woda tu była nie głęboka

— pęd jej nie szybki, po mieliznie, Jan zamoczył się tylko, ale przelękniona Pepita krzyknęła i miotając przekleństwy na Łazarza, on to był bowiem, zawołała przytomna zawsze Janowi.

— Juanito, na prawo i rzuć się na tego zbójcę.

— Zbójca sam się na niego rzuci — To mówiąc Lazar już był nad wódą. Jan dobył styletu i oba rzucili się na siebie z wściekłością.

Pepita znikła z okna. - Nad wodą Tybrową dwaj zapaśnicy zawinąwszy płaszcze na ręce, miotali się w próźnycb ku sobie wysiłkach. Jan wyuczył się bić sztyletem, a myśl że Pepita nań patrzy, że czarno-oka ma być tej walki wygraną, dodawała mu siły i zręczności.

— Jeszcze rozmarzony rozmową, co go w siódme niebo uniosła, byłby na olbrzyma się porwał.

Lazar był silny, ale w tej chwili niższy duchem od przeciwnika swojego; jedna zemsta i gniew nim władały. A tam była miłość i gniew i zemsta i zajadłość i uczucie szczęścia, tyle siły wlewujące w człowieka.

Dwa razy Lazar przeszył na ręku Jana grubo nawinięty płaszcz, dwa razy żelazo zimne drasnęło go po skórze; raz dnowu dobył się sztylet aż do piersi jego, ale nie głęboko — Lazar kilkakroć ranny wściekle przeklinał i coraz popychał w wodę przeciwnika.

W tej chwili Pepita ukazała się na brzegu z rozwianym włosem, zapalonem okiem i żelazem w ręku — Lazar tyłem był ku niej zwrócony, i nim ją zobaczył, już poczuł uderzenie z tyłu, którem go raniła w krzyże. Zachwiał się — Jan zwrócił i popchnął go ku wodzie nowem uderzeniem.

Łazar dwa razy tylko zawołał: — Pepita! Pepita! — pochylił się i upadł w Tybr. Plusnęły fale.— W tej chwili Jan ulitował się nieprzyjaciela, rzucił się go ratować; ale pochylony nad nim, wnet w silne schwycony ramiona sam upaść musiał. — Nowa tedy walka, na którą płacząc z załamanemi rękoma patrzała Pepita. Ciemna noc niedozwalała dojrzeć co się tam działo na fali Tybrowej; ale zwabieni krzyki sąsiedzi już biegli ku brzegu, biegł Paolo z niemi. Jeden z nich powstał tylko — na to czekała dziewczyna, zwróciła się, pobiegła. — Juanito mój żyje — zawołała: Lazar z wodą popłynął. —

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej