Gjovanni Giagomo Casanova

PAMIĘTNIKI
Tom 1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Strona tytułowa

BABKA UMIESZCZA MNIE U DOKTORA GOZZI - MOJA PIERWSZA DZIECINNA MIŁOŚĆ

MOJA RODZINA — DZIECIŃSTWO

BETTINĘ BIORĄ ZA OPĘTANĄ — OJCIEC MANCIA — OSPA — WYJEŻDŻAM DO PADWY

PATRIARCHA WENECJI UDZIELA MI PIERWSZYCH ŚWIĘCEŃ — POZNAJĘ SENATORA MALIPIERO, SIOSTRZENICĘ KSIĘDZA, PANIĄ ORIO, NANETTE I MARTON — ZOSTAJĘ KAZNODZIEJĄ

PRZYKRA NOC — ZAKOCHUJĘ SIĘ W OBU SIOSTRACH I ZAPOMINAM O ANGELI

ŚMIERĆ BABKI I WYNIKŁE Z TEGO SKUTKI — NIE MAM JUŻ DOMU — TINTORETTA — ZOSTAJĘ ODDANY DO SEMINARIUM — WYPĘDZAJĄ MNIE — DOSTAJĘ SIĘ POD ARESZT

MÓJ KRÓTKI POBYT W FORCIE — WYCHODZĘ NA WOLNOŚĆ — PRZYBYCIE BISKUPA — OPUSZCZAM WENECJĘ

MOJE NIEPOWODZENIA W CHIOZZA — JAŁMUZNIK OJCIEC STEFAN — GRECZYNKA-NIEWOLNICA — PIELGRZYMKA DO MATKI BOSKIEJ LORETAŃSKIEJ — PIECHOTĄ DO RZYMU I DO NEAPOLU W POSZUKIWANIU BISKUPA, KTÓREGO NIE ZNAJDUJĘ — SZCZĘŚLIWY LOS POZWALA MI DOTRZEĆ DO MARTORANO, SKĄD WYRUSZAM CO PRĘDZEJ Z POWROTEM DO NEAPOLU

POZNAJĘ PANNĘ C. C.

DALSZY CIĄG MOJEGO ROMANSU Z C. C. — PAN BRAGADIN PROSI O JEJ RĘKĘ DLA MNIE — OJCIEC C. C. ODMAWIA I ZAMYKA JĄ W KLASZTORZE

STUDIUJĘ DŁUGI LIST MOJEJ UKOCHANEJ

NIESZCZĘŚCIE SPADA NA DROGĄ MOJEMU SERCU C. C. — DOSTAJĘ ANONIMOWY LIST OD MNISZKI, NA KTÓRY ODPOWIADAM — INTRYGA MIŁOSNA

HRABINA CORONINI — MIŁOSNY GNIEW — POJEDNANIE — PIERWSZA SCHADZKA

PIERWSZE SPOTKANIE Z M. M. — LIST OD C. C. — DRUGIE SPOTKANIE Z MNISZKĄ W MOIM CASINO W WENECJI — JESTEM SZCZĘŚLIWY

DALSZY CIĄG POPRZEDNIEGO ROZDZIAŁU — LIST OD M. M. I MOJA ODPOWIEDZ

DAJĘ SWÓJ PORTRET M. M. — JEJ PREZENT DLA MNIE — IDĘ Z NIĄ DO OPERY — M. M. GRA — ODGRYWAM SIĘ — LIST OD C. C. — C. C. WIE WSZYSTKO — BAL W KLASZTORZE; MOJE WYSTĄPIENIE W KOSTIUMIE PIERROTA — C. C. PRZYBYWA DO CASINO ZAMIAST M. M.

O MAŁY WŁOS NIE TONĘ W LAGUNACH — CHORUJĘ — LISTY OD C. C. i M. M. — ZGODA — SPOTKANIE W CASINO W MURANO — DOWIADUJĘ SIĘ NAZWISKA KOCHANKA M. M. I ZGADZAM SIĘ ZAPROSIĆ ICH OBOJE DO MOJEGO CASINO

JEMY W MOIM CASINO KOLACJĘ WE TROJE Z PANEM DE BERNIS, AMBASADOREM FRANCJI — PROPOZYCJA M. M.; WYRAŻAM ZGODĘ — JEJ SKUTKI — C. C. ZDRADZA MNIE I NIE MOGĘ MIEĆ DO NIEJ O TO ŻALU

...ZOSTAJĘ ARESZTOWANY Z ROZKAZU INKWIZYTORÓW STANU...

POD OŁOWIANYM DACHEM — TRZĘSIENIE ZIEMI

RÓŻNE WYDARZENIA — WSPÓŁTOWARZYSZE — PRZYGOTOWUJĘ UCIECZKĘ — ZMIANA CELI

BABKA UMIESZCZA MNIE U DOKTORA GOZZI - MOJA PIERWSZA DZIECINNA MIŁOŚĆ 

Zaledwie pozostałem sam z Kroatką, zaprowadziła mnie na strych i wskazała jedno z pięciu stojących rzędem łóżek. Trzy należały do trzech chłopców w moim wieku, przebywających podówczas w szkole, a na pozostałym spała służąca, której zadaniem było poskramiać figle, jakim chętnie oddają się uczniacy.

Nie czułem się ani uradowany, ani smutny; nie ulegałem ani nadziei, ani obawie, ani ciekawości, aczkolwiek nie wiedziałem jeszcze, co to jest piękno lub szpetota. Raziło mnie tylko ordynarne obejście i wygląd mojej opiekunki... Ogromnego wzrostu i barczysta jak żołnierz, cerę miała żółtą, włosy czarne, brwi długie i gęste, podbródek zdobiło kilkanaście długich włosów. A na dobitkę ohydne piersi, prawie odkryte, zwisały do połowy jej długiej postaci. Mogła mieć z pięćdziesiąt lat.

Około południa nadeszli trzej koledzy i — jakbyśmy się znali od dawna — powiedzieli mi mnóstwo rzeczy, suponując, iż pewne pojęcia nie są dla mnie tajemnicą. Nie odpowiadałem im, co ich bynajmniej nie zniechęciło... Na obiad, po cienkiej zupie, dostaliśmy każdy małą porcję suchej ryby i jabłko. Na tym koniec. Byliśmy w okresie wielkiego postu. Nie mieliśmy ni szklanek, ni kubków i piliśmy z jednego glinianego garnka napój zwany graspo, przyrządzany z gotowanych w wodzie winogron, po wyjęciu z nich pestek.

Po obiedzie służąca zaprowadziła mnie do szkoły, do młodego księdza nazwiskiem doktor Gozzi, któremu moja opiekunka zobowiązała się płacić czterdzieści groszy, to jest jedenastą część cekina. Miałem się nauczyć pisać, posadzono mnie więc, na początek, wśród sześcioletnich dzieci. Nie omieszkały się ze mnie natrząsać.

Po powrocie dostałem kolację, oczywiście skromniejszą niż obiad. Następnie położyłem się do łóżka, lecz robactwo należące do trzech dosyć znanych gatunków nie pozwoliło mi zmrużyć oka. Ponadto szczury hasające po całym strychu wskakiwały na moje łóżko i krew mi zastygała w żyłach ze strachu... Służąca pozostała głuchą na moje krzyki.

Nazajutrz rano po raz pierwszy w życiu płakałem ze złości i zmartwienia, czekając, aż zbudzą się koledzy. Ci jednak, zamiast współczuć, naigrawali się ze mnie. Biedacy dzielili moją niedolę, ale zdążyli się do niej przyzwyczaić, a to wszystko tłumaczy.

Ksiądz Gozzi dbał starannie o moje wychowanie. Posadził mnie przy własnym stole i aby mu okazać, iż doceniam to wyróżnienie, przykładałem się do nauki ze wszystkich sił. Toteż po upływie miesiąca pisałem już tak dobrze, iż kazał mi przejść do gramatyki. Nowy tryb życia, stały dokuczliwy głód, a zwłaszcza, jak sądzę, powietrze Padwy dały mi zdrowie, jakiego nigdy przedtem nie zaznałem. Tym trudniej było mi znosić niedożywienie. Rosłem w oczach, spałem dziewięć godzin najtwardszym snem, żadną zjawą nie zmąconym... Natarczywy głód byłby mnie w końcu osłabił, gdybym się nie nauczył chwytać i połykać wszystko, co było jadalne, wszędzie i zawsze, o ile byłem pewny, że nikt nie widzi. Wypatrzyłem kilkadziesiąt śledzi wędzonych w szafie kuchennej i pożarłem je kolejno wszystkie, jak również kiełbasy wiszące w kominie. Aby się do nich dostać niepostrzeżenie, wstawałem w nocy i plądrowałem po omacku. Wszystkie jaja, świeżo zniesione w kurniku, łykałem, jeszcze ciepłe, z rozkoszą.

Kroatka wściekła, iż nie może wykryć złodzieja, wyrzucała służące jedną po drugiej. Jednakże okazje do kradzieży nie nadarzały się zbyt często i chudy byłem jak szkielet.

Po paru miesiącach zrobiłem tak wielkie postępy, że doktor Gozzi mianował mnie dekurionem szkoły. Do moich obowiązków należało sprawdzanie, czy trzydziestu kolegów nauczyło się zadanej lekcji, poprawianie ich błędów, pochwała lub nagana przed nauczycielem. Niedługo trwała moja surowość. Leniuchy łatwo znalazły sposób, aby mnie udobruchać. Gdy szwankowała ich łacina, przekupywali mnie kotletami, kurczętami, nawet pieniędzmi. Podnieciło to moją chciwość, a raczej łakomstwo, i nie ograniczając się do wyzyskiwania nieuków, stałem się tyranem dla wszystkich, i nawet zasługującym odmawiałem aprobaty za darmo. Nie mogąc ścierpieć niesprawiedliwości, koledzy oskarżyli mnie o przekupstwo przed nauczycielem, który mnie zdegradował, co miałoby fatalne skutki, gdyby nowy i szczęśliwy zwrot w moim życiu nie położył kresu okrutnemu nowicjatowi.

Doktor Gozzi, który mnie polubił, wezwał mnie kiedyś do swojego gabinetu i w cztery oczy zapytał, czy zechcę dopomóc mu w staraniach, jakie ma zamiar podjąć, by mnie odebrać od Kroatki i zabrać do siebie. A gdym się ucieszył, kazał mi przepisać trzy listy: do pana Baffo, do księdza Grimani i do mojej babki...

W owych listach opisywałem swoje cierpienia i zapowiadałem, że umrę, jeżeli nie odbiorą mnie od Kroatki i nie umieszczą u mego preceptora, który jednak żąda dwóch cekinów miesięcznie.

W tydzień potem, w chwili gdy zasiadałem do stołu, przybyła babka, która mnie kochała nad życie. Wzięła mnie zaraz na kolana, a ja czując, że mi odwaga powraca, opowiedziałem z płaczem wszystkie doznane krzywdy, wskazałem, co mi jeść dawano, i zaprowadziłem ją, aby pokazać moje łóżko. Kroatka rzekła na to bezczelnie, iż za pieniądze, jakie otrzymuje, nie może mi lepiej dogodzić. Babka odpowiedziała spokojnie, że mnie zabiera, i kazała jej spakować moje manatki. Zaprowadziła mnie zaraz na obiad do oberży, gdzie zamieszkała, ale sama prawie nic nie jadła, tak była zdziwiona moją żarłocznością. Nadszedł zawezwany doktor Gozzi, który zrobił na babci jak najlepsze wrażenie. Wypłaciła mu za pokwitowaniem dwadzieścia cztery cekiny za rok z góry, ale pozostała ze mną trzy dni, podczas których ubrała mnie po księżowsku i kazała sprawić perukę, gdyż aby doprowadzić moją zawszoną głowę do porządku, musiano mi obciąć włosy.

Rodzina doktora Gozzi składała się z jego ojca, szewca, i ze starej zgryźliwej matki, która wielce szanowała swego syna, gdyż jako chłopka nie uważała się za godną być matką księdza i w dodatku doktora. Ojciec pracował przez dzień cały do nikogo się nie odzywając, nawet przy stole. Towarzyski stawał się dopiero w dni świąteczne. Spędzał je z reguły w karczmie, skąd wracał o północy pijany i wyśpiewujący pieśni Tassa... Po trzeźwemu nie potrafił zebrać myśli i jego żona mawiała, iż nigdy by się nie zdecydował na ślub z nią, gdyby go dobrze nie uczęstowała przed pójściem do kościoła.

Doktor Gozzi miał również siostrę Bettinę. Była ładna, wesoła i pilnie czytywała romanse. Rodzice karcili ją za zbyt częste ukazywanie się w oknie, brat zaś za skłonność do lektury. Spodobała mi się ta dziewczyna, chociaż nie wiedziałem dlaczego, i ona to powoli roznieciła w moim sercu iskrę namiętności, która z czasem stała się dominującą w mym życiu.

W ciągu dwóch lat doktor Gozzi wdrożył mnie we wszystko, co sam umiał. Niewiele tego było w gruncie rzeczy, wystarczyło jednak, aby mnie wtajemniczyć we wszystkie rodzaje wiedzy. Nauczył mnie również gry na skrzypcach, co mi się później przydało. Nie będąc w najmniejszej mierze filozofem, zapoznał mnie z logiką perypatetyków i antyczną kosmografią Ptolomeuszów; wykpiwałem ją nieustannie, złoszcząc go pytaniami, na które nie umiał odpowiedzieć. Jego obyczaje były nienaganne i chociaż nie bigot, odznaczał się bezwzględną surowością w dziedzinie religii... Zwykł mawiać, że nic go bardziej nie drażni niż niepewność, a zatem tępił myśl, jako że myśl pobudza wątpliwości.

Największą jego pasją było kaznodziejstwo, w czym przychodziły mu z pomocą dorodna postać i dźwięczny glos. Toteż aczkolwiek był zaprzysiężonym wrogiem płci pięknej, jego audytorium składało się wyłącznie z kobiet. Grzech nieczystości uważał za najcięższy ze wszystkich i gniewał się na mnie, gdy ośmielałem się go zaliczać do najlżejszych. Swoje kazania szpikował cytatami z greckich autorów, które tłumaczył na łacinę równie niezrozumiałą, jak greka dla jego słuchaczek... Lubił się natomiast mną pochwalić przed przyjaciółmi, jako że nauczyłem się czytać po grecku sam, jedynie z pomocą podręcznika gramatyki.

W okresie wielkiego postu 1736 roku matka moja napisała do doktora Gozzi, iż niebawem wybiera się na występy do Petersburga i pragnąc mnie zobaczyć przed wyjazdem prosi, abyśmy obaj przybyli na parę dni do Wenecji... Przyjęła nas z wielkopańską łaskawością, a że była piękna jak jutrzenka, mój biedny profesor stropił się wielce i nie śmiał na nią podnieść oczu.

Pierwszą rzeczą, która wywołała zgorszenie matki, była moja blond peruka, rażąca przy ciemnośniadej cerze i kłócąca się jak najbardziej z mymi czarnymi brwiami i oczyma. Doktor zapytany, dlaczego nie noszę fryzury z własnych włosów, odpowiedział ku uciesze zebranych, że jego siostrze łatwiej jest w ten sposób utrzymać moją głowę w czystości. Matka obiecała piękny podarek dla siostry, o ile zechce pielęgnować moje włosy, po czym kazała sprowadzić perukarza i zaopatrzyć mnie w perukę dobraną do koloru twarzy.

Przy kolacji doktor Gozzi siedział przy mojej matce bardzo onieśmielony i byłby się ani słówkiem nie odezwał, gdyby jakiś uczony Anglik nie zwrócił się do niego po łacinie. Na co doktor odpowiedział skromnie, iż nie rozumie po angielsku, co wywołało głośny wybuch śmiechu. Pan Baffo wybawił nas z kłopotu mówiąc, że Anglicy czytają i wymawiają łacinę tak samo jak włoską mowę. Wtedy nadmieniłem, że błądzilibyśmy w tej samej mierze co Anglicy, gdybyśmy czytali i wymawiali język angielski zgodnie z regułami przyjętymi dla łaciny. Anglik zachwycony moją bystrością napisał zaraz następujący dystych i dał mi do przeczytania:

Dicite, grammaciti, cur mascula nomina cunnus
Et cur femineum mentula nomen habet.

Odczytawszy to głośno, zawołałem:

— To przynajmniej jest łacina!

— Tyle i my wiemy — rzekła moja matka — ale należy to przetłumaczyć.

— To wystarczy — odpowiedziałem. — Zaraz odpowiem na to pytanie.

I zastanowiwszy się przez chwilę napisałem taki pentametr:

Disce quod a domino nomina servus habet.

Był to mój pierwszy w życiu wyczyn literacki i aplauz, jakim go powitano, zasiał w mej duszy podziw dla poetyckiej sławy. Zdumiony Anglik orzekł, że żaden inny jedenastoletni chłopak tyle by nie potrafił, ucałował mnie i podarował swój zegarek.

W cztery dni później na odjezdnym matka dała mi paczkę dla Bettiny, zaś ksiądz Grimani cztery cekiny na kupno książek. Znalazłszy w tej paczce pięć łokci czarnego atłasu i tuzin par rękawiczek Bettina zaczęła mi okazywać szczególne względy i tak starannie zajęła się mymi włosami, że po sześciu miesiącach porzuciłem perukę. Przychodziła mnie czesać codziennie i nie zawsze czekała, aż się ubiorę. Myła mi twarz, szyję i piersi, nie szczędząc dziecinnych pieszczot. Uważałem je za niewinne i karciłem sam siebie za podniecenie, jakie we mnie wywoływały. Będąc młodszy od niej o trzy lata, nie wierzyłem, aby mogła mnie kochać zmysłowo. Po zakończeniu toalety całowała mnie czule, nazywała kochanym dzieckiem i aczkolwiek miałem nie lada ochotę pójść za jej przykładem, nie stawało mi na to odwagi. Później co prawda pod wpływem wyśmiewania przez nią mej nieśmiałości zmężniałem i oddawałem jej pocałunki jeszcze gorętsze od jej własnych, zatrzymując się jednak, ilekroć odczuwałem pokusę, aby posunąć się dalej.

Na początku jesieni doktor Gozzi przyjął trzech nowych pensjonariuszy i nie upłynął miesiąc, a już jeden z nich, piętnastoletni Cordiani, doszedł, jak mi się zdawało, do zażyłości z Bettiną. Wzbudziło to we mnie nie znane dotychczas uczucie, które zanalizowałem dopiero po paru latach. Ani zazdrość, ani oburzenie, lecz szlachetną pogardę. Tłumić jej nie uważałem za stosowne, Cordiani bowiem, wulgarny, bez polotu, bez towarzyskiej ogłady, syn zwykłego chłopa nie mogący w niczym mi sprostać, miał nade mną tylko przewagę wieku i nie zasługiwał w moich oczach na takie wyróżnienie. Rodząca się miłość własna mówiła mi, że jestem wart więcej od niego. To uczucie dumy zmieszanej z pogardą zwróciło się przeciwko Bettinie, którą kochałem nie wiedząc o tym. Zrozumiała mój żal po sposobie, w jaki przyjmowałem jej pieszczoty, gdy przychodziła do łóżka mnie czesać. Odpychałem jej ręce i nie oddawałem pocałunków. Dotknięta, orzekła, iż jestem zazdrosny o Cordianiego, co uznałem za upokarzającą kalumnię, i odpowiedziałem, że uważam ich za godnych jedno drugiego. Odeszła z uśmiechem i postanowiła wzbudzić we mnie zazdrość.

Pewnego ranka przyszła do mego łóżka przynosząc własnoręcznie szydełkiem wykonaną parę białych pończoch i po uczesaniu powiedziała, iż musi mi je sama przymierzyć, aby sprawdzić, czy niczego im nie brak. W chwili naciągania pończoch orzekła, że moje uda są brudne, i nie pytając o zgodę przystąpiła do mycia. Poddałem się jej woli nie wiedząc nawet, co z tego wyniknie. Bettina posunęła zbyt daleko swą troskę o schludność i jej ciekawość sprawiła mi rozkosz tak gwałtowną, iż ustała ona dopiero po jej całkowitym zaspokojeniu. Odzyskawszy kontenans uznałem się winnym i prosiłem o przebaczenie. Nie spodziewała się tego i po namyśle odpowiedziała pobłażliwym tonem, że wina jest po jej stronie, lecz to się już nie powtórzy. Po czym pozostawiła mnie gorzkim refleksjom. Były straszliwe: zdawało mi się, że ją zbezcześciłem, że zdradziłem zaufanie jej rodziny, pogwałciłem święte prawa gościnności i popełniłem okropną zbrodnię, którą mogłem okupić tylko małżeństwem, o ile Bettina zechciałaby tak niegodnego jej nicponia za męża.

MOJA RODZINA — DZIECIŃSTWO

BETTINĘ BIORĄ ZA OPĘTANĄ — OJCIEC MANCIA — OSPA — WYJEŻDŻAM DO PADWY

PATRIARCHA WENECJI UDZIELA MI PIERWSZYCH ŚWIĘCEŃ — POZNAJĘ SENATORA MALIPIERO, SIOSTRZENICĘ KSIĘDZA, PANIĄ ORIO, NANETTE I MARTON — ZOSTAJĘ KAZNODZIEJĄ 

PRZYKRA NOC — ZAKOCHUJĘ SIĘ W OBU SIOSTRACH I ZAPOMINAM O ANGELI 

ŚMIERĆ BABKI I WYNIKŁE Z TEGO SKUTKI — NIE MAM JUŻ DOMU — TINTORETTA — ZOSTAJĘ ODDANY DO SEMINARIUM — WYPĘDZAJĄ MNIE — DOSTAJĘ SIĘ POD ARESZT 

MÓJ KRÓTKI POBYT W FORCIE — WYCHODZĘ NA WOLNOŚĆ — PRZYBYCIE BISKUPA — OPUSZCZAM WENECJĘ 

MOJE NIEPOWODZENIA W CHIOZZA — JAŁMUZNIK OJCIEC STEFAN — GRECZYNKA-NIEWOLNICA — PIELGRZYMKA DO MATKI BOSKIEJ LORETAŃSKIEJ — PIECHOTĄ DO RZYMU I DO NEAPOLU W POSZUKIWANIU BISKUPA, KTÓREGO NIE ZNAJDUJĘ — SZCZĘŚLIWY LOS POZWALA MI DOTRZEĆ DO MARTORANO, SKĄD WYRUSZAM CO PRĘDZEJ Z POWROTEM DO NEAPOLU 

POZNAJĘ PANNĘ C. C.

DALSZY CIĄG MOJEGO ROMANSU Z C. C. — PAN BRAGADIN PROSI O JEJ RĘKĘ DLA MNIE — OJCIEC C. C. ODMAWIA I ZAMYKA JĄ W KLASZTORZE 

STUDIUJĘ DŁUGI LIST MOJEJ UKOCHANEJ

NIESZCZĘŚCIE SPADA NA DROGĄ MOJEMU SERCU C. C. — DOSTAJĘ ANONIMOWY LIST OD MNISZKI, NA KTÓRY ODPOWIADAM — INTRYGA MIŁOSNA 

HRABINA CORONINI — MIŁOSNY GNIEW — POJEDNANIE — PIERWSZA SCHADZKA 

PIERWSZE SPOTKANIE Z M. M. — LIST OD C. C. —
DRUGIE SPOTKANIE Z MNISZKĄ W MOIM CASINO
W WENECJI — JESTEM SZCZĘŚLIWY

DALSZY CIĄG POPRZEDNIEGO ROZDZIAŁU — LIST OD M. M. I MOJA ODPOWIEDZ

DAJĘ SWÓJ PORTRET M. M. — JEJ PREZENT DLA MNIE — IDĘ Z NIĄ DO OPERY — M. M. GRA — ODGRYWAM SIĘ — LIST OD C. C. — C. C. WIE WSZYSTKO — BAL W KLASZTORZE; MOJE WYSTĄPIENIE W KOSTIUMIE PIERROTA — C. C. PRZYBYWA DO CASINO ZAMIAST M. M.

O MAŁY WŁOS NIE TONĘ W LAGUNACH — CHORUJĘ — LISTY OD C. C. i M. M. — ZGODA — SPOTKANIE W CASINO W MURANO — DOWIADUJĘ SIĘ NAZWISKA KOCHANKA M. M. I ZGADZAM SIĘ ZAPROSIĆ ICH OBOJE DO MOJEGO CASINO

JEMY W MOIM CASINO KOLACJĘ WE TROJE Z PANEM DE BERNIS, AMBASADOREM FRANCJI — PROPOZYCJA M. M.; WYRAŻAM ZGODĘ — JEJ SKUTKI — C. C. ZDRADZA MNIE I NIE MOGĘ MIEĆ DO NIEJ O TO ŻALU

...ZOSTAJĘ ARESZTOWANY Z ROZKAZU INKWIZYTORÓW STANU...

POD OŁOWIANYM DACHEM — TRZĘSIENIE ZIEMI

RÓŻNE WYDARZENIA — WSPÓŁTOWARZYSZE — PRZYGOTOWUJĘ UCIECZKĘ — ZMIANA CELI