Johann Wolfgang Goethe

LISTY MIŁOSNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ANNA KATARZYNA SCHÖNKOPF

DO KAROLA LUDWIKA MOORSA

DO ERNESTA WOLFGANGA BEHRISCHA

DO PAŃSTWA SCHÖNKOPF

DO KATARZYNY SCHÖNKOPF

FRYDERYKA BRION

DO FRYDERYKI BRION

CHARLOTTA BUFF

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY BUFF

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY BUFF

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY KESTNER

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY KESTNER

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY KESTNER

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY KESTNER

DO JANA KRYSTIANA I CHARLOTTY KESTNERÓW

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

DO CHARLOTTY KESTNER

ANNA ELŻBIETA SCHÖNEMANN

DO LILI SCHÖNEMANN

CHARLOTTA VON STEIN

DO CHARLOTTY VON STEIN

DO PANI VON STEIN

DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

GOETHE DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

GOETHE DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

GOETHE DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

GOETHE DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

GOETHE DO PANI VON STEIN

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

KRYSTIANA VULPIUS ŻONA POETY

DO KRYSTIANY VOLPIUS

WILHELMINA HERZLIEB

NIE MOGĄC SKOŃCZYĆ

MARIANNA VON WILLEMER

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

DO RADCY TAJNEGO VON WILLEMERA

DO ROZYNY STÄDEL

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

DO MARIANNY VON WILLEMER

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

DO JANA JAKUBA I MARIANNY VON WILLEMER

DO MARIANNY VON WILLEMER

DO PANI VON WILLEMER

ULRYKA VON LEVETZOW

DO ULRYKI VON LEVETZOW

DO PANI AMALII VON LEVETZOW

DOPISEK ULRYKI W LIŚCIE JEJ MATKI DO GOETHEGO Z OKAZJI URODZIN POETY

DO AMALII VON LEVETZOW

LISTY MIŁOSNE

Johann Wolfgang Goethe

ANNA KATARZYNA SCHÖNKOPF

(ANETTE)
1746—1810

DO KAROLA LUDWIKA MOORSA

Lipsk, 10 października 1766
Mój kochany Moorsie! Wreszcie piszę do Ciebie. Zamęt, w jakim żyję, niechaj mnie usprawiedliwi; długo nie byłem zdecydowany, co czynić. Wreszcie postanowiłem wszystko Ci wyjawić, a Horn wziął na siebie trud napisania Ci o sprawie dla mnie nie najprzyjemniejszej. A więc wszystko już wiesz. Z tego wnosisz, że Twój Goethe nie zasłużył sobie na taką karę, na jaką go zasądzasz. Pomyśl jak filozof, a tak musisz myśleć, jeśli pragniesz być na tym świecie szczęśliwszy, i cóż w końcu w mej miłości zasługuje na pogardę? Cóż to jest pochodzenie? Marny pokost, jaki wynaleźli ludzie, aby nim polakierować tych, którzy nie są tego godni. I pieniądz jest równie nędznym przymiotem w oczach myślącego człowieka. Kocham dziewczę bez urodzenia i bez majątku i po raz pierwszy wiem, co to szczęście, które przynosi prawdziwa miłość. Przychylność mojej dziewczyny zawdzięczam nie małostkowym zabiegom kochanka, zdobyłem ją tylko dzięki swemu charakterowi, jedynie dzięki swemu sercu. Nie trzeba mi podarków, by ją zatrzymać, i z nienawiścią wspominam owe starania, którymi niegdyś okupywałem okazywane mi względy niejakiej W. Szlachetność mojej S. jest mi rękojmią, że nie opuści mnie nigdy, chyba że obowiązek i konieczność zażądałyby od nas rozstania. Gdybyś znał tę cudowną dziewczynę, najlepszy mój Moorsie, wybaczyłbyś mi to szaleństwo, jakie popełniam kochając ją. Tak, ona jest godna wielkiego szczęścia, którego jej życzę, nie mając nadziei, że się kiedyś do tego przyczynię.
Bądź zdrów. Napiszę do Twego brata; to nie pycha, tylko niedbalstwo sprawiło, że o nim zapomniałem. Kończąc muszę Ci w imieniu przyjaźni nakazać najświętsze o tym wszystkim milczenie. Nie zdradź nikomu tajemnicy, nikomu bez wyjątku. Możesz sobie przedstawić, jakie nieprzyjemności mogłyby stąd wyniknąć. Bądź zdrów.

DO ERNESTA WOLFGANGA BEHRISCHA

8 paźdz. 1766 [?]
Przy biurku mojej maleńkiej
Wyszła, mój kochany, mój dobry Behrischu, poszła z matką do Komedii, z matką i swoim przyszłym, który stara się jej przypodobać wabiąc tysiącem rozrywek. To zabawne przyglądać się, jak ktoś wprost staje na głowie, żeby się podobać, zawsze pełen pomysłów, zawsze w pogotowiu, a mimo to bez najmniejszego powodzenia — widzieć, jak ktoś, kto za każdego całusa chętnie wpłacałby po dwa luidory na ubogich, nie otrzymuje ani jednego, gdy ja tymczasem siedzę sobie cicho w kącie, uchodzę w oczach innych za matołka, co nie ma pojęcia o życiu, i choć nie jestem wobec ukochanej galantem ani nie szepczę jej słodkich słówek, otrzymuję dary, po które tamten gnałby do Rzymu. Kiedy odchodziła, chciałem też wyjść, lecz pragnąc mnie zatrzymać, dała mi klucz od swego biurka i pozwoliła mi tam gospodarować i pisać, co tylko zechcę. „Proszę tu pozostać, aż wrócę — powiedziała — ma pan zawsze jakieś głupstwa w głowie, wierszem czy prozą, niechże więc pan je rzuci na papier, gdy będziesz miał ochotę. Ja coś tam zmyślę ojcu, dlaczego pan pozostał na górze, a zresztą cóż, gdyby nawet domyślił się prawdy, trudno." Dała mi jeszcze dwa piękne jabłka, podarek mojego rywala. Zjadłem je, smakowały wyśmienicie.
Wypełniłem ten czas najlepiej, jak umiałem, pisząc do Pana i własnoręcznie wysyłając ten list. Niech Bóg tak pokieruje w końcu Pańskim księciem, żeby wkrótce tu przyjechał, bo do pełnego szczęścia i radości brakuje mi tylko Pana. Lecz te diabły z College znów rozpoczną swoje harce. No, mimo to, gdy się zobaczymy, podzielę tę zimę na trzy równe części, pomiędzy Pana, moją małą i studia. Jakżem jest szczęśliwy! I Panu tego życzę. Jak tam Drezno? Miłość będę dzielił po równi z przyjaźnią. Adieu. Wściekle bazgrzę. Kończę, idę zanieść ten list, by być z powrotem przy biurku, gdy mała przyjdzie z Komedii.

Lipsk, początek października 1767
Muszę Ci się zwierzyć listownie, gdyż z obawy przed Twoim szyderstwem nie mogę Ci tego powiedzieć. A powinieneś znać prawdę. Będę się streszczał. Chcę wiedzieć, co o tym myślisz, pragnę Twojej rady, masz więcej doświadczenia ode mnie, a w tej sprawie jesteś bezstronny. Dwóch ludzi wprowadziło się do wolnego pokoju na dole. Może ich tam widziałeś. To jednak nie ma znaczenia. Jeden z nich starszawy, drugi młodszy, mniej więcej w moim wieku, rozumiesz. Ale o niego byłem zupełnie spokojny. Oprócz obiadów zamówili kolacje i będą tam jadali co wieczór. Niezbyt to dla mnie przyjemne, ale to jeszcze nie wszystko. Jeśli masz jakiekolwiek pojęcie o mojej dziewczynie, możesz sobie wyobrazić, jakimi mnie zasypuje prośbami, zaklinając mnie, bym z tego powodu nie zmienił swego stosunku do niej. Wśród najgorętszych pieszczot błagała mnie, bym jej nie dręczył zazdrością, przysięgała, że zawsze będzie moją. A w cóż nie uwierzy zakochany? Ale czyż może mi przysiąc? Czyż może przysiąc, że nigdy się nie zmieni, że serce jej nie będzie biło dla innego? Jednak pragnę uwierzyć, że to możliwe.
Ale teraz poważnie, nie, to wygląda, jakbym nie mógł znaleźć odpowiednich słów. Dziś — jedno spojrzenie może kochanka unieść w siódme niebo, ale jego Piękna potrafi go w chwilę potem strącić w otchłań, wystarczy, gdy skieruje wzrok na innego. Sentencja. Niechaj mnie usprawiedliwi zamęt w mojej głowie. Dziś stałem przy niej i rozmawiałem, bawiła się wstążkami czepka. Wtem wszedł ten młodszy z nich i zażądał od matki kart do taroka, matka podeszła do półki, a córka podniosła rękę do oka i wytarła je, jakby jej coś tam wpadło. Doprowadziło mnie to do szaleństwa. Masz mnie chyba za głupca. A więc słuchaj dalej. Znam ten ruch u mojej dziewczyny. Jakże często, chcąc ukryć przed matką rumieniec i swoje pomieszanie, podnosiła zręcznie dłoń do twarzy. Czemuż nie miałaby teraz oszukać kochanka, jak przedtem podchodziła matkę? To podejrzenie przeradza się u mnie niemal w pewność. Utwierdź mnie w tym — drżę już na myśl o Twojej odpowiedzi — jak mam usprawiedliwić Anetę? Tak, tego tylko pragnę, usprawiedliwić ją. Podaj mi dowody przemawiające za nią, nigdy przeciwko niej! Miałbyś... Dosyć! Oczy zakochanych widzą ostrzej niż oczy Boga, ale często zbyt ostro. Poradź mi i pociesz mnie! Tylko nie drwij ze mnie, choćbym nawet na to zasługiwał.

Lipsk, 13 października 1767
Jeszcze jedna taka noc jak ta, Behrischu, a piekło będzie mi oszczędzone mimo wszystkie moje grzechy. Ty mogłeś spać spokojnie, ale zazdrosny kochanek, który tyle wypił szampana, że krew w nim zawrzała, a wyobraźnia rozpaliła się do szaleństwa! Najpierw nie mogłem zasnąć, tarzałem się po łóżku, wyskakiwałem zeń, szalałem; potem, zmęczony, usnąłem, nie wiem, na jak długo, miałem głupie sny, jacyś wysocy ludzie, kapelusze z piórami, dymiące fajki, Tours d'adresse, tours de passe passe, obudziłem się — i niech to wszyscy diabli wezmą!
Potem miałem godzinę spokoju i piękne sny. Urocze jej minki, znaki u drzwi, przelotne całusy i naraz Ft. wepchnęła mnie do saka. Prawdziwie kuglarska sztuczka. Morskie świnki można wyczarować nawet przed Bramą Św. Piotra, lecz zaczarować człowieka, człowieka jak mnie, to rzecz niesłychana. Ale mimo iż wydawało mi się to nieprawdopodobne, czułem, jakby to działo się w rzeczywistości. Filozofowałem w saku i tuzinem alegorii wznosiłem lamenty w guście Szekspira. Potem zdawało mi się, jakbym się oddalił, oddalił od niej, ale wciąż jeszcze siedziałem w saku, pragnąłem się wydostać na wolność — i obudziłem się. Przeklęty sak tkwił mi wciąż w głowie. Naglem pomyślał, że Cię więcej nie zobaczę (gdyż sam to postanowiłem i jestem nadal niemal na to zdecydowany), i czułem się przez chwilę, jakbym nie dał czartowi sześciu fenigów, by wykupić moją małą z jego pazurów, w końcu owładnął mną taki paroksyzm gorączki, że mi się aż w głowie mąciło. Rozwaliłem łóżko, pogryzłem w strzępy chustkę do nosa i spałem do ósmej na ruinach mego wspaniałego posłania. Jakbym był na uczcie katów, niech to porwą czarci! Wszystko to byłoby do zniesienia, gdyby nie te sztuczki kuglarskie, przy pomocy których — Ona mogła się w moim imieniu z Mistrzem ugodzić. Pamiętaj, Behrischu, pomścij mnie i siebie. Chcę być rozsądny, to znaczy wobec jej amanta zachować zimną krew, muszę powiększyć mój zbiór pistoletów o nowy nabytek. Bo dąsy i lamenty na nic się nie zdadzą. Ona tak potrafi człowiekowi zamknąć usta tymi swoimi sposobikami — znasz je, prawda? — że oskarżyciel staje przed nią jak półgłówek. Powtórz jej też to, coś mi wczoraj powiedział, i wręcz jej oznajmij, że udaje zarówno miłość do mnie, jak przyjaźń do Ciebie. Wścieknie się wtedy, bo ona wie, jakie Ty masz nade mną tonum persuadendi. A propos, kiedy się tam do niej wybierasz? Ja nie pójdę, trochę chłodu nie zaszkodzi ani teraz, ani po kilku dniach, jeśli zaś ona pojutrze będzie się na to dąsać, zwalę winę na pogodę.
Bądź zdrów i nie ugrzęźnij w błocie. Jeślibyś mnie chciał jeszcze przed wyjazdem raz zobaczyć, przyjdź do mnie o piątej, szóstej, ale po rozmowie z Nią.
— Ot i masz całą Anetę! Przeklęta dziewczyna! Ten sak! Ten sak!

Lipsk, wtorek, 10 listopada 1767
To dobrze, że dziś dostałem list od Ciebie. Patrz, odpowiadam od razu, chociaż dopiero w sobotę otrzymasz tę kartkę.

Wieczorem o siódmej
Ha, Behrischu, to jedna z tych chwil! Tyś daleko, a co znaczy zimny papier wobec Twych ramion! O Boże, Boże! Pozwól mi znów wrócić do siebie! Behrischu, niechaj przeklęta będzie miłość! O, żal by Ci było mnie, gdybyś mógł widzieć, gdybyś mógł widzieć mnie nieszczęsnego, jak cierpię, jak szaleję, jak się miotam, nie wiem przeciw komu! Przyjacielu, przyjacielu! Czemu mam tylko Ciebie jednego?

O ósmej
Krew krąży ciszej, porozmawiam z tobą spokojniej. Czy rozsądnie, Bóg raczy wiedzieć! Nie, nierozsądnie. Jak może być rozsądny szaleniec? Ja nim jestem. Gdybym miał kajdany na dłoniach, wiedziałbym chociaż, co mam gryźć. Wieleś zniósł ze mną, znieś jeszcze i tę paplaninę, a jeśli się boisz, pomódl się, a ja powiem amen, bo ja już nie mogę się modlić. Moja... Ha! Widzisz! Już znowu ona! O, gdybym mógł odzyskać równowagę albo gdyby równowaga wróciła do mnie! Kochany, kochany!
Był tu Horn, prosiłem go, by przyszedł mi poczytać, a potem kazałem go odprawić; myślał, że leżę w łóżku. Nie chcę, żeby mi przeszkadzał, gdy rozmawiam z Tobą. To dobry chłopak, ale przeszkadzać potrafi po mistrzowsku. Tysiąc spraw i ani jednej słusznej. O Behrischu, Behrischu! Och, ta moja głowa!
Przyciąłem sobie pióro, by nabrać sił. Zobaczymy, czy to coś pomoże. Moja ukochana! Ach, będzie nią na wieki! Patrz, Behrischu, czuję to w chwili, kiedy mnie czyni szalonym. Boże, Boże, dlaczego muszę ją tak kochać! A więc zacznę od początku. Aneta czyni — nie, nic nie czyni. Cicho, cicho, opowiem Ci wszystko po kolei.
W niedzielę poszedłem na obiad do doktora Hermanna i wróciłem o trzeciej do S[chönkopfów]. Poszła do Obermannów, pierwszy raz w życiu życzyłem sobie śmierci, nie wiedziałem tylko, jaką wybrać. Postanowiłem pójść do Breitkopfów. Poszedłem i nie znalazłem tam chwili spokoju. Byłem tam może z kwadrans i zapytałem Mamsell, czy nie ma żadnych spraw do Obermannów w związku z Minną. Powiedziała, że nie. Nie nalegałem. Uważała, że mogę tu zostać, a ja znów chciałem odejść. W końcu, zirytowana moimi prośbami, napisała karteczkę do Mams. Obermann, dała mi ją i wybiegłem. Łudziłem się, że będę szczęśliwy. Biada jej! Zniszczyła mi tę radość. Wszedłem. Mams. Obermann otworzyła bilecik, zawierał, co następuje: „Mężczyźni to dziwne stworzenia. Zmienni, nie wiadomo dlaczego. Zaledwie p. Goethe tu przyszedł, a już dał mi do zrozumienia, że Pani towarzystwo milsze mu niż moje. Zmusił mnie, bym mu dała jakieś polecenie do Pani, choć nic takiego nie zamyślałam. Mimo że jestem zła na niego z tego powodu, to jednak czuję doń wdzięczność, bo dał mi sposobność powiedzieć Pani, że pozostaję niezmiennie
Jej życzliwa"
Mamsell Obermann przeczytawszy ten list zapewniła mnie, że nic z tego nie rozumie, moja dziewczyna zaś zaczęła go czytać i zamiast nagrodzić mnie za przybycie, podziękować za serdeczność, potraktowała mnie tak ozięble, że zauważyła to pani Obermann i nawet jej brat. Zachowaniem swoim przez cały wieczór i cały poniedziałek przyprawiła mnie o taką zgryzotę, że w poniedziałek wieczorem dostałem gorączki, całą noc męczyłem się, na przemian wstrząsany zimnymi dreszczami i żarem, i dziś muszę siedzieć w domu. A więc! Nie żądaj, Behrischu, bym Ci to opowiadał z zimną krwią. Boże, tego wieczora prosiłem, by mi coś przyniesiono z dołu. Przyszła moja służąca, przyniosła wiadomość, że Aneta z matką jest w Komedii. Wtedy właśnie dostałem dreszczy i gorączki i na tę wieść wszystka krew we mnie zawrzała. Ach! W Komedii! Wiedząc, że w tym czasie jej ukochany jest chory! Boże! To było okrutne, ale przebaczyłem jej. Nie wiedziałem, jaka szła sztuka. Jakże to? Więc ona będzie z nimi w Komedii? Z nimi! To mi nie dawało spokoju! Muszę wiedzieć. Ubieram się i pędzę jak wariat do Komedii. Biorę bilet na galerię. Idę na górę. Ach! Nowy cios. Mam słaby wzrok i nie dostrzegam widzów w lożach. Myślałem, że się wścieknę, chciałem biec do domu, przynieść swoją lornetkę. Jakiś nicpoń, który siedział obok, wyrwał mnie z tego zamętu, spostrzegłszy bowiem, że ma dwie lornetki, poprosiłem go uprzejmie, by mi użyczył jednej. Uczynił to. Spojrzałem w dół i znalazłem jej lożę. Och, Behrischu...
Znalazłem jej lożę. Siedziała w kącie, obok niej jakaś mała dziewczynka, Bóg wie kto, potem Piotr, a dalej matka. Ale teraz! W tyle, za jej fotelem, pan Ryden, pochylając się nad nią poufale. Ha! Przedstaw sobie mnie! Przedstaw sobie mnie! Na galerii! Z lornetką, jak patrzę na to! Przekleństwo! Behrischu, myślałem, że głowa mi pęknie z wściekłości. Wystawiano Miss Sarę. Schulze grała Miss, ale ja nic nie widziałem, nic nie słyszałem, oczy utkwiłem w loży, serce mi drżało. To nachylał się do niej, że aż ta mała dziewczynka siedząca obok niej nic nie mogła zobaczyć, to znów się cofał, to opierał o fotel i coś do niej mówił, a ja zgrzytałem zębami patrząc na to. Łzy napływały mi do oczu, ale wszystko widziałem wyraźnie, przez cały ten wieczór nie mogłem płakać. Potem pomyślałem o Tobie, przysięgam, o Tobie, i chciałem pójść do domu, by pisać do Ciebie, ale widok tej pary znów mnie powstrzymał i pozostałem. Boże, Boże! Dlaczego nawet wtedy pragnąłem ją usprawiedliwić! Tak, próbowałem to czynić. Mówiłem sobie: jak chłodno go traktuje, jak się od niego odwraca, ledwie mu odpowiadając, niczym natrętowi. Ach, nie moja lornetka starała się ją wybielić, moje serce pragnęło tak widzieć! O Boże, gdybym to nawet widział naprawdę, miłość własna byłaby ostatnią przyczyną, której bym to mógł przypisać.
Bije godzina dziewiąta, zaraz się skończy ta przeklęta Komedia. Do diabła z nią! A więc dalej. Siedziałem tak przez kwadrans i nie widziałem nic więcej poza tym, com oglądał przez pierwsze pięć minut. Naraz schwyciła mnie gwałtowna gorączka, przez chwilę myślałem, że umrę; zwróciłem lornetkę, nie wyszedłem, a wybiegłem z gmachu — i od dwóch godzin jestem przy Tobie. Czy znasz nieszczęśliwszego człowieka o takich możliwościach, o takich widokach, o tego rodzaju przymiotach, wymień mi go, a będę milczał. Daremniem pragnął się wypłakać przez ten cały wieczór, zęby mi szczękały, a kiedy się je zaciska, nie można płakać.
Znów nowe pióro. Znów kilka chwil spokoju. O mój przyjacielu! Już trzecia kartka. Mógłbym Ci napisać tysiąc nie czując znużenia. I nie kończąc. Któż z nieszczęśliwych wyskarżył się do końca?
Ale kocham. Wiem, że wypiłbym truciznę z jej rąk. Wybacz mi, przyjacielu. Doprawdy, piszę w gorączce jak w paroksyzmie, lecz pozwól mi pisać. Lepiej, że całą wściekłość wyrzucę na papier, aniżelibym miał znów tłuc głową o ścianę.
Spałem przez kwadrans w fotelu. Jestem naprawdę bardzo wyczerpany. Ale muszę jeszcze dokończyć kartki tego wieczora. Mam jeszcze wiele do powiedzenia.
Jak spędzę tę noc? Ciarki mnie przechodzą na samą myśl o tym. Co uczynię jutro? Już wiem. Będę spokojny, dopóki nie wejdę w jej dom. Wtedy serce zacznie mi walić, a kiedy usłyszę jej kroki albo jej głos, jeszcze mocniej będzie się tłuc w piersi i po obiedzie odejdę. A kiedy ją ujrzę, łzy mi napłyną do oczu i pomyślę: oby Ci Bóg przebaczył, jak ja Ci przebaczam, niechaj podaruje Ci wszystkie te lata, któreś zrabowała z mego życia. Tak będę myślał, spojrzę na nią i będę się cieszył, że mogłem niemal uwierzyć, że mnie kocha. I znów odejdę. Tak będzie jutro, pojutrze i zawsze.
Pomyśl, Behrischu, oglądałem z nią kiedyś Sarę. Jakże inaczej niż dziś, przecież to były te same sceny, ci sami aktorzy, a dziś nie mogłem tego znieść. Ach! Wszelka radość leży w nas samych. Jesteśmy swoimi własnymi diabłami, sami wypędzamy się z naszego raju.
Znów usnąłem, jestem bardzo zmęczony. Co będzie jutro? Mąci mi się w mojej biednej głowie. Jutro wyjdę i zobaczymy. Może osłabł jej niczym nie usprawiedliwiony chłód wobec mnie? Jeśli nie, to jestem pewien, że jutro wieczorem będę miał ciężki atak febry. Niech i tak będzie! Nie jestem już panem siebie samego. Onegdaj, kiedy mnie poniósł ten mój narowisty rumak, com uczynił? Nie mogłem go powstrzymać, widziałem swoją śmierć, przed oczami miałem obraz strasznego upadku. Zdobyłem się na odwagę i zeskoczyłem z konia. Odważyłem się na to. Może nie jestem najmężniejszy, alem tak stworzony, że w niebezpieczeństwie staję się odważny. Teraz jestem w niebezpieczeństwie, a jednak brak mi odwagi. Boże! Przyjacielu! Czy wiesz, o czym myślę? Dobrej nocy! Głowa mi pęka. O, gdyby znów zaświeciło słońce! O goryczy! Doprawdy, nie wiem, co piszę.

Środa rano
Miałem okropną noc. Śniła mi się Sara. O Behrischu, pragnę się uspokoić, ale nie mogę. Dziś ją zobaczę. Będzie próba Minnyu Obermannów, ona tam przyjdzie. Ach, a jeśli będzie nadal dla mnie chłodna! Mógłbym ją ukarać. Niechby ją dręczyła najstraszliwsza zazdrość. Nie, nie, nie mogę tego zrobić.

Wieczorem o ósmej
Wczoraj o tej porze jakże było inaczej! Znów przeczytałem mój list i gdybym się wstydził ukazać przed Tobą taki, jaki jestem, na pewno bym go porwał w strzępy. Gwałtowne pożądanie i równie gwałtowny wstręt, szaleństwo i rozkosz — po nich mnie poznasz i użalisz się nade mną.
Wczoraj świat uczyniła mi piekłem, a dziś rajem — i pozostanie tak długo, dopóki nie będzie w jej mocy uczynić ani jednego, ani drugiego.
Przyszła do Obermannów i przez kwadrans byliśmy sami. Nie trzeba więcej, by się pojednać. Nie darmo mówi Szekspir, słabość to imię Twoje, kobieto, a właściwie należałoby to skierować do młodzieńca. Przyznała się do winy, poruszyła ją moja choroba, rzuciła mi się w ramiona i prosiła o przebaczenie. Przebaczyłem jej wszystko. Cóż mogłem jej jeszcze przebaczyć w porównaniu z tym, com jej przebaczył wówczas?
Miałem dość siły, by ukryć przed nią swoją głupotę w Komedii. „Wiesz — powiedziała — byliśmy wczoraj w Komedii, nie bądź zły. Wcisnęłam się w sam kąt loży, posadziłam obok siebie Lotkę, żeby on nie mógł siedzieć przy mnie. Stał wciąż za moim fotelem, a ja unikałam, jak tylko mogłam, rozmowy z nim, gawędziłam z sąsiadką z najbliższej loży i chętnie bym tylko z nią rozmawiała." O Behrischu, wszystko, com sobie wczoraj imaginował patrząc na nich, teraz mi potwierdziła. Ona sama! W moich ramionach. Jedna chwila szczęścia zastępuje tysiące pełnych cierpienia, inaczej któż chciałby żyć? Mój gniew prysnął, minione zło stało się dobrem, wspomnienie doznanych cierpień przyjemnością. I tak się to wyrównuje. Cale moje szczęście obejmowałem ramionami! To piękne zawstydzenie, jakie ją często ogarnia wobec naszych poufałości, gwałtowna miłość, co wbrew nakazom rzuca ją w moje objęcia, jej oczy przymknięte, ilekroć usta przyciska do moich, słodki uśmiech w krótkich przerwach między pieszczotami, rumieńce, wstyd, miłość, rozkosz i ta obawa malująca się na jej twarzy, gdy z drżeniem usiłuje się uwolnić z moich uścisków, i ta jej słabość, co rodzi się z lęku, bo tylko on wyrywa mi ją z ramion! Behrischu! To szczęście, dla którego by się chętnie zniosło czyściec. Dobrej nocy, mam zawrót głowy jak wczoraj, ale od czegoś innego. Gorączka ustąpiła i dopóki będzie ładna pogoda, zapewne nie powróci. Dobrej nocy!

Lipsk, 20 listopada 1767
Dziwaczny wieczór, Behrischu! Powinienem go wykorzystać na napisanie paru słów do Ciebie. Jutro odchodzi poczta. Dziś już od dwunastu godzin jestem jak nieprzytomny. Twój list był poczciwy, odczytałem z niego Hornowi niektóre ustępy i on sądzi, że gdybym zawsze słuchał tego, co mi mówisz, i zawsze czynił według Twoich rad, mógłbym się stać najszczęśliwszym z ludzi. Chłopak ma rację, lecz ani jego, ani Ciebie nie mogę posłuchać. Tymczasem coś niecoś z historii mego serca. Często zastanawialiśmy się nad tym, czy ona mnie kocha. Sądziliśmy, że w jej postępowaniu kryje się wiele dumy. Jak sądzisz, czy na to wskazywałoby to, co ostatnio spostrzegłem? Od pewnego czasu, gdy nie mogę jej widywać wieczorami, okazuje mi wiele względów; była niespokojna, kiedy raz nie przyszedłem po południu, jednak nie męczyła mnie już ani zazdrością, ani żadnymi podejrzeniami, myślę tedy, że żar jej miłości bardzo ochłódł. Od czterech tygodni, od kiedy zaczęła się ta historia z Minną, w związku z czym częściej przychodziłem do Breitkopfów, znów ogień wybuchnął z całą gwałtownością. I ją, i mnie unieszczęśliwia zazdrość, niekiedy bliska szału, podejrzliwość, poczucie wyłączności tak silne, że muszę przed nią ukrywać nawet to, iż pocałowałem dłoń innej. To prawda, ona jest od kilku dni bardzo cierpiąca, toteż współczucie dla niej czyni mnie wyrozumiałym. Jak sądzisz, Behrischu, czy to nie płynie jedynie z pychy, że mnie kocha? Zapewne sprawia jej przyjemność, że taki dumny mężczyzna jak ja przykuty jest do jej podnóżka. Dopóki leży u jej stóp spokojnie, nie zwraca na niego uwagi, kiedy się jednak chce uwolnić, wtedy znów sobie o nim przypomina i jej miłość budzi się wraz z lękiem przed utratą wielbiciela.

Lipsk, marzec 1768
...Co robi Aneta? Ach, ach! ej! Czy jest w ogóle jakaś Aneta na świecie? Czy pamiętasz ją jeszcze? Zdawało mi się, że dawno o jej istnieniu zapomniałeś, przynajmniej od dobrych trzech miesięcy nie dowiadywałeś się o nią, a ja byłem na tyle uprzejmy, że nie pisałem Ci o niej.
Dobrze więc, jeśli chcesz wiedzieć, jak się sprawy z nami mają, to posłuchaj. Kochamy się bardziej aniżeli kiedykolwiek, chociaż rzadziej się spotykamy. Osiągnąłem zwycięstwo nad sobą i nie widuję jej. Chyba mi się to udało, ale jestem nieszczęśliwszy niż dawniej, ta miłość przetrwa nawet z dala od niej. Mogę żyć nie widując jej, lecz nie kochając — nigdy. Sam ponoszę winę za wszelkie przykrości, jakie wspólnie przeżywamy. Ona jest aniołem, a ja głupcem.
Posłuchaj, Behrischu, nie mogę i nie chcę opuścić dziewczyny, a jednak muszę się stąd wyrwać, a jednak chcę się stąd wyrwać. Ale ona nie może być nieszczęśliwa. Jeśli ma nadal pozostać godna mnie tak jak dotychczas. Behrischu! Ona musi być szczęśliwa. Będę okrutny i pozbawię ją wszelkiej nadziei. Muszę. Kto bowiem czyni dziewczynie nadzieję, ten przyrzeka. Jakże będę rad, jeśli znajdzie uczciwego męża i będzie mogła beze mnie żyć szczęśliwie! Wiem, com jest jej winien, moja ręka i mój majątek należą do niej, wszystko mieć winna, co jej dać mogę. Przekleństwo temu, kto siebie zabezpiecza wpierw, zanim zabezpieczył dziewczynę, którą unieszczęśliwił. Nigdy nie powinna cierpieć, widząc mnie w ramionach innej, zanim ja nie doznam bólu, widząc ją w objęciach drugiego; a może nawet i wtedy zechcę jej zaoszczędzić tego strasznego uczucia. To bardzo zagmatwane, com napisał, ale spróbuj się w tym wszystkim rozeznać. Znasz mnie...

Lipsk, 26 kwietnia 1768
Długom nie pisał, Behrischu, długo, a jednak zawsze jestem ten sam co dawniej: wiedz, że jesteś mi tak drogi jak dawniej i Anetę tak samo kocham jak przedtem, a jeśli mam rzec prawdę, silniejsza jest namiętność, gdy spokojniejsza; tak jest teraz ze mną. Behrischu, zacząłem żyć! Żebym Ci tak wszystko mógł wyznać! Nie mogę, za wiele by mnie to kosztowało. Wystarczy, gdy Ci powiem, że rozstałem się z Anetą i — jesteśmy szczęśliwi. Ależ to było przeżycie! Czuję się teraz jak Herkules po dokonaniu swoich prac i spoglądam wokół na pełne chwały trofea. Był to okropny okres, zanim doszło do wyjaśnień, ale wreszcie to nastąpiło i teraz — teraz dopiero wiem, co to jest życie. To najlepsza, najmilsza dziewczyna i mogą Ci przysiąc, że nigdy, nigdy nie zapomnę, że była szczęściem mego życia, ani nie przestanę myśleć o tym i pragnąć tego, o czym Ci ostatnio napisałem. Behrischu, łączy nas nadal największa przyjaźń, podobnie jak Ciebie z nią. Żadnej więcej poufałości między nami, żadnego słowa o miłości, i tak mi z tym dobrze, tak szczęśliwie, Behrischu, ona jest aniołem. Dziś minęły dwa lata od chwili, kiedym jej powiedział po raz pierwszy, że ją kocham, dwa lata, Behrischu, i wciąż jeszcze... Zaczęliśmy od miłości, kończymy na przyjaźni. Ale ja nie. Kocham ją jeszcze tak bardzo, Boże, tak bardzo! O, gdybyś tu był, by mnie pocieszyć, by mnie kochać! Chętnie bym przyjechał do Ciebie, ale warunki, w jakich żyjesz, nie sprzyjają odwiedzinom przyjaciół. Masz tu pejzaż, pierwszą pamiątkę ode mnie i pierwszą moją próbę w sztuce malarstwa. Postaram się, by następne były lepsze, mam nadzieję, że poczynię postępy.
Przesyłam Ci też komedię, pewnie jej nie poznasz. Horn mówi, że nie powinienem już więcej nic poprawiać; lęka się, że ją popsuję, i ma rację. Powinna być dobra, brak tylko jeszcze sceny siódmej, której nie dokończyłem. Napisz mi rychło, co o tym myślisz. I jeszcze jedno. Pieniądze, które mam otrzymać, zatrzymaj do św. Michała pod warunkiem, że zastrzegam sobie prawo odkupu, w razie gdyby ojciec mój dziwaczył i zechciał mieć ten fortepian u siebie we Frankfurcie. Adieu.

DO PAŃSTWA SCHÖNKOPF

3 października [1768]
Pański sługa, Czcigodny Panie! Jak się czuje Madame, dobry wieczór Mamsell, dobry wieczór Piotrusiu!
Wyobraźcie sobie Państwo, że wchodzę małymi drzwiami do pokoju, Pan siedzi na kanapie przy ciepłym piecu, Madame w swoim kąciku za biurkiem, Piotr leży pod piecem, a Kasia siedzi przy oknie, tak że wystarczy tylko wstać i zrobić miejsce obcemu. No i zaczynam rozprawiać.
Długo mnie nie było, prawda? Całe cztery tygodnie, od kiedym Państwa nie widział i nie mówił z Nimi, przypadek, jaki się w ciągu tych trzech i pół roku ani razu nie zdarzył, a teraz niestety często się będzie ponawiał.
Państwo chcecie wiedzieć, jak mi się żyło? Mogę powiedzieć: nędznie, bardzo nędznie!
A propos, wybaczyliście mi Państwo chyba, że się nie pożegnałem. Byłem w sąsiedztwie, stałem nawet na dole przy bramie, widziałem świecącą latarnię, wszedłem na schody, alem nie mógł wejść na górę. Po raz ostatni — jak potem zejść na dół?
Czynię więc teraz to, com winien był wówczas uczynić, dziękuję Państwu za tyle miłości i przyjaźni, którą mnie tak wytrwale darzyliście, nigdy jej nie zapomnę. Nie proszę o pamięć, znajdzie się tysiąc sposobności, kiedy będziecie Państwo musieli pomyśleć o pewnym osobniku, który trzy i pół roku stanowił cześć Ich rodziny, który nieraz dawał Państwu powód do niezadowolenia, ale przecież jednak nie najgorszym był chłopcem i którego brak, mam nadzieję, od czasu do czasu odczuwacie. Przynajmniej mnie często Państwa braknie...
Prawda, Madame, że to niezbyt wielkie żądanie, abym przynajmniej raz na miesiąc dostawał list z domu, w którym dotychczas tyle dni przeżyłem.
A jeśli nie otrzymam wiadomości, nie szkodzi. To nic, pierwszego listopada i tak napiszę znowu...
Adieu, żegnam Państwa. Kasiu, jeżeli mi Pani słówka nie napisze, to Pani zobaczy!

DO KATARZYNY SCHÖNKOPF

Frankfurt, 1 listopada 1768
Moja najukochańsza przyjaciółko.
Wciąż jeszcze Pani taka wesoła, wciąż jeszcze tak samo złośliwa. Tak zręczna w ukazywaniu dobrego od fałszywej strony, tak nielitościwa w ośmieszaniu cierpiącego i wyszydzaniu jego skarg; wszystkie te okrucieństwa zawiera Pani list, czyż mogłaby rodaczka Minny pisać inaczej?
Dziękuję Pani za nadspodziewanie szybką odpowiedź, proszę też i w przyszłości pomyśleć o mnie podczas przyjemnych, wesołych chwil, a jeśli to możliwe — pisywać; największą radość sprawia mi Jej ożywienie, wesołość, Jej dowcip, nawet jeśli jest tak kąśliwy, tak gorzki.
Jaką odgrywałem rolę, o tym sam wiem najlepiej i mogę sobie wyobrazić, jaką rolę grają moje listy. Jeśli sobie przypomnimy, jak się wiodło innym, to możemy, nie posiadając zgoła daru proroczego, odgadnąć, jak się powiodło temu jednemu; jestem zadowolony, to zwykły los umarłych, że żywi i ich potomkowie tańczą na ich grobie.
Co porabia nasz pryncypał, dyrektor, ochmistrz, jednym słowem, nasz przyjaciel Schönkopf?
Czy wspomina czasem jeszcze swego pierwszego aktora, który wówczas we wszystkich komediach i tragediach kreował żmudne i kłopotliwe role zakochanego i nieszczęśliwego tak dobrze i tak naturalnie, jak tylko umiał? Czy nie znalazł się jeszcze nikt, kto by objął moją rolę, rzecz jasna, że nigdy nie będzie ona już tak wspaniale obsadzona; do roli księcia Michała znajdzie Pani z dziesięciu aktorów, ale do Don Sassafrasa tylko jednego. Czy Pani mnie rozumie?
...Ma Pani słuszność, moja przyjaciółko, że ponoszę teraz karę za to, czym grzeszyłem wobec Lipska; mój obecny pobyt tutaj jest w tym stopniu przykry, w jakim mógł być przyjemny lipski, gdyby pewnym ludziom zależało na tym, żeby mi go umilić. Jeśli mnie Pani chce łajać, musi mnie Pani też i usprawiedliwić, wie Pani bowiem, dlaczegom był niezadowolony, kapryśny i przykry. Dach był dobry, ale te łóżka mogłyby być lepsze, jak mówi Franciszka.
A propos, co porabia nasza Franciszka, czy pogodzi się wkrótce z Justem? Jestem o tym przekonany. Dopóki wachmistrz był jeszcze na miejscu, myślała o swoim przyrzeczeniu, ale teraz, kiedy się udał do Persji — co z oczu, to z serca — weźmie raczej służącego, którego nie chciała, byle nie zostać na lodzie. Proszę pozdrowić ode mnie to poczciwe dziewczę. Czy bierze mi Pani za złe, że przekazuję przez Nią miłe słówka dla sąsiadki? Pytasz Pani, co pozostanie dla Ciebie. Jakże możesz o to pytać? Masz całą moją miłość, całą przyjaźń i najgorętsze z wszystkich słów, a i to nie jest jeszcze tysiączną częścią tego, co czuję. Pani również o tym wie, chociaż, aby dręczyć i zabawiać się kosztem swego przyjaciela (i jedno, i drugie bowiem umiesz wspaniale), udaje Pani, jakbyś o tym nie wiedziała; czyni to Pani w wielu miejscach swego listu, np. zamiast pożegnania, ale mniejsza o to.
Proszę pokazać swoim rodzicom ten list i jeśli wolno prosić, również wszystkie moje listy, a jeśli Pani zechce, także swoim najbliższym przyjaciołom, lecz nikomu więcej. Piszę tak, jak mówiłem, otwarcie, nie chciałbym jednak, żeby czytał to ktoś, kto mógłby sobie me słowa fałszywie tłumaczyć. Jestem jak zawsze niezmiennie i całkowicie Pani oddany
J. W. Goethe

Frankfurt, 30 grudnia 1768
Moja najlepsza bojaźliwa przyjaciółko.
Nie wątpię, że na Nowy Rok otrzyma Pani od Horna wiadomość o moim wyzdrowieniu. Ja ze swej strony śpieszę to potwierdzić. Tak, moja kochana, choroba minęła; a na przyszłość proszę być spokojną, gdyby nawet Pani mówiono: „On znów leży!" Wiadomo Pani, iż mój organizm czasami działa błędnie, ale w ciągu ośmiu dni wraca do normy; tym razem było ile, a wyglądało jeszcze gorzej niż w rzeczywistości, do tego doszły jeszcze dotkliwe bóle. Nieszczęście ma i swoje dobre strony. Wielem się nauczył w czasie choroby, nigdy w życiu nie mógłbym tego doświadczyć. Teraz wszystko minęło i znów jestem wesół, jakkolwiek przez całe trzy tygodnie nie opuszczałem pokoju i prawie nikt mnie nie odwiedzał poza doktorem, który dzięki Bogu jest człowiekiem sympatycznym. Jakże niemądrzy jesteśmy my, ludzie; ilekroć znalazłem się w wesołym towarzystwie, bywałem przykry, a teraz, kiedym został opuszczony przez cały świat, jestem wesół. Nawet podczas choroby swą pogodą pocieszałem rodzinę, która nie była zdolna pocieszać siebie, a cóż dopiero mnie. Pieśń noworoczną, którą zapewne Pani otrzymała, ułożyłem w przystępie wielkiego szaleństwa, a dla zabicia czasu kazałem ją wydrukować. Poza tym rysuję bardzo dużo, piszę baśnie i jestem z siebie zadowolony. Oby Bóg w Nowym Roku zesłał mnie i wszystkim, co najlepsze. Jeśli o nic więcej nie będziemy Go prosić, możemy być pewni, że nam to ześle. Niech tylko nadejdzie kwiecień, wtedy lżej to wszystko zniosę. Mam nadzieję, że wówczas mi się polepszy, że z każdym dniem będę zdrowszy, bo właściwie już wiadomo, co mi dolega. Płuca mam zupełnie zdrowe, tylko coś nie w porządku z żołądkiem. W zaufaniu zapewniają mnie, że będę mógł z tym żyć całkiem dobrze i przyjemnie, jestem więc pogodny i spokojny. Gdy tylko poczuję się lepiej, wyruszę w obce strony i tylko od Pani, a może jeszcze od kogoś innego będzie zależeć, kiedy odwiedzę znów Lipsk. Tymczasem zamierzam wyruszyć do Francji, by się przyjrzeć, jak się tam ludziom żyje, i by się uczyć francuskiego. Toteż może sobie Pani przedstawić, jakim to statecznym będę człowiekiem, kiedy znów zjawię się przed Nią. Czasami przychodzi mi na myśl, że byłby to głupi żart, gdybym mimo moich pięknych projektów miał umrzeć przed Wielkanocą. Wtedy zamówiłbym sobie nagrobek na lipskim cmentarzu, żebyście przynajmniej co rok na Jana, jako w dzień moich imienin, mogli odwiedzać figurkę świętego i mój pomnik. Co Pani o tym sądzi?
Proszę zapewnić swoich rodziców o mej niezmiennej przyjaźni, proszę też ucałować swoją miłą przyjaciółkę i podziękować jej za współczucie, jakie mi okazuje; wkrótce napiszę do niej.
Żal mi sąsiadki Pani; czy nie przekreśli to planów zakochanej pary? Biedni ludzie! Są w tak trudnym położeniu, a czy nasz Pan Bóg pomoże im, czy nie, nie będą Mu za to wdzięczni, muszą to sami przeżyć i wtedy sobie uświadomią, czy Goethe tego nie przewidział. Małżeństwo jest zbyt poważną sprawą, tymczasem żadne z nich obojga nie ma za grosz rozwagi. Święty Andrzeju, przybądź i uczyń cud, inaczej popełnią wielkie głupstwo.
N. B. Żeby nikt nie czytał tego listu, chyba że komuś się to na coś zda. Bywaj zdrowa, moja kochana, chory czy zdrów — cały należę do Pani.
Goethe

Frankfurt, 26 sierpnia 1769
Moja kochana przyjaciółko.
Dziękuję Pani za współczucie, jakie mi okazujesz w związku z moim zdrowiem, muszę wyznać na pocieszenie, że ostatnie wieści o mojej chorobie nie były całkiem ścisłe. Czuję się znów znośnie, oczywiście czasami gorzej, aniżelibym sobie tego życzył. Proszę sobie wyobrazić, że była to tylko niedyspozycja i dlatego nie pisałem tak długo do Pani; może wkrótce inne przyczyny powstrzymają z kolei Panią od pisania do mnie. To dziwne, dziś upływa rok, od kiedym widział Panią po raz ostatni. Cóż to za głupi okres czasu, ileż zmian nastąpiło, mogę się założyć, że gdybym miał Panią znów zobaczyć, nie poznałbym Jej więcej. Przed trzema laty byłbym przysiągł, że inaczej się to wszystko ułoży aniżeli dziś. Dziś wiem, że za nic nie można ręczyć. Był czas, kiedym nie mógł nigdy skończyć rozmów z Panią, a teraz nie starcza mi konceptu, by napisać do Niej jedną stroniczkę. Nie mogę bowiem nic wymyślić, co by Pani mogło sprawić przyjemność. Jeśli mi Pani kiedyś napisze, że jesteś szczęśliwa, że jesteś bez miary szczęśliwa, to dopiero będzie dla mnie radość. Czy Pani mi wierzy? Horn przesyła Ci pozdrowienia, jest bardziej niż ja nieszczęśliwy.
Jakże dziwnie los się układa, jemu naiwność pomaga uleczyć się ze swej namiętności. Bądź zdrowa, droga przyjaciółko. Proszę pozdrowić ode mnie matkę i Piotra. Jestem dziś nieznośny. Gdybym był w Lipsku, siedziałbym u Pani i stroiłbym miny, może jeszcze Pani sobie przypomina podobne spektakle. Jednak nie, gdybym był teraz u Pani, jakżebym był szczęśliwy. O, gdybym mógł cofnąć te trzy i pół roku! Kasiu, przysięgam Pani, kochana Kasieńko, że byłbym mądrzejszy.
Posłuszny Pani rozkazowi, wynotowałem błędy Jej listu, jeśli uniknie Pani tych drobnych potknięć, w przyszłości będziesz pisywała najlepszą niemczyzną:

przypominać coś, a nie czegoś,
przepowiednia, a nie pszepowiednia,
wrażenie, a nie wrarzenie,
wkrótce, a nie wkródce,
otrzymać, a nie otszymać, itd.
Goethe

Frankfurt, 12 grudnia 1769
Moja kochana, droga przyjaciółko!
Tej nocy sen przypomniał mi, że jestem Pani winien odpowiedź. Nie żebym zapomniał, nie żebym nie myślał o Pani, moja przyjaciółko, każdy dzień mówi mi o Niej i o tym, com Jej powinien. Ale to coś zgoła osobliwego, uczucie, które Pani może też zna, że wspomnienie o nieobecnych z czasem nie przygasa, ale zasnuwa się mgłą. Życie pełne wrażeń, poznawanie wciąż nowych rzeczy, krótko mówiąc, każda zmiana sytuacji czynią z naszym sercem to, co pył i dym z malowidłem — delikatne kreski zamazują, a ostrzejsze czynią niewidocznymi, i to tak niepostrzeżenie, że człowiek nie zdaje sobie nawet sprawy, jak to się dzieje. Tysiące rzeczy przypominają mi Panią, widzę po tysiąckroć Jej obraz, ale tak niewyraźnie i często z tak nikłym uczuciem, jak gdybym myślał o kimś obcym; często przychodzi mi na myśl, że winienem Pani odpowiedź, nie odczuwam przy tym jednak najlżejszej chęci, by do Niej napisać. Kiedy więc czytam Pani miły list, który już leży od kilku miesięcy, i widzę Jej przyjaźń i Jej troskę o mnie, niegodnego, wówczas ogarnia mnie lęk przed samym sobą i dopiero wtedy zdaję sobie sprawę, jakie smutne przemiany musiały zajść w mym sercu, że mogę przyjmować bezradośnie to, co by mnie niegdyś wzniosło pod niebiosa. Proszę mi wybaczyć! Czyż można winić nieszczęśliwego za to, że nie umie się cieszyć? Nieszczęście uczyniło mnie otępiałym również na dobro, które mnie jeszcze może spotkać. Ciało powróciło do zdrowia, ale dusza jeszcze nie uleczona, trwam w cichej, spokojnej bezczynności, ale nie znaczy to, że jestem szczęśliwy. I w tym zobojętnieniu wyobraźnia moja tak zastygła, że nie umiem sobie nawet uzmysłowić, co było dla mnie niegdyś najdroższe. Tylko we śnie ukazuje mi się niekiedy moje serce takim, jakim jest w istocie, tylko sen zdolny jest przywołać na powrót te urocze obrazy, przywołać je tak, że moje uczucie staje się znów żywe; zresztą już Pani powiedziałem, sen sprawił, że napisałem ten list. Widziałem Panią, byłem u Niej jak niegdyś; to zbyt dziwne, żeby móc opowiedzieć. Słowem, była Pani zamężna. Czy to prawda? Wziąłem Pani drogi list, daty się zgadzały, jeśli to prawda, oby było to początkiem Pani szczęścia.
Kiedy myślę o tym bez samolubstwa, jakże mnie cieszy, że Panią, moja najlepsza przyjaciółko, Panią bardziej niż każdą inną, która Ci zazdrościła, która miała o sobie większe wyobrażenie aniżeli Ty, że właśnie Panią widzę w ramionach miłego małżonka, zadowoloną i wolną od wszelkiego skrępowania, na jakie narażony jest stan panieński, a szczególnie Jej stan panieński. Jestem wdzięczny memu snu, ukazał mi bowiem tak żywo szczęście Pani i Jej małżonka i jego nagrodę za to, że uczynił Cię tak szczęśliwą. Proszę dla mnie zachować jego przyjaźń i pozostać moją przyjaciółką, gdyż teraz wszystko, nawet przyjaciół, musi Pani z nim dzielić. Jeśli mi wolno uwierzyć memu snu, spotkamy się znów, lecz nie łudzę się, żeby miało to rychło nastąpić. Jeśli to zależeć będzie ode mnie, będę usiłował opóźnić jego spełnienie. Gdybyż to człowiek mógł coś zdziałać przeciwko swemu losowi! Kiedyś napisałem Pani dość zagadkowo o tym, co się ze mną stanie, teraz mogę Jej wyjawić, że zmienię miejsce pobytu i oddalę się od Pani. Niechaj mi nic nie przypomina Lipska, chyba tylko sen nagły, żaden przyjaciel, który stamtąd przybędzie, list żaden. A jednak wiem, że to mi nic nie pomoże; cierpliwość, czas i oddalenie sprawią to, czego nic innego nie jest w stanie uczynić. Zatrą wszystkie nieprzyjemne wrażenia i obdarzą naszą przyjaźń nowym życiem, tak że gdy się po latach spotkamy, spojrzymy na siebie zupełnie innymi oczyma, ale z tym samym sercem. Do tego czasu żegnaj, Pani! Jednak niezupełnie do tego czasu. W ciągu trzech miesięcy otrzyma Pani jeszcze ode mnie list, który powiadomi Ją o miejscu mego pobytu, terminie mego wyjazdu i jeszcze raz Jej powtórzy z nawiązką to, co już Pani tysiąc razy mówiłem. Proszę mi więcej nie odpowiadać, proszę, jeśliby jeszcze Pani chciała się o mnie czegoś dowiedzieć, donieść mi o tym przez mego przyjaciela. Jest to smutna prośba, moja najlepsza, moja jedyna spośród wszystkich, której bym nie chciał nazwać przyjaciółką, gdyż słowo to nie znaczy nic wobec tego, co czuję. Nie chcę więcej widzieć rąk Pani, nie chcę słyszeć Jej głosu, dość cierpię w snach, które są tak Panią wypełnione. Otrzyma Pani jeszcze jeden list, tego święcie dotrzymam, będę dźwigać część moich win, dla pozostałych zaś musi Pani być pobłażliwa. Proszę pomyśleć tylko, że zerwaliśmy ze sobą wszelkie związki, gdybym się nie wywiązał i z tego ostatniego punktu. Otrzyma Pani dużą książkę, jakiej sobie życzysz. Cieszy mnie, że jej właśnie zażądała Pani ode mnie, to najwspanialszy dar, jaki mógłbym Pani ofiarować, dar, dzięki któremu najdłużej i najgodniej zachowa Pani pamięć o mnie. Nie mogę Jej przesłać żadnego z wierszy weselnych, których kilka ułożyłem dla Niej, gdyż albo zbyt wiele wyrażają moich uczuć, albo zbyt mało. I jakże mogłaby Pani żądać ode mnie pieśni godnej tak radosnego święta? Tak — od długiego czasu moje pieśni są tak ponure, tak źle ułożone jak moja głowa, będzie Pani mogła to stwierdzić w większości już drukowanych i tych, które się dopiero ukażą.
Jak najszybciej prześlę Pani Hagedornai inne książki. Oby się Jej spodobał ten uroczy poeta, zasługuje na to. A teraz proszę mnie polecić pamięci swej drogiej Matki i już prawie dorosłemu braciszkowi, który niewątpliwie wyrósł na tęgiego muzyka. Proszę pozdrowić ode mnie wszystkich drogich przyjaciół i przypomnieć mnie ich, a także i swojej pamięci.
Bądź mi zdrowa, najukochańsza przyjaciółko, przyjmij ten list z miłością i dobrocią, moje serce musiało raz jeszcze przemówić, i to wówczas, gdy sen uwiadomił mnie o wydarzeniu, które mi mogło tego zakazać. Bywaj po tysiąckroć zdrowa i pomyśl niekiedy o swym najtkliwiej przywiązanym
Goethem

23 stycznia 1770
Moja kochana przyjaciółko!
Zaiste, całkiem poważnie pisałem w ostatnim liście, że więcej nie pochwycę pióra, by napisać do Pani, ale i niegdyś też często postanawiałem z całą powagą czegoś nie czynić, a Katarzynka sprawiała, że robiłem to, co się jej podobało. Jeśli więc Pani Doktorowa zachowa ten dar, by rządzić ludźmi według swego kaprysu, będę musiał pisać do Madame Kanne, chociażbym się — jak ostatnio — po tysiąc razy od tego odżegnywał. Jeśli sobie dobrze przypominam, ostatni mój list był dosyć ponury, ten zaś piszę w bardziej pogodnym tonie, gdyż do Świąt Wielkanocnych udzieliłaś mi, Pani, odroczenia. Chciałbym, żeby już Pani była po ślubie, i sam Bóg wie, czego chcę jeszcze, ale w gruncie obchodzi mnie to nadal, może sobie Pani to wyobrazić...
Wszystko, co mogę o sobie powiedzieć, to to, że żyję spokojnie, jestem zdrów, rześki i pełen zapału do pracy, bo nie w głowie mi kobiety. Z Hornem wciąż jeszcze jesteśmy dobrymi przyjaciółmi, ale jak to zazwyczaj bywa na świecie, on ma swoje kłopoty i swoje ścieżki, ja swoje — i tak upływa tydzień za tygodniem, a my się prawie nie widujemy.
Ale z tym wszystkim mam dosyć Frankfurtu i pod koniec marca stąd wyruszam. Do Pani nie wolno mi jednak teraz przyjeżdżać, wiem o tym. Jeślibym przyjechał na Święta Wielkanocne, może nie byłaby Pani jeszcze zamężna. A Kasi Schönkopf nie pragnę więcej widzieć, jeśli jej nie mogę ujrzeć wolną. Pod koniec marca jadę więc do Strasburga, jeśli Panią to interesuje, a myślę, że tak. Czy nie zechciałaby mi Pani napisać paru słów do Strasburga? Nie zakpi Pani ze mnie? Gdyż Katarzynka Schönkopf — jestem tego pewien — wie, że liścik od Niej jest mi tak drogi jak dawniej Jej rączka.
Zawsze była Pani miłym dziewczęciem i będzie Pani uroczą żoną. A ja pozostanę Goethem. Wie pani, co to znaczy. Kiedy wymieniam swe nazwisko, wymieniam je w całości, a wiesz Pani, że jak długo Cię znałem, żyłem tylko jako część Pani.
Zanim stąd odejdę, powinna Pani otrzymać jeszcze tę zamówioną książkę, wachlarz i szal będę Jej winien aż do powrotu z Francji.
Pozostanę w Strasburgu i wówczas, podobnie jak u Pani, oba nasze nazwiska poprzedzi „doktor".
Ze Strasburga udam się do Paryża, mam nadzieję, że będę się w nim dobrze czuł i pozostanę tam przez czas dłuższy. Ą potem? Bóg tylko wie, co będzie dalej. A więc na Wielkanoc odbędzie się prawdopodobnie Pani ślub. Jeśli nie nastąpi na Wielkanoc, to na św. Michała, a jeśli i nie na Michała, to ja na pewno się z tego powodu nie powieszę.
Gdybym tak Pani sam mógł przywieźć wachlarz i szal i jeszcze powiedzieć: Mlle Schönkopf albo Kasiu Schönkopf, czy jak by tam wyszło! Wtedy byłbym też doktorem, i to francuskim. I w końcu byłaby śmiesznie mała różnica pomiędzy Panią Doktorową C. czy Panią Doktorową G.
Tymczasem żegnaj, piękna Pani, proszę pozdrowić Ojca, drogą Mamę i mego przyjaciela Piotra.
Z Breitkopfami zerwałem prawie wszelkie związki, podobnie jak z całym światem. Wprawdzie otrzymałem dopiero co listy, ale nie mam nastroju, by na nie odpowiadać.
Kostka kocha się jeszcze w Rieplu Pegauerze na zabój, mnie wydaje się to nierozsądne i przykre, rozumie Pani dlaczego.
Winogrona są kwaśne, powiedział lis. Mogłoby w końcu dojść do małżeństwa, a to byłby niezły spektakl; znam wprawdzie inne małżeństwo, które byłoby jeszcze większym widowiskiem. A jednak nie jest ono niemożliwe, jeno nieprawdopodobne.
Urządziliśmy się tu ładnie. Mamy cały dom, a kiedy moja siostra wyjdzie za mąż, musi się stąd wyprowadzić, nie ścierpię żadnego szwagra; gdy zaś ja się ożenię, rodzice podzielą się ze mną domem i dostanę dziesięć pokoi, wszystkie piękne i urządzone w guście frankfurckim.
A więc, Katarzynko, wygląda tak, jakby mnie Pani nie chciała, wobec tego proszę nastręczyć mi którąś ze swoich przyjaciółek, najbardziej do Ciebie podobną, gdyż inaczej na co się zdadzą te wszystkie peregrynacje. Za dwa lata będę znów tutaj. I później. Mam dom, mam pieniądze. Serce, czego pragniesz więcej? Żony!
Adieu, kochana przyjaciółko. Choć raz byłem dziś wesoły i pisałem źle. Adieu, moja najlepsza.

FRYDERYKA BRION

1752 — 1813

DO FRYDERYKI BRION

15 października 1770
Kochana nowa przyjaciółko! Ośmielam się tak Panią nazwać, bo jeśli się choć odrobinę znam na oczach, mój wzrok już od pierwszego wejrzenia odnalazł w Twoich nadzieję przyjaźni z Panią, a na nasze serca mógłbym przysiąc. Pani, tak delikatna i dobra, Pani, którą tak kocham, czyż mogłabyś być dla mnie niełaskawa?
Kochana, kochana przyjaciółko! Czyż musisz wątpić, że mam Ci mnóstwo do powiedzenia? Inna rzecz, dlaczego właśnie teraz chcę pisać i co chciałbym napisać. Jakiś wewnętrzny niepokój mówi mi, że pragnąłbym być przy Pani, dlatego ten skrawek papieru jest dla mnie prawdziwym ukojeniem, skrzydlatym posłańcem tu, pośród gwarnego Strasburga, a być może i dla Pani w Jej zaciszu, kiedy żywiej odczujesz oddalenie od przyjaciół.
Okoliczności naszej podróży powrotnej mogłabyś sobie Pani przedstawić w przybliżeniu, gdybyś mi się była przyjrzała przy pożegnaniu; zauważyłabyś, jak ciężko mi było rozstawać się i jak śpieszno było Weylandowi, mimo iż w innych warunkach chętnie by u Was pozostał dłużej. Jego myśli biegły naprzód, moje wstecz, toteż rzecz naturalna, że nasz dyskurs nie mógł być ani głęboki, ani też interesujący.
Za Wanzenau zastanawialiśmy się, jak skrócić drogę, i zabłądziliśmy szczęśliwie wśród moczarów. Noc zapadła i na dobitkę deszcz, który wkrótce potem dość szczodrze nas uczęstował, rozpadał się w końcu na dobre, tak więc nie brakło niczego, by nas przekonać w całej pełni o miłości i wierności naszych księżniczek.
Przez całą drogę rolka z sylwetkami, którą z lęku, by jej nie zgubić, wciąż trzymałem w ręku, była mi talizmanem, w czarodziejski sposób odżegnującym wszelkie trudy podróży. I co jeszcze? O, nie mogę powiedzieć; albo Pani odgadnie, albo nie uwierzy. Wreszcie osiągnęliśmy cel podróży i pierwszą myślą, jaka nam zaświtała i jaka nas radowała już w drodze, było prędko ujrzeć Panią ponownie.
Bardzo to miła rzecz nadzieja ponownego spotkania. I jeśli komuś smutno na sercu i trudno się rozstać, podajemy mu na dłoni lekarstwo: „Kochane serduszko, uspokój się, nie na długo rozłączasz się z tymi, których kochasz, uspokój się, skarbie." A potem dajemy mu na pociechę sylwetkę, żeby coś miał, i już jest grzeczny i cichutki jak małe dziecko, któremu matka zamiast jabłka daje lalkę, chociaż nie może jej zjeść.
Dość, wszak jesteśmy tu i widzi Pani, żeś nie miała racji! Nie chciałaś uwierzyć, że słodycz jej sielskich radości przeniosę ponad miejski gwar.
Z pewnością, Mamsell, Strasburg nie wydawał mi się jeszcze nigdy tak pusty jak teraz. Wprawdzie mam nadzieję, że będzie lepiej, kiedy czas zatrze trochę pamięć naszych miłych, wesołych rozrywek, kiedy nie będę już tak żywo odczuwał, jaka dobra, jak pełna uroku jest moja przyjaciółka. Czy mógłbym, czy chciałbym o tym zapomnieć? Nie, raczej pragnę zachować ten leciutki ból serca i często pisać do Pani.
Więc raz jeszcze stokrotne dzięki. Przesyłam wiele szczerych pozdrowień dla drogich Rodziców Pani, dla Jej kochanej siostry, po stokroć, stokroć... jakże chętnie oddałbym je Pani osobiście.
Goethe

Odtąd częste przejażdżki konne zimą czy wiosną prowadziły poetę do zacisznej plebanii, zagubionej wśród łąk i lasów. Otoczony podziwem i gorącą sympatią wszystkich członków rodziny, w serdecznej, pogodnej atmosferze, przeżył Goethe niezapomniane dni nowej miłości.
Narodziła się od pierwszego wejrzenia i szybko przeminęła, pozostawiając poecie wspomnienie smutnej, opuszczonej dziewczyny i przykre uczucie wyrządzonej krzywdy nie do naprawienia.
Tymczasem jednak młodzi doznają wszystkich radości kochania. Rodzice patrzą na miłość tych dwojga z nadzieją i aprobatą. Wszystko zapowiada się szczęśliwie i gładko.
Poetyckim świadectwem sesenheimskiej sielanki są erotyki Goethego pisane w tym samym czasie, co Powitanie i rozłąka, Z malowaną wstążką i inne.
Ale to niczym nie zmącone szczęście nie trwało długo.
Jest rok 1771. Zbliża się dzień wyjazdu Goethego ze Strasburga. Poeta kończy studia i niedługo będzie musiał wracać do Frankfurtu. Lecz przedtem trzeba rozstrzygnąć sprawę z Fryderyką. Powziąć jedną z tych decyzji, od których zależeć może dalszy bieg życia.
„Niewesoło mi na duszy — pisze Goethe do przyjaciela Jana Daniela Salzmanna 17 maja, przed wyjazdem na Zielone Świątki do Sesenheim. — Jestem na tyle trzeźwy, by odczuć, że chcę pochwycić cień."
A w kilka tygodni później, 19 czerwca, zwierza mu się ze swej wewnętrznej rozterki:
„Najprzyjemniejsza okolica, ludzie, którzy mnie kochają, krąg radości! Czyżby nie było to spełnienie Twych marzeń dziecinnych? — zapytuję czasem sam siebie, gdy się rozglądam po tym horyzoncie szczęśliwości. Tak, tak, to one! Czuję to, drogi przyjacielu, i czuję też, że człowiek nawet o włos nie jest szczęśliwszy, gdy osiąga to, czego pragnie. Te przyprawy, te przyprawy, które nam los do każdej szczęśliwej chwili dosypuje!"
Nad tym pięciotygodniowym ostatnim pobytem w Sesenheim ciążył smutek bliskiego rozstania. Goethe łamał się w sobie przechodząc od nastrojów młodzieńczej beztroski i wesołości do melancholijnych zamyśleń.
Na pozór wszystko było jak dawniej. Poeta, jak zawsze, czyta swego ulubionego Homera w oryginale, prowadzi ożywione rozmowy z domownikami, wciąga ich w przeróżne gry i zabawy, muzykuje z Fryderyka, tańczy na sąsiedzkich balikach, słucha pieśni ludowych, pisze. Tylko Fryderyka, jakby w przeczuciu bliskiej utraty, zapada na zdrowiu, co dzień jest bledsza i smutniejsza. A i Goethemu pod wpływem tych przeżyć zaczyna się odnawiać dawna choroba.
Dnia 6 sierpnia 1771 r. Goethe opuszcza Sesenheim na zawsze.
Po powrocie do Strasburga otrzymuje licencjat zdobywając tytuł doktora nauk prawniczych. Po kilku dniach wraca do Frankfurtu.
Zamyka się jeszcze jeden ważny okres w jego życiu, by ustąpić miejsca nowym doznaniom i przeżyciom.
Niestety nie dochowały się listy obojga; podobno listy poety do Fryderyki miała zniszczyć po jej śmierci siostra, Goethe zaś przed wyjazdem do Italii spalił wielką część swej korespondencji; los ten spotkał wtedy i listy jego smutnej kochanki z Sesenheim.
O tym, jak ciężko przeżyła Fryderyka Brion rozstanie z ukochanym, świadczy choćby taki fragment wspomnień samego poety, gdy po latach wraca pamięcią do nieszczęśliwej bohaterki sesenheimskiego dramatu.
„Odpowiedź Fryderyki na listowne pożegnanie rozdarła mi serce. Toć przecież to samo pismo, te same myśli, to samo uczucie, które przy mnie się budziło i ku mnie się zwracało. Teraz dopiero zrozumiałem stratę, jaką poniosłem, i nie widziałem żadnej możliwości, by ją powetować, a chociażby złagodzić. Jak żywa stała mi przed oczyma; zawsze dotkliwie odczuwałem jej brak, a co najgorsze, nie mogłem sobie darować własnego nieszczęścia. Małgosię mi wydarto, Aneta mnie porzuciła, tu po raz pierwszy wina była po mojej stronie; zraniłem to najszlachetniejsze serce do głębi..."
„...Od czasu atoli, gdy zaczęła dokuczać mi troska o Fryderykę, jak zawsze w takich chwilach życia, szukałem ulgi w poezji. Kontynuowałem przeto swoim zwyczajem dawno rozpoczętą spowiedź poetycką, ażeby przez tę samoudrękę odbyć pokutę i stać się godnym wewnętrznego rozgrzeszenia. Obie Marie, w Götzu von Berlichingen i w Clavigo, tudzież obie nędzne figury w roli ich kochanków były poniekąd wynikiem takich rozmyślań pełnych skruchy."
A my dodajmy, że i Małgorzacie w Fauście nadał Goethe wiele rysów swej porzuconej kochanki, o której nigdy nie mógł myśleć bez poczucia winy.
Gdy w r. 1774 posyła swój dramat Götz von Berlichingen na ręce przyjaciela Salzmanna z prośbą, by oddał go w Sesenheim pannie Brion, dodaje: ,Biedna Fryderyka znajdzie w pewnej mierze pocieszenie w tym, że niewierny został otruty."
Dopiero po ośmiu latach, w r. 1779, zawita Goethe znów do Sesenheim w drodze do Szwajcarii, dokąd pojechał w towarzystwie księcia Karola Augusta. Goethe jest wówczas sławny, w całych Niemczech i poza ich granicami powtarzają ludzie imię autora Wertera, Götza, Prometeusza. W niskich pokoikach sesenheimskiej plebanii zjawił się jak świetny przybysz z wielkiego świata, przyjaciel książąt i uczonych, wielki pan, pełen dworskiej kurtuazji, i wielki poeta, chluba Niemiec. Bezpośredni opis tej wizyty znajdziemy w liście poety do pani von Stein (z dnia 25 września 1779 r.):

25 września 1779
Wieczorem zboczyłem konno na drogę wiodącą do Sesenheim, podczas gdy inni kontynuowali podróż, i znalazłem tam całą rodzinę, tak jak ją opuściłem przed ośmiu laty. Przyjęto mnie nader przyjaźnie i życzliwie. Jestem teraz w nastroju czystym i cichym jak powietrze; więc też miła mi obecność dobrych, spokojnych ludzi. Druga córka tego domu kochała mnie niegdyś piękniej, aniżelim na to zasługiwał, i bardziej aniżeli inne, którem obdarzał wielką namiętnością i wiernością; musiałem ją w pewnym momencie opuścić, co niemal życiem przypłaciła. Teraz delikatnie ominęła tę sprawę i opowiedziała mi, co pozostało jej z choroby owych lat; czułem się tam dobrze, bo zachowywała się przy tym najmilej, okazała mi tyle serdecznej przyjaźni, i to od pierwszej chwili, kiedy nieoczekiwanie wpadliśmy na siebie twarzą w twarz, gdy tylko przestąpiłem próg, i omal nie zetknęliśmy się nosami. Muszę przyznać, że nie starała się żadną najdrobniejszą aluzją zbudzić w mej duszy dawnych uczuć. Zaprowadziła mnie do owej altany, siedziałem tam i tak było dobrze. Podziwialiśmy piękną pełnię księżyca. Rozpytywałem się o wszystko. Zawołano sąsiada, który nam kiedyś pomagał coś majstrować, i okazało się, że dopiero osiem dni temu pytał o mnie, przyszedł także cyrulik, odnalazłem stare pieśni przeze mnie ułożone, powóz przeze mnie malowany, wspominaliśmy jakieś figle z owych dobrych czasów, w ogóle pamięć o mnie była wśród nich tak żywa, jakbym dopiero pół roku temu wyjechał. Starzy byli po dawnemu serdeczni i nawet znaleźli mnie młodszym. Zostałem tam na noc i odjechałem następnego ranka o wschodzie słońca, żegnany przez przyjazne twarze, toteż znów z przyjemnością będę mógł wspominać ten zakątek świata i żyć w pokoju z pojednanymi ze mną duchami.

Fryderyka Brion nie wyszła za mąż, pozostała wierna swej pierwszej miłości. Wedle relacji współczesnych biografów, ilekroć któryś z młodych ludzi prosił ją o rękę, miała odpowiedź, że „serce, które kochało Goethego, nie może należeć do kogoś innego".
Swą sesenheimską przygodę tak scharakteryzował sam Goethe w Zmyśleniu i prawdzie:
„Taką młodzieńczą, na los szczęścia poczętą miłość można przyrównać do rzuconej nocą bomby; wznosi się ona miękką, świetlistą linią wzwyż aż do gwiazd, z którymi się łączy i nawet przez chwilę wśród nich przebywać się zdaje, po czym jednak nakreśla tę samą wprawdzie drogę, lecz w odwrotnym kierunku, by wreszcie tam, gdzie kończy swój bieg, obrócić wszystko w perzynę. Fryderyka zawsze pozostała jednakowa; wydawało się, że nie myśli o tym i myśleć nie chce, iż stosunek nasz rychło skończyć się może."

CHARLOTTA BUFF

(LOTTA)
1753 — 1828

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Wetzlar, 8 sierpnia 1772
Jutro oczekuję Pana po piątej, a dziś — mógł się Pan tego domyślić, na tyle już mnie Pan chyba poznał — dziś byłem w Atspach. Jutro wyruszymy razem, mam nadzieję, że wtedy ujrzę życzliwsze twarze. Tymczasem byłem tam i mogę Panu donieść, że Lotta dziś nocą zachwycała się z całej duszy doliną oświetloną księżycem i życzy Panu dobrej nocy. Chciałem to Panu osobiście przekazać, byłem przed Pańskim domem, lecz pokój był nieoświetlony, więc nie chciałem robić alarmu. Jutro rano napijemy się kawy pod drzewem w Garbenheim, gdziem wieczerzał tej nocy w świetle księżyca. Sam — chociaż nie samotny. Zapowiada się piękny poranek.

Wetzlar, 6 września 1772
Wczoraj zrzędziłem przez całe popołudnie, że Lotta nie pojechała do Atspach, i dziś rano czynię to nadal. Taki prześliczny poranek, spokój w sercu, nie mogę pozostać w mieście, pójdę do Garbenheim. Lotta powiedziała wczoraj, że chciałaby wybrać się na dalszy spacer niż zazwyczaj. Nie, żebym Was tam oczekiwał — choć pragnę tego z całej duszy, a nawet spodziewam się — wprawdzie nie na pewno, na tyle jednak, żeby płonnej nadziei nie utracić. W niepewności chcę spędzić mój dzień i żyć nadzieją, żyć nadzieją. A jeżeli wieczór będę musiał spotykać samotnie — to wie Pan przecie, co przystoi mędrcowi, i że jestem mądry.

Wetzlar, 10 września 1772
Kestnerze, kiedy Pan otrzyma ten list, mnie już nie będzie, nie będzie. Proszę dać Lotce kartkę leżącą wewnątrz. Próbowałem się opanować, ale rozmowa z wami mną wstrząsnęła. Nie mogę Panu w tej chwili powiedzieć nic poza słowami: żegnam Pana. Gdybym chwilę dłużej był u Was, nie wytrzymałbym tego. Teraz jestem sam, a jutro odjeżdżam. O, jakże mi ciężko!

DO CHARLOTTY BUFF

10 września 1772
Chciałbym mieć nadzieję, że wrócę, ale Bóg wie, kiedy; to nastąpi. Lotto, jak mi ciężko było na sercu, gdyś rozmawiała ze mną, a ja wiedziałem, że widzę Panią po raz ostatni! Nie po raz ostatni, a jednak jutro odjeżdżam. Odjeżdżam. Co wówczas mogło Was natchnąć do wszczęcia takiej rozmowy! Gdybym mógł powiedzieć, com czuł, ach, żegnałem się z tym światem, gdym rękę Pani całował po raz ostatni. Pokój, do którego już nie powrócę, i ojciec, który mnie po raz ostatni odprowadził! A teraz jestem sam i mogą płakać. Pozostawiam Was szczęśliwych, a w Waszych sercach pamięć o mnie. I znów Was ujrzę, jutro — nie, a więc nigdy. Proszę powiedzieć memu chłopakowi : „On odjechał."
Więcej nie mogę.

Wetzlar, 11 września 1772
Jestem zapakowany, Lotto, już świta, jeszcze kwadrans, a będę daleko. Że piszę, Lotto, choć nie mam nic do pisania, niechże mnie usprawiedliwią te obrazki, o których zapomniałem, a które Pani rozdzieli pomiędzy dzieci. Pani wie wszystko, wie, jak szczęśliwy byłem podczas tamtych dni, i że odchodzę do najmilszych, najlepszych ludzi. Ale dlaczego odchodzę od Pani? Tak już jest, taki mój los, że nic nie mogę dodać ani do dnia dzisiejszego, ani do jutra, ani do pojutrza — często powtarzałem to żartem. Lotto, zawsze wesoła Lotto, szczęśliwszaś od tylu innych, lecz nie obojętna, a ja, droga moja, jestem szczęśliwy czytając w Twych oczach wiarę, że się nigdy nie zmienię. Adieu, po tysiąckroć adieu!
Goethe

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Frankfurt, piątek, 25 września 1772
A więc Lotta nie śniła o mnie. Przykro mi, chciałbym, żeby tej nocy śniła o mnie i snu Panu nie zdradziła. Rozgniewało mnie to miejsce w liście Pana, kiedym czytał go po raz wtóry. Więc ani razu sen o mnie Jej nie nawiedził, zaszczyt, jaki spotyka najobojętniejsze przedmioty otaczające nas za dnia. Czyż nie byłem przy Niej duszą i ciałem? Czyż nie śniłem o Niej dniem i nocą?
Na Boga, jakiż ze mnie głupiec, nawet wówczas gdy wydaję się sobie najmądrzejszy, mój geniusz złym się okazał doradcą, zawożąc mnie do Wolpertshausen, a jednak był to dobry geniusz. Moich dni w Wetzlarze nie chciałbym spędzać lepiej, lecz bogowie nie użyczą mi więcej takich dni, oni umieją karać, choćby Tantala. Dobrej nocy. I sylwetce Lotty mówię też dobranoc.

Sobota po obiedzie, 26 września 1772
To właśnie była pora, kiedy szedłem do Niej, to była godzina moich odwiedzin, a teraz mam mnóstwo czasu do pisania. Nie ma Pan pojęcia, jaki jestem pilny. Tak nagle porzucić wszystko, wszystko, opuścić miejsce, gdzie moje szczęście trwało cztery miesiące!
Nie obawiam się, że zapomnicie o mnie, a jednak myślę o spotkaniu z Wami. A więc niechaj będzie, jak chce, a ja dopóty nie ujrzę Lotty, dopóki nie będę mógł się Jej zwierzyć w zaufaniu, że jestem zakochany, nie na żarty zakochany.
Co porabiają moi kochani chłopcy, co z Ernestem? Byłoby lepiej, gdybym nie pisywał do Was i pozostawił w spokoju swoją imaginację — ale tu wisi pewna sylwetka, a to gorsze od wszystkiego. Życzę zdrowia!
G.

DO CHARLOTTY BUFF

Frankfurt, 8 października 1772
Złota Lotto, dzięki dobremu duchowi, który Panią natchnął, byś sprawiła mi tę nieoczekiwaną radość, dzięki mu, choćby był nawet taki czarny jak mój los. Dziś, zanim zasiadłem do obiadu, pozdrowiłem serdecznie Pani portret, a przy stole — zdziwiony tym osobliwym listem — otworzyłem go i ukryłem. Kochana Lotto, od kiedym Panią ujrzał po raz pierwszy, jakże wszystko się zmieniło, ten sam kolor kwiatów na wstążce, a jednak wydaje mi się, że w porównaniu z tamtym zblakł; to zresztą naturalne. Dziękuję serduszku Pani, żeś mogła mi jeszcze przesłać taki podarunek, lecz pragnąłbym go ukryć w najciemniejszym zakątku mej zazdrości. — Nie, Lotto, Pani mi pozostanie, za to nieba ofiarowały Ci swoje najpiękniejsze owoce, a komu odmówią ich na ziemi, obdarzą go tam na górze, w raju, gdzie płyną chłodne strumienie pomiędzy palmami i gdzie owoce zwisają jak złoto. Tymczasem chciałbym być choć godzinę z Panią.
Jeszcze jedna wiadomość, zanim się położę: oboje nasi zakochani są u szczytu szczęśliwości. Ojciec jest nader zadowolony z ustalonych warunków, a teraz zależy wszystko od dalszych postanowień. Podobnie jak u Ciebie, droga Lotto.
Dobranoc!

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

15 grudnia 1772
Wczoraj o zmierzchu, drogi Kestnerze, zabawiałem się przez godzinę rozmową z Lottą i z Panem, potem zapadła noc, próbowałem dostać się do drzwi po omacku, postąpiłem o krok za daleko na prawo, dotknąłem papieru, była to sylwetka Lotty; odczułem żywą przyjemność i odszedłem życząc Jej najmilszego wieczoru.
Właśnie przyszło mi na myśl, żeby mi przysłała miarę, drogi Kestnerze. Proszę przypilnować, by ją Panu dała, i zapakować to w pudełku. Niech Lotta wytnie papierek odpowiedniej wielkości, proszę Jej nie dać spokoju, nie napiszę słówka, zanim nie otrzymam grzebienia. Jesteśmy tylko biednymi ludźmi obdarzonymi pięcioma zmysłami, toteż rad byłbym przesłać coś dla Niej, sam z kolei też chciałbym posiadać coś, czego dotykały Jej ręce, jakiś materialny znak, dzięki czemu by duchowe, niewidoczne dobra itd., jak to w katechizmie stoi...
Jeśli Lotta kocha kogoś poza Panem bardziej aniżeli mnie, to proszę, powiedz Jej Pan, że mi obojętne, czy będę drugim, czy dwudziestym. Pierwszy ma zawsze dziewięćdziesiąt dziewięć części całości, a czy po nim ktoś posiada sam część setną, czy też dzieli ją z dwudziestką, to już wszystko jedno, a że Ją i tak kocham, nie ma rady, od początku było to uczucie bezinteresowne.

Frankfurt, 25 grudnia 1772
Boże Narodzenie, rankiem
Jeszcze noc, drogi Kestnerze, kiedym wstał, by przy świetle poranka znów pisać o tym, co przywołuje miłe wspomnienia minionego czasu.
Kazałem sobie przyrządzić kawę, by uczcić święto, i chcę pisać aż do świtu. Strażnik na wieży odtrąbił swą pieśń i przebudził mnie. Bądź pochwalony, Jezu Chryste! Lubię tę porę roku, lubię pieśni, które się wtedy śpiewa; nawet zimno sprawia mi radość. Miałem wczoraj wspaniały dzień, bałem się o dzisiejszy, ale że się dobrze zaczął, nie lękam się o jego zakończenie. Już wczoraj w nocy przyrzekłem moim dwu drogim sylwetkom, że do Was napiszę, unosicie się nad moim łóżkiem jak anioły boże.
Zaraz po przyjeździe wyjąłem sylwetkę Lotty. Kiedym był w Darmstadzie, wisiała nad łóżkiem, patrzę, a portret Lotty jest w głowach, ucieszyłem się, Lenka wisi teraz po drugiej stronie, dziękuję Ci za ten drogi obrazek, bardziej przypomina to, coś o niej napisał, niż wszystko, com mógł sobie imaginować; tak już jest z nami, gdy odgadujemy, fantazjujemy i prorokujemy.
Strażnik znów do mnie powraca, wiatr północny przynosi mi jego melodię, jakby trąbił pod moim oknem. Wczoraj, drogi Kestnerze, byłem z paru sympatycznymi chłopcami na wsi. Dokazywaliśmy głośno, krzyku i śmiechu było co niemiara. Wprawdzie niewiele to znaczy wobec nadchodzących godzin, jednakże gdy nieśmiertelni bogowie nie mogą tego zmienić wedle swej woli, użyczają mi przynajmniej wesołego wieczoru. Nie piłem wina, oczy miałem pijane przyrodą. Czarowny to był wieczór; gdyśmy wrócili, zapadła już noc. Muszę Ci powiedzieć, że szczególnie lubię chwilę, kiedy słońce już dawno zaszło i noc rozprzestrzenia się od wschodu na północ i południe i tylko słabo pobłyskuje zmierzch wieczorny. Wiesz (Kestnerze), gdy okolica płaska, wtedy widowisko jest najwspanialsze; podczas moich wędrówek godzinami mogłem się przypatrywać zapadającemu zmierzchowi zawsze z tym samym świeżym i gorącym zachwytem. Na moście stałem w milczeniu. Po obu stronach posępne miasto, cicho jaśniejący horyzont i odblask na rzece — zapadło się to głęboko w duszę, chciałem to wszystko pochwycić w ramiona. Pobiegłem do Gerocków, kazałem sobie podać ołówek i papier i z radością, na gorąco, rysowałem obraz zmierzchu, jakim go widziałem w duszy. Wszystkim się bardzo spodobał, wtedym dopiero uzyskał pewność i zaproponowałem im, żeby zagrali o niego w kości; nie zgodzili się, chcą, abym posłał obrazek Merckowi. Teraz wisi na ścianie i dziś cieszy mnie tak jak wczoraj. Spędziliśmy razem piękny wieczór, niczym ludzie, których obdarzono wielkim szczęściem; usnąłem dziękując niebu, które sprawiło nam taką radość, jak dzieciom Gwiazdka. Kiedym szedł Rynkiem i patrzyłem na rozliczne światła i zabawki, myślałem o Was i o moich chłopcach, jak do nich przyjdziecie niczym niebiańscy posłowie z błękitną Ewangelią i jak ich serca z tej otwartej księgi będziecie budować. Gdybym mógł z Wami być, pragnąłbym takie święto uczcić płonącymi świecami, żeby dziecięce główki ozłocił odblask wspaniałego nieba.
Stróże nocni wracają od burmistrza i pobrzękują kluczami. Pierwsza szarość dnia spływa do mnie znad sąsiedniego domu, a dzwony zwołują gminę chrześcijańską. Tu na górze w mojej izdebce czuję się uwznioślony, w izdebce, która od dawna nie była mi tak miła jak teraz. Zdobią ją najmilsze obrazy i przyjaźnie życzą mi dobrego dnia. Siedem głów podług Rafaela, stworzonych przez talent wiecznie żywego ducha: jedną z nich skopiowałem i jestem zadowolony, choć niewesół. Moje drogie dziewuszki Lotta i Lenka! Proszę powiedzieć Lence, że pragnąłbym z całego serca przybyć i całować jej ręce jak ten, co to pisuje do niej takie wspaniałe listy. Biedak! Chciałbym mej córeczce móc wyścielić łóżeczko takimi billets doux, by mogła na nich spać spokojnie jak dziecko. Moja siostra uśmiała się serdecznie, zachowała jeszcze podobne rzeczy z dziewczęcych swoich lat. Co dla dziewczyny miłe, później budzi w niej wstręt jak śmierdzące jajo.
Grzebień zamieniłem, wprawdzie nie tak piękny w kolorze i kształcie jak pierwszy, ale mam nadzieję, że się bardziej przyda. Lotta ma małą główkę, ale za to jaką główkę!
Dzień wstaje gwałtownie, jeśliby i szczęście za nim tak szybko postępowało, to wkrótce możemy mieć wesele...
No, adieu, już jasny dzień. Niechaj Bóg będzie z Wami, jak ja z Wami jestem. Dzień rozpoczął się uroczyście. Niestety muszę piękne godziny zmarnować na recenzje, czynię to jednak z ochotą, bo to już do ostatniego numeru.
Bądźcie zdrowi, pomyślcie o mnie, dziwacznym osobniku, kimś pośrednim między bogaczem a łazarzem.
Pozdrów ode mnie wszystkich. I sam się odezwij.

Marzec 1778
To obrzydliwe i nieuprzejme z Waszej strony, że nie przekazaliście mi tej misji z obrączkami. Jakby to nie było rzeczą naturalną, żebym się tego podjął. Ale na przekór Warn i diabłu, który Wam podszepnął, byście mi tego nie powierzyli, właśnie je zamówię, i postaram się, żeby wypadły pięknie jak korony dla wybrańców. Adieu. A dla pańskiego anioła nic ode mnie. Janek jest grzeczny, podziękujcie mu. Adieu.

Koniec marca 1778
Nie moja wina, że już od ośmiu dni czekacie na obrączki, oto one, chyba Wam się spodobają. Ja przynajmniej jestem z nich zadowolony. To już drugie, dziś mija osiem dni, jak ten jegomość przesłał mi parę spartaczoną i spaskudzoną. Precz z nimi, musiał zrobić nowe, i myślę, że te będą dobre. Niechaj będą pierwszym ogniwem w łańcuchu Waszego szczęścia, które Was zwiąże tu na ziemi, jako i w raju. Jestem zawsze Wam oddany, ale odtąd wcalem nieciekaw Was ujrzeć, zwłaszcza Lotty. W pierwszy dzień Wielkanocy, kiedy zapewne odbędzie się Wasz ślub, albo zaraz nazajutrz, zniknie też Jej sylwetka z moich ścian, zawieszę ją znów dopiero wtedy, kiedy usłyszę, że się spodziewa dziecka; wówczas nadejdzie nowy okres, gdy nie będę kochał Jej, lecz Jej dzieci, wprawdzie troszkę i ze względu na Nią, jednak to nie ma znaczenia, i jeśli mnie Pan poprosi na ojca chrzestnego, będę czuł się rozbrojony, z radością powitam chłopca i całkiem oszaleję na widok dziewczynek podobnych do matki.
Z łaski pięknego przypadku znalazł się na odwrocie mego listu bożek Hymen.
A więc bądźcie szczęśliwi i ruszajcie w drogę! Do Frankfurtu jednak nie przyjedziecie, to miło, bo gdybyście tu przybyli, ja musiałbym wyjechać. Zatem do Hanoweru, i adieu, Zapieczętowałem obrączkę Lotty, jak Pan sobie życzył. Adieu.

Frankfurt, między 4 a 9 kwietnia
Niech Wam Bóg błogosławi, a to sprawiliście mi niespodziankę. Na Wielki Piątek chciałem przygotować święty grób i pochować sylwetkę Lotty. A tak wisi sobie jeszcze i będzie sobie wisiała, aż umrę. Bądźcie zdrowi. Pozdrów Pan swego anioła i Lenkę. Oby była drugą Lottą i równie szczęśliwą!
Wędruję po bezwodnej pustyni, włosy są mi cieniem, a moja krew studnią. Cieszy mnie, że Wasz okręt o barwnych flagach pośród wesołej wrzawy pierwszy w porcie. Nie pojadę do Szwajcarii. I pod niebem, i nad niebem Boga pozostanę Pańskim i Lotty przyjacielem.

Frankfurt, 10 kwietnia 1773
Dobrze Pan czyni, chwytając mnie za słowo! O subtelny człowieku! „Pan nie chciał nas więcej znać!" A to pięknie? Naturalnie, nie chciałem Was znać, bom sądził, że nie napiszecie do mnie więcej. Albowiem, szlachetny Panie, dzień poświęcasz swemu księciu, wieczór Lotcie, a noc przeznaczasz dla mnie i dla snu, mego brata. Wieczór przechodzi więc w noc, a biedny Goethe musi sam sobie radzić, jak zawsze. Dobrze by Panu było w takiej sytuacji! Lecz tego nie powiem, posłałbym się sam w diabły, gdybym miał Pana na to dopiero naprowadzić. A więc: Panie Kestner i Madame Kestner, dobrej nocy!
Na tym bym zakończył, gdybym się czegoś lepszego spodziewał w łóżku niż mego kochanego brata. Spójrz na moje łoże, wygląda tak sterylnie jak pole piaskowe. A miałem dziś piękny dzień. Tak piękny, że praca i radość, i wysiłki, i rozkosze zlały mi się w jedno. Takiego samego pięknego gwieździstego wieczora przeżywałem cudowne chwile, kiedy u nóg Pańskiej Lotty bawiłem się frędzlami Jej sukni; biedne moje serce, nawet i tym nie miało się więcej cieszyć; tego wieczora mówiłem o tym, co jest po drugiej stronie, myśląc nie o chmurach, lecz o górach. Odejść od Lotty! Jeszcze dziś nie pojmuję, że to było możliwe. Pomyślcie tylko, przecież nie jesteście z drewna. „Kto teraz albo wcześniej, albo później — powiedziałem do Pana — odejdzie od Lotty." No, a co Pan na to? Czyż trzeba pytać? Ja też nie jestem z drewna — i odszedłem. I powiedzcie mi, jest li to bohaterstwo czy nie? Jestem i nie jestem z siebie zadowolony. Kosztowało mnie to niewiele, a jednak nie pojmuję, że to było możliwe. W tym sęk!
Rozmawialiśmy o tym, jak tam jest w górze, ponad chmurami, wprawdzie sam nie wiem, myślę jednak, że Pan Bóg musi być zaiste bardzo zimnokrwistą istotą, bo daje Panu Lottę. Jeśli umrę i będę miał tam co! do powiedzenia, zaprawdę odbiorę Ją Panu. Dlatego proszę się modlić o moje życie, zdrowie, dobry apetyt itd. Jeśli zaś umrę, zjednujcie sobie mą duszę łzami, ofiarą lub czymś w tym rodzaju, inaczej, Kestnerze, ile z Tobą będzie.
Nic wiem, dlaczego, głupiec, tak wiele piszę — właśnie o tej porze, kiedy Pan przy swej Lotcie na pewno o mnie nie myśli, poprzestanę jednak chętnie na prawach antypatii. Albowiem uciekamy od zakochanych i kochamy uciekających.

Frankfurt, 15 kwietnia 1773
A teraz nic więcej, drogi Kestnerze — czego pragnąłem i żądać nie mogłem, bowiem darom miłości jedynie dobrowolność nadaje pełny sens — nic więcej nad dobre słowo od Pana, z głębi Pańskiego szczęścia u boku Lotty; życzę Mu Jej spośród tysiąca innych, jak też i wszelkiego dobra, którego mi bogowie odmówili. Ale że Pan, któremu szczęście mieszało karty, zwyciężył mnie spadillą i szyderczo się uśmiechając kładzie się obok małżonki, uważam za wysoce niestosowne; niech się Pan poskarży Lotcie, może ona rozstrzygnie.
Nazwać mnie zazdrośnikiem i mącicielem, obsypać mnie innymi tego rodzaju epitetami! I to wszystko, od kiedy się Pan ożenił! Lepiej poniechać takich czarnych myśli. Byłem z Anetką w Komedii. Dobrze, że jutro rano jadę do Darmstadtu, bo doprawdy zakochałbym się w niej. Jej obecność znów rozpaliła we mnie pamięć o Was, wspomniałem całe moje życie wśród Was i zapragnąłem jej wszystko opisać, i to z najdrobniejszymi szczegółami, nawet suknie i pozy — zresztą może Wam o tym sama opowie. Ach, Kestnerze, a jeśli nawet odczuwałem zwykłą ludzką zazdrość o Lottę? Aby Jej Panu nie zazdrościć, musiałbym być chyba aniołem pozbawionym ciała i zmysłów. Chcę Panu odkryć tajemnicę, aby Pan zrozumiał i przejrzał. Born rozmawiał ze mną o tym, jak asystowałem Lotcie, Pan wie, że czyniłem to z porywu serca. „Cóż, powiada, gdybym był Kestnerem, nie byłbym tym zachwycony. Do czegóż to może doprowadzić? Przecież chcesz mu ją w końcu odbić." I tym podobne rzeczy. Wtedy mu odpowiedziałem tymi oto słowy w jego mieszkaniu, było to rankiem: „Byłbym głupcem, gdybym uważał za coś nadzwyczajnego dziewczynę, która by mnie oszukiwała i była na tyle ordynarna, by się zabawiać za plecami Kestnera i tym łatwiej kupczyć swoimi wdziękami — pierwszy moment, który by mi to ujawnił, chwila pierwszego zbliżenia byłaby zarazem ostatnią." Zaklinałem się i przysięgałem. Między nami mówiąc, i bez samochwalstwa, znam się cokolwiek na dziewczętach; Pan wie, jakie żywię uczucia dla Niej, dla wszystkiego, na czym spoczął Jej wzrok i gdziekolwiek by była, nie zmienię ich aż do skończenia świata. A więc widzi Pan, jak to jest z tą moją zazdrością. Jeśliby zaś Panu przyszła ochota być zazdrosnym, dalibóg, taki Panu namaluję portret, że kto żyw, będzie się mógł z Niego pośmiać. Gdyż albo ja jestem głupcem, a na to chyba nie wyglądam, albo Ona największą oszustką, albo też — Lotta, właśnie Lotta, o Nią tu chodzi.
Jutro idę pieszo do Darmstadtu, a na kapeluszu noszę kwiaty z Jej ślubnego bukietu. Adieu. Żal mi odejść od Anetki.
Lepiej już tak, szkoda tylko, że nie zrobiłem jej portretu. Ale jest żywy w sercu i myślach. Adieu. Nie mam nic poza sercem pełnym pragnień. Dobranoc, Lotto, Anetka powiedziała mi dziś, że zawsze tak ładnie wymawiałem imię Lotta. „Wymawiałem!" — pomyślałem sobie.

Darmstadt, niedziela, 25 kwietnia 1773
Kochany Kestnerze, wie Pan, że moje życie nie da się nigdy ująć w szczegółowe ramy, a dziś może jeszcze mniej aniżeli kiedykolwiek, dziś był prawdziwy zamęt, jakiś zwariowany, dziwaczny młyn. Niedziela! Jakże spokojnie siedzieliście sobie zapewne z Lottą.
Za czternaście dni rozjedziemy się stąd wszyscy, i to w tak dzikim pośpiechu, że na myśl o tym puchnie mi głowa, a nadzieja miesza się z lękiem. Niech Bóg wybaczy demonom, co tak z nami igrają. Nic nie chcę o tym wiedzieć, o niczym pamiętać. Niechże Pan zapomni o wszystkim w ramionach Lotty, a potem zabierze się do swej codziennej roboty. Cieszcie się słońcem i niechaj miłość moja towarzyszy Wam w chwilach wytchnienia.
Otrzymałem list od Janka i Wasz dopisek. Powiedzcie mu, żeby mi tak nie skąpił szczegółów, bo jemu się wydaje, że powinno się pisać tylko o rzeczach godnych uwagi, a czyż wszystko pochodzące od Was nie jest godne najwyższej uwagi?

Frankfurt, maj 1773
Gdym tylko dostał wiadomość, że Kielmansegg jest tutaj, szukałem go po wszystkich gospodach, ale nigdzie nie mogłem go znaleźć. Teraz mówi mi Pokkozelli, że znów wyjechał i że słyszał, jakoby i mnie tu nie było. Niech mu Pan powie, że nie powinien był wyjeżdżać, ja byłem tu już znowu od poniedziałku, a on wyjechał w środę, i właśniem wtedy myślał o nim i chciałem się z nim spotkać. Proszę mu powiedzieć, że nasz przedruk Osjana na ukończeniu, pierwsza część gotowa, kosztuje 36 kr., jeśli chce, poślę mu ją wraz z pozostałymi z prośbą, by mi zwrócił mojego Osjana. Nie wiem, czym już w poprzednim liście nie prosił o zabranie czegoś dla Boiego, chciałbym wiedzieć, kiedy Pan tam jedzie. Jak się wiedzie Pańskiemu aniołowi? Zawarłem z Nią ważną umowę. Jej sylwetka przymocowana jest szpilkami do ściany, a ja gubię wciąż wszystkie szpilki, więc kiedy potrzeba mi jakiejś przy ubieraniu się, przeważnie pożyczam sobie od Lotty, ale wpierw pytam Ją o zezwolenie.
Martwi mnie jedna rzecz. W Wetzlarze ułożyłem wiersz, którego nikt lepiej nie zrozumie od Was. Tak chętnie bym go Warn przesłał, ale nie mam odpisu. Boie ma jeden od Mercka, myślę, że ukaże się w „Almanachu Muz" pod tytułem Podróżny. Rozpoczyna się od słów: „Niewiasto młoda, bądź błogosławiona!"
To by było wszystko, K[estnerze], Lotta dowie się, jak bardzo Ją kocham. Adieu.
G.

Frankfurt, mniej więcej 12 czerwca 1773
Wasz list mnie ucieszył, coś niecoś wiedziałem już o Was od Janka. Tej nocy miałem dziwny sen o Lotcie. Prowadziłem ją pod rękę przez aleję, a wszyscy ludzie zatrzymywali się i patrzyli na Nią. Mógłbym nawet wymienić niektórych spośród tych, co przystanęli, by się nam przypatrzyć. Nagle naciągnęła kapuzę i ludzie byli tym bardzo zaskoczeni. Na pewno ma to związek z listem Janka, w którym mi opisał historię, jaka się Jej przydarzyła w Minden. Prosiłem, by zdjęła kapuzę. Uczyniła to i spojrzała na mnie tymi swoimi oczyma. Pan przecież wie, jak się człowiek czuje, gdy Ona tak patrzy. Odeszliśmy stamtąd szybko. Ludzie spoglądali za nami, jak poprzednio. „O Lotto — powiedziałem do niej — Lotto, żeby się tylko nie dowiedzieli, że jesteś żoną innego." Przyszliśmy na jakiś taneczny plac.
I tak sobie śnię, wodzony na pasku przez życie, prowadzę obrzydliwe procesy, pisze dramaty, powieści i tym podobne. Rysuję i modeluję, i popycham to wszystko, jak mogę. A Pan jest błogosławiony jak człek, co lęka się Boga. Powiadają ludzie, że nade mną ciąży przekleństwo Kaina. Nie zamordowałem przecież brata! A ja myślę, że ludzie to głupcy. Tak więc masz tu, kochany Kestnerze, kawałek tej pracy, przeczytaj to swej żonce, kiedy się spotkacie z sobą bogobojnie sam na sam i zamkniecie drzwi.
N. B. Pani Archiwariuszowa (mam nadzieję, że to odpowiedni tytuł), powodowana pychą, chyba nie odrzuciła swego błękitnego nocnego kaftaniczka ani też nie podarowała go jednej ze swych siostrzyczek, bardzo by mnie to zasmuciło, zdaje mi się, że jest mi niemal milszy nawet od Niej samej, przynajmniej ukazuje mi się często wtedy, gdy rysy Pani twarzy nie mogą się przedrzeć przez mgłę imaginacji.

DO CHARLOTTY KESTNER

Frankfurt, 3 października 1773
Nie wiem, kochana Lotto, czy moje domysły mają jakąś podstawę, czy Ci, krótko mówiąc, będzie potrzebny peniuar; mnie się przynajmniej tak zdaje. A kiedy się nad tą arcyważną kwestią zastanawiałem, mówiłem sobie: Ona nosi się chętnie na biało, na zimę muśliny, z wyjątkiem pikowanych, nie nadają się i będzie wyglądać jak babcia; tu wkroczyła do mnie przewidująca bogini mody wręczając mi tę dołączoną do listu materię, która obok trwałości posiada jeszcze inne zalety. To muślin, ma więc wszystkie jego walory, zaś atłasowe prążki czynią zeń strój odpowiedni na zimę, zatem krótko a węzłowato, trzeba go dać do krawca, aby zrobił z niego coś ładnego.
N. B. Niech nie podbija negliżu żadnym innym kolorem, tylko białym, wszystkie, którem oglądał, miały pod spodem białe płótno. Z tego kawałka powinien wyjść ładny peniuar.
Przesyłam też pozostałe gałganki od błękitnego i białego nocnego kaftanika i proszę dla nowej, wytwornej szatki nie zdradzać starej, wiernej przyjaźni.
Adieu, kochana Lotto, pozdrów małego mężczyznę i jak ja pamiętaj o dawnych czasach.
Goethe

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Frankfurt 1773
W pierwszy dzień Bożego Narodzenia, rano po szóstej
Minął rok od czasu, gdym właśnie o tej samej godzinie pisał do Was, moi kochani. Jak zmieniły się niektóre rzeczy od tamtej chwili!
Dawno już nie pisałem do Was, a to z tej przyczyny, że wokół mnie życie kłębi się niepowstrzymanie.
Dziękuję Ci, kochana Lotto, że podarowałaś mi list za moją materię. Gdybym się tego był spodziewał, mój upominek byłby interesowny. Setki razy przyciskałem Twój list do ust. Bywają chwile, w których dopiero widać, jak bardzo kocha się swych przyjaciół.
Nie potrafię Wam opisać radości, jakiej doznałem widząc znów Mercka. Przybył o osiem dni wcześniej, aniżeli przypuszczał, i siedział w pokoju mego ojca. Wróciłem do domu o niczym nie wiedząc, wszedłem i zanim go jeszcze ujrzałem, posłyszałem jego głos. Znasz mnie, Lotto.
To miejsce w Twoim liście, gdzie wspominasz o możliwości przeniesienia się do Was, wzruszyło mnie do głębi. Ach, hoduję w sobie to marzenie od czasu, kiedym Was utracił. Ale pozostanie ono tylko marzeniem. Ojciec nie miałby nic przeciwko temu, bym objął służbę na obczyźnie, nie zatrzymują mnie tu też ani miłość, ani widoki na jakieś stanowisko — zdaje się, że mógłbym się odważyć na taką próbę i rozejrzeć się znów po świecie.
Ale, Kestnerze, talent i energia, którymi rozporządzam, potrzebne mi są przede wszystkim dla siebie, jestem od dawna przyzwyczajony działać zgodnie z własnym instynktem i dlatego nie mógłbym służyć żadnemu z książąt. A zresztą, dopóki się kiedyś nie nauczę subordynacji politycznej... „To przeklęte plemię ci frankfurtczycy — jak zwykł mawiać kanclerz von Moser — ich uparte łby nie nadają się nigdzie indziej." Lecz nawet nie o to idzie, pośród wszelkich moich talentów jurysprudencja zajmuje ostatnie miejsce. Ta odrobina teorii i ludzkiego rozsądku nie na wiele się zdadzą. Tutaj moja praktyka idzie w parze z wiadomościami, uczę się co dzień i posuwam się wciąż o krok dalej. Ale w Kolegium Prawniczym! Od dawnam wystrzegał się udziału w takiej grze, gdzie bym przy stoliku posiadał najmniejsze doświadczenie spośród partnerów.
A więc... a jednak pragnąłbym wiedzieć, czy słowa Twoje były czymś więcej podyktowane aniżeli przelotnym życzeniem, które Ci przyszło do głowy...

DO CHARLOTTY KESTNER

Frankfurt, marzec 1774
Kochana Lotto, w tej chwili przyszło mi na myśl, że mam już dawno od Ciebie list, na który nie odpowiedziałem. To znaczy, że przez cały ten czas byłaś ze mną, może bardziej niż kiedyś in, cum et sub, każ sobie to wyjaśnić Twemu łaskawemu małżonkowi. Każę Ci to lada dzień wydrukować. Będzie dobrze, moja Najlepsza. Czyż nie czuję się szczęśliwy, kiedy myślę o Was?
Jestem zawsze ten sam, Twoja sylwetka wisi jeszcze dotychczas przymocowana w moim pokoju, pożyczam od niej szpilki, jak dawniej. Pomyślisz, że ze mnie głupiec, wstydzę się więc dalej mówić. Jeśli nie czujesz, że Cię kocham, po co Cię kocham?
Goethe

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Frankfurt, 11 maja 1774
Zaskoczyło mnie to, tegom nie oczekiwał. Spodziewałem się, że otrzyma moje imię, ale że Twój list nic mi o tym nie wspominał, pogodziłem się więc z tym, że pierworodni należą do rodziny. A jednak teraz pragnąłbym, żeby Lotta — gdyż chłopca chrzczą 11 maja, właśnie kiedy piszę te słowa — żeby więc Lotta, przełamawszy dotychczasowe obyczaje, powiedziała: „Będzie się nazywał Wolfgang!" I chłopak powinien się tak nazywać! Ty zdajesz się już ku temu skłaniać, a ja tak bym chciał, żebyście mu nadali moje imię. Jeśli wybraliście mu już inne, to zastrzegam sobie przy następnym imię Wolfgang, przecież będzie Warn potrzeba więcej kumów, a ja chciałbym wszystkie Wasze dzieci trzymać do chrztu, bo wszystkie będą mi bliskie jak Wy. Napiszcie mi zaraz, co postanowiliście.
Mam jakieś głupie przeczucia, o których lepiej nie wspominać, zostawmy to czasowi.
Adieu, kocham Was tak bardzo, że nawet tworząc w wyobraźni dzieje nieszczęść naszego przyjaciela, musiałem ukryć i osłabić głębię mej miłości. Ta paranteza do czasu pozostanie dla Was niewyjaśniona.

DO CHARLOTTY KESTNER

Frankfurt i Langen, 26—31 sierpnia 1774
Lotto, kochana Lotto, nie odgadniesz, kto wychodzi właśnie w tej chwili z mego pokoju. Prędzej wymienisz legion sławnych i mniej sławnych ludzi aniżeli panią Katarzynę Elżbietę, moją starą praczkę jeszcze z czasów wetzlarskich, tę gadułę, znasz ją, kocha Cię jak wszyscy, co się z Tobą zetknęli w życiu. Nie może się dłużej utrzymać w Wetzlarze, spodziewa się, że mojej matce przydadzą się jej posługi. Zabrałem ją do mego pokoju na poddaszu; ujrzawszy Twoją sylwetkę zawołała: „Ach, to kochana Loteczka!", i mimo że bezzębna, słowa te wypowiedziała z prawdziwym uczuciem. Na przywitanie ucałowała z wielką radością mój surdut i rękę i naopowiadała mi o Tobie, jaka to z Ciebie była brzydka, ale dobra dziewczynka, żeś nigdy nie plotkowała i jak kiedyś omal nie dostała cięgów, gdy Cię wzięła ze sobą do porucznika Meyera, który był zakochany w Twej matce i chciał Cię zobaczyć i coś Ci podarować, ale jakoś jej się upiekło, itd. wszystko, wszystko. Możesz sobie wystawić, jaka droga mi jest ta kobieta i jak będę się o nią troszczył! Jeśli członki świętych i martwe szaty, które dotknęły ich ciała, zasługują na adorację i są pieczołowicie przechowywane, dlaczegóż by nie miała zasłużyć na to istota, która Ciebie dotykała, która Cię dzieckiem nosiła na ręku i którą może o coś prosiłaś, ty, Lotto. Prosiłaś. I ta istota miałaby mnie o cokolwiek upraszać! Anieli w niebiosach! Kochana Lotto, i jeszcze jedno. Pobudziło mnie to do śmiechu. Jakże często złościłaś się wymachując rączkami, i dziś jeszcze tak nimi potrząsasz. Pokazała mi, jak to robisz, a mnie się zdawało, że mnie Twój duch owionął. I o Karolince, Lence, o wszystkich, com widział i czegom nie widział, a na samym końcu była jednak Lotta i Lotta, i jeszcze raz Lotta, bez Lotty nic, tylko pustka i smutek, i śmierć. Adieu, Lotto, dziś ani słowa więcej.

26 sierpnia
Wczoraj rozpocząłem list do Ciebie, teraz siedzę w Langen pomiędzy Frankfurtem i Darmstadtem, oczekuję Mercka, z którym się tu umówiłem, i wpadłem na pomysł, by pisać do Ciebie. O tej porze przed dwoma laty spędzałem u Ciebie prawie cały dzień, zbieraliśmy fasolę niemal że do północy i 28 rozpoczęliśmy uroczyście wesołą herbatką w gronie przyjaciół.
O Lotto, zapewniasz mnie z całą szczerością i pogodą duszy, tak zawsze dla mnie drogiej, że mnie jeszcze kochacie. Pomyśl, jak byłoby smutno, gdyby czas zatarł naszą przyjaźń. Prześlę Ci jak najszybciej modlitewnik, skarbonkę albo jak ją tam zechcesz nazwać, by Cię rankami i wieczorami rozerwać przyjemnymi wspominkami o przyjaźni i miłości. Jutro na pewno pomyślicie o mnie. Jutro będę z Wami, a droga pani Meyerowa przyrzekła mi, że pośle swego duszka, by przyszedł po mnie. Wspaniały poranek, pierwszy od dawna z utęsknieniem oczekiwany deszcz po czterotygodniowej suszy orzeźwia mnie i całą wieś i dobrze, że właśnie na wsi się nim rozkoszuję. Przedwczoraj był tu Gotter, udaje się z dwiema siostrami do Lyonu, by tam odwiedzić siostrę, jak zawsze dobry i bardzo chory, a jednak wesół. Wspominaliśmy stare dzieje, pozdrowił serdecznie Twą sylwetkę, naopowiadałem mu różności itd. i odjechał. Dobrze chociaż, że moi przyjaciele, zatrzymując się tu w podróży, wstępują do mnie i płacą mi myto.

31 sierpnia
Moja kochana, załączam jeszcze karteczkę, którą w Langen pisałem ostatniej soboty, zanim przyjechał Merck. Spędziliśmy bardzo miły dzień, niedziela była niestety bardzo duszna. W nocy znów mi się śniłaś, że przyszedłem do Ciebie i żeś mnie przyjęła serdecznym pocałunkiem. Od czasu gdym od Ciebie wyjechał, nie widziałem Cię tak wyraźnie przed sobą ani we śnie, ani na jawie. Spośród przesłanych Ci tu sylwetek jedna jest dla Was, dla Meyerów, dla Zimmermanna. Niech Kestner mi znów napisze. Adieu, Lotto, dziękuję, że sprawia Ci przyjemność czytanie tego, co piszę i drukuję, przecież Cię kocham. Ucałuj ode mnie chłopaka i jeśli tylko będę mógł przyjechać, to bez zbytecznych słów i pisaniny stanę znów przed Tobą niespodzianie, jak niegdyś zniknąłem sprzed Twych oczu, a zatem nie przestrasz się i nie złaj mnie z zagniewaną twarzą. Pozdrów Meyerów. Tak chciałbym Cię zobaczyć z chłopaczkiem na ręku. Adieu. Adieu.
Goethe

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Frankfurt, 23 września 1774
A więc macie już książkę; teraz zrozumiecie załączoną karteczkę, zapomniałem ją tam włożyć w wirze, w jakim teraz żyję. Teraz targi, huk, wrzask, są tu moi przyjaciele i przeszłość i przyszłość nawzajem dziwnie się przeplata.
Co ze mną będzie? O, wy ustatkowani już ludzie, o ileż wam z tym lepiej!
Czy Meyerowa już wróciła? Proszę Was, nie dawajcie jeszcze książki nikomu więcej, zachowajcie w życzliwej pamięci Żywego i uczcijcie Zmarłego.
Teraz staną się Wam jasne niezrozumiałe miejsca w poprzednich listach.
G.

DO CHARLOTTY KESTNER

Frankfurt, 23 września 1774
Lotto, czytając tę książeczkę odczujesz, jak mi jest droga, ten egzemplarz jest dla mnie tak cenny, jakby był jedyny na świecie. Dla Ciebie ta książka jest przeznaczona, Lotto, po stokroć razy przyciskałem ją do ust, żeby nikt jej nie dotknął. O Lotto! — Proszę, nie daj jej nikomu teraz do czytania poza Meyerami; dopiero na Targach Lipskich będzie dostępna dla publiczności. Pragnąłbym aby każde z Was czytało ją z osobna, Ty sama, Kestner sam, i żeby każde z Was napisało mi słówko.
Lotto, adieu, Lotto!
G.

DO JANA KRYSTIANA I CHARLOTTY KESTNERÓW

Frankfurt, październik 1774
Muszę Wam od razu odpisać, moi kochani, moi zagniewani, lżej mi będzie na sercu. Stało się, rzecz została wydana, przebaczcie mi, jeśli możecie. Nie chcę, błagam Was, nie chcę nic słyszeć, dopóki nie potwierdzicie mi, że Wasze niepokoje były wyolbrzymione, dopóki głębiej nic odczujecie w sercach tej niewinnej mieszaniny prawdy i zmyślenia zawartej w mej książce. Ty, Kestnerze, drogi adwokacie, wszystkoś wyczerpał, wszystkoś mi odciął, com mógł mieć na swe usprawiedliwienie; sam nie wiem, ale serce moje ma jeszcze więcej do powiedzenia, jakkolwiek nie potrafi od razu się wysłowić.
Milczę, tylko radosne przeczucie mnie podtrzymuje, bo chcę wierzyć i ufać całą duszą, że los pozwoli mi jeszcze bardziej zbliżyć się do Was. Tak, moi najlepsi, ja, którym jest tak z Wami związany miłością, muszę jeszcze pozostać Waszym i Waszych dzieci dłużnikiem z przyczyny tych przykrych godzin, których Wam moja... nazwijcie to, jak chcecie — przysporzyła. Błagam, bądźcie bardziej zrównoważeni! I pozostańcie takimi, jakimi Was, Ciebie, Kestnerze, i Ciebie, Lotto, w Twym ostatnim liście widziałem, proszę więc pozostańcie takimi jak dawniej, pozostańcie przy mnie w całej tej sprawie, niechaj co chce, będzie! — Boże, powiadają o Tobie, że obracasz wszystko ku lepszemu!
Moi kochani, gdy ogarnie Was zniechęcenie, pomyślcie, pomyślcie tylko, że Wasz stary Goethe wciąż na nowo, na nowo, a teraz bardziej niż kiedykolwiek, jest Waszym.

DO JANA KRYSTIANA KESTNERA

Frankfurt, 21 listopada 1774
A więc mam Twój list, Kestnerze! Leży przede mną na obcym pulpicie, w pracowni malarza, (gdyż od wczoraj próbuję malować w oleju, czytam go i głośno wołam: „Dzięki! Dzięki, kochany! Zawsze jesteś zacny!" Och, gdybym Cię mógł przycisnąć do piersi, rzucić się do nóg Lotty! Jedna, jedna minuta i wszystko, wszystko by się wymazało, wyjaśniło, czego nie potrafiłem wyrazić na kartach książki! Chciałbym zawołać: O rodzaju niewierny! O małowierni! Gdybyście potrafili odczuć tysiączną część tego, czym jest Werter dla tysięcy serc, nie obliczalibyście tak swoich strat, jakieście przezeń ponieśli. Przeczytaj tę karteczkę i prześlij mi ją, proszę, z powrotem, bo masz już swoją. — Przesyłasz mi list Henningsa, on nie oskarża, on mnie usprawiedliwia. Bracie, kochany Kestnerze! Jeśli się nawrócicie a uspokoicie się, zbawieni będziecie. Nie mógłbym, nawet gdyby chodziło o własne życie, nie mógłbym odwołać Wertera; uwierz mi, uwierz we mnie, Twoje niepokoje, Twoje skrupuły znikną jak widma nocne, jeśli tylko mieć będziesz cierpliwość; zapewniam Was, że w ciągu jednego roku znajdę jedyny, najlepszy, najmilszy dla Was sposób, by rozproszyć wszelki ślad podejrzeń, nieporozumień itp. wśród plotkującej publiczności, co jest jako stado świń — przysięgam, że rozproszę je niczym czysty północny wicher mgłę i opary. Werter musi, musi pozostać! Nie odczuwacie go, czujecie tylko mnie i siebie, i to, co do Was przylgnęło i co wbrew Warn i wbrew innym zostało wplecione. Jeśli jeszcze żyję, Tobie to zawdzięczam; nie jesteś więc Albertem... A zatem...
Uściśnij Lotcie gorąco rękę ode mnie i powiedz Jej: wiedzieć o tym, że imię Jej wymawia ze czcią tysiące pobożnych warg, jest chyba pewnym ekwiwalentem za kłopoty, jakie każdemu z nas nawet bez tego wszystkiego długo będą doskwierać w tym życiu, kiedy jest się narażonym na wszelkiego rodzaju plotki.
Jeśli będziecie dobrzy i przestaniecie mi dokuczać, poślę Wam listy, wołania, westchnienia do Wertera, i jeśli wiarę posiadacie, uwierzycie, że wszystko się dobrze ułoży, że ta gadanina nie ma żadnego znaczenia, i weźcie sobie do serca list Waszego filozofa, którym ucałował.
Więc nie czułeś, że Cię obejmuję, że Cię pocieszam i w Tobie, i w Lotcie znajduję pociechę w nieszczęściu, które Was nawet w literaturze przeraża?
Bądź zdrowa, Lotto, i Ty, Kestnerze, kochajcie mnie i nie dręczcie.
G.
Bileciku nikomu nie pokazujcie! Tylko dla Was obojga! Poza tym niechaj nikt go nie zobaczy! — Adieu, kochani! Kestnerze, ucałuj żonę i mojego chrześniaka.
Weźcie pod rozwagę moje przyrzeczenie. Sam wynajdę coś, co Was całkowicie postawi poza wszelką obmową i uchroni przed podejrzeniami. Jest to w mej mocy, ale jeszcze na to za wcześnie! Pozdrów serdecznie Hennigsa!
Wczoraj powiedziała mi jakaś dziewczyna: „Nawet nie wiedziałam, że Lotta to takie piękne imię! Tak jakoś dziwnie brzmi w Werterze."
A inna znów napisała mi niedawno: „Na miłość boską, proszę nie nazywać mnie więcej Lottą! Lotka albo Lola — jak Pan chce. Byle nie Lotta, póki sobie bardziej nie zasłużę na to imię."
O czarodziejska siło miłości i przyjaźni!
Bilecik Zimmermanna prześlę w najbliższym czasie. Zimno, nie mogą go szukać tam na górze. Dziś idę na ślizgawkę, moi kochani. Adieu.
G.

Weimar, 23 stycznia 1778
Dziękuję serdecznie za przesłane mi rzeczy i proszę Was szczególnie o pewne zmiany i poprawki, gdyż na tym mi najbardziej zależy. Chętnie zwrócę wszelkie koszta.
Wiele szczęścia w związku z powiększeniem rodziny. To będzie wspaniałe, gdy Was kiedyś odwiedzę a Wy powitacie mnie pół tuzinem swoich pociech.
Pozdrów Pan, proszę, Lottę, jeślibym zaś nawet w stylu stał się tajnoradcowski, to niestety jednak reszta pozostała mniej więcej po dawnemu. Pozdrowienia dla Zofii.
Adieu.
A propos, czy z Lotty jeszcze zawsze taka figlarka? Prześlijcie mi wreszcie Wasze sylwetki, a także Zofii i dzieci.

Weimar, niedziela, 14 marca 1780
To doprawdy pięknie, że się znów spotykamy. Niedawno myślałem o Was i chciałem zapytać, jak się miewacie. Już od dawna planowałem odwiedzić Was, może mi się kiedyś to uda i zastanę Was i pięciu Waszych chłopców w zdrowiu i pomyślności. Byłoby mi miło, gdybyście mi kiedyś przesłali taki familijny list, w którym by Lotta i któreś z dzieci umiejących pisać skreśliło kilka zdań, żebyśmy się znów mogli trochę do siebie zbliżyć. Ja również prześlę Warn kiedyś coś jeszcze, gdyż mogę już wreszcie nieco swobodniej pomyśleć o przyjaciołach, chociaż pracy przybywa.
Poza moim stanowiskiem tajnego radcy mam nadzór również nad departamentem wojny i budowy dróg wraz z przynależnymi im kasami. Porządek, precyzja, szybkość — oto przymioty, z których codziennie staram się sobie coś przyswoić. Poza tym bardzo dobrze układają mi się stosunki z ludźmi, codziennie zyskuję z ich strony więcej sympatii i zaufania i tylko ode mnie zależeć będzie, czy to należycie spożytkuję i będę szczęśliwy. Mieszkam za miastem przy pięknej dolinie, gdzie wiosna teraz tworzy swe arcydzieła. Podczas mej ostatniej podróży do Szwajcarii wszystko szło po mej myśli i wróciłem do domu obładowany wielu dobrami.
Adieu. Proszę pozdrowić żonę i dzieci i nie zapominać o mnie.
Goethe
...Moje pisarstwo podporządkowuje się życiu, jedynie czasami, jak to czynił pewien król, który kilka godzin dziennie poświęcał grze na flecie, pozwalam sobie odbywać takie próby swego przyrodzonego talentu. Sporo rzeczy leży w rękopisach, tyle niemal co drukowanych. Mam też dość wiele planów pisarskich, ale do ich przeprowadzenia brak mi skupienia i wolnych chwil. Różne rzeczy robię dla tutejszego teatru amatorskiego, naturalnie przeważnie dostosowanych do panującej konwencji.
Goethe

DO CHARLOTTY KESTNER

Weimar, 9 października 1816
Szanowna Przyjaciółko, jeśli zechce Pani dziś wieczór skorzystać z mej loży, powóz mój Panią odwiezie. Bilety są niepotrzebne. Mój służący wskaże drogę przez parter. Proszę mi wybaczyć, że się nie zjawię sam, jak również i to, że dotychczas Jej nie odwiedziłem, za to myślami często przebywałem z Panią.
Serdecznie życzę wszystkiego najlepszego.
Goethe

ANNA ELŻBIETA SCHÖNEMANN

(LILI)
1758 — 1817

DO LILI SCHÖNEMANN

Weimar, 14 lutego 1807
Drogi list Pani, ukochana Przyjaciółko, nadszedł z opóźnieniem, syn Pani przesłał mi go z Drezna. Był u mnie, a ja nie wiedziałem, że to on. Poplątałem dwie rodziny o podobnym nazwisku i wziąłem go za kogoś innego. Ale nawet i tak, choć miałem go za zupełnie obcego, bardzo mi się spodobał; za drugim razem, chroniąc się przed ulewą, pozostał u mnie dłużej. Czyniłem sobie wyrzuty, że nie zatrzymałem go na obiedzie — była właśnie pora posiłku — poczułem bowiem do niego sympatię. Już od dawna nadaremnie i niecierpliwie oczekuję jego powtórnych odwiedzin, o czym mi Pani wspomina, chciałbym bowiem naprawić to, czegom zaniechał za jego pierwszej bytności.
Pod koniec pozwolę sobie Pani wyznać, że było dla mnie ogromną radością po tak długim czasie widzieć znów kilka słów od Niej. Ręce Pani po tysiąckroć całuję i wspominam owe dni, które zaliczam do najszczęśliwszych w moim życiu. Życzą Pani zdrowia i spokoju po tylu cierpieniach i doświadczeniach, o czym wieści tak późno do nas dotarły. Często o tym myślę i podziwiam Pani wytrwałość i hart Jej ducha. Jeszcze raz życzę zdrowia i proszę o mnie pamiętać. Pani na wieki oddany
Goethe

CHARLOTTA VON STEIN

1742 — 1827

DO CHARLOTTY VON STEIN

Weimar, 28 stycznia 1776
Najdroższy aniele, nie przyjdę na koncert. Jest mi tak dobrze, że nie chcę patrzeć na tłum! Kochany aniele, kazałem sobie przynieść listy, jakże mnie zabolało, że słowa nie znalazłem w nich od Ciebie, nawet jednego słówka skreślonego ołówkiem. Niedobry wieczór. Droga Pani, cierpię, że Cię tak kocham. Jeśli kogoś będę mógł bardziej pokochać, pragnąłbym Ci o tym powiedzieć. Chciałbym opuścić Cię bez udręki. Adieu, skarbie, nie wyobrażasz sobie, jak Cię kocham.
G.

Weimar, 30 stycznia 1776
Kochana Pani, znów mnie porywają, kiedy mam Ci tyle do powiedzenia. Dziś opowiadałem W. [Wielandowi] wiele o mych przeżyciach w ubiegłym roku i jeśli mnie zachęcicie, spiszę to jedynie dla Was. To więcej niż spowiedź, gdy się także i to wyznaje, na co nie potrzeba absolucji. Adieu, aniele, właśnie że nigdy nie zmądrzeję i dziękuję za to Bogu. Adieu! Jak mnie to gniewa, że tak Cię kocham, i to właśnie Ciebie!
G.

Weimar, 23 lutego 1776
Jakże spokojny i lekki miałem sen, jakie szczęśliwe przebudzenie! Po raz pierwszy od czternastu dni powitałem piękne słońce swobodną piersią, sercem pełnym wdzięczności dla Ciebie, aniele z nieba, której tak wielem winien. Muszę Ci to powiedzieć. Tyś jedyna pośród kobiet dała miłość memu sercu i uczyniła mnie szczęśliwym. Zobaczę Cię dopiero na reducie, nie wcześniej. Gdybym mógł posłuchać swego serca! Nie, muszę być grzeczny. Ścielę się do Twych stóp i całuję Ci ręce.
G.

Weimar, 23 lutego 1776, nocą o wpół do pierwszej
Muszę jechać, ale przedtem winnaś mieć ode mnie słówko na dobranoc. Ty jedyna, którą kochać mogę bez udręki! A jednak wciąż żyję na poły w trwodze. Cóż, niechaj tak będzie! Całą ufność moją Tobie zawierzam i da Bóg, będziesz to me zaufanie posiadała na zawsze. O, gdyby moja siostra miała takiego brata, jaką ja mam w Tobie siostrę! Myśl o mnie i przyciśnij dłoń do warg, gdyż nie zdołasz odzwyczaić Gustka od niestosownych wybryków, które jedynie mogą się skończyć w grobie wraz z jego niepokojem i miłością. Dobrej nocy. Podczas całej reduty znów widziałem tylko Twoje oczy. Jak ćma, co leci do światła. — Adieu! Cudownie mi idzie od czasu wczorajszego czytania. Jutro na koń.
G.

Erfurt, poniedziałek, 4 marca 1776
Błagam Cię, aniele, przyjedź jednak do Ettersburga! Daj mi, proszę, znak albo pierścieniem w okno, albo ołówkiem zastukaj w ścianę, że jesteś tam — o, Ty jedyna z kobiet, którą jeszcze kocham w świecie, jedyna, która by mi potrafiła życzyć szczęścia, gdybym mógł pokochać kogoś bardziej aniżeli Ciebie. Jakże byłbym wtedy szczęśliwy! — albo jak bardzo nieszczęśliwy! Adieu! Przybądź! I nie daj nikomu czytać moich listów. Tylko... P. S. mogę Ci tylko ustnie powiedzieć, bo właściwie nie trzeba tego mówić. Adieu, aniele!
G.

17 marca 1776
Ślę skróś śnieg i mróz kwiatek. Jak poprzez lody i burze moją miłość. Pewnie dziś przyjdę. Jestem szczęśliwy i spokojny i czuję, że kocham Panią o wiele bardziej niż zwykle, ale wydaje mi się to prawie każdego dnia.
G.

19 marca 1776
Jeszcze jedno słowo muszę dodać, kochana Pani. Zachorowałem tej nocy, byłem prawie nieprzytomny, lecz znów przyszedłem do siebie. Muszę jednak jeszcze tu zostać. Uciekłem do Wielanda, gdyż byłem zupełnie sam w domu. Chciałbym dziś przyjść do Pani. Hufeland nie pozwala mi wychodzić. Adieu, choćby literkę z rąk Pani. Dobrej nocy, aniele. Frycek był u nas, wycałowałem go siarczyście. Adieu.
G.

20 marca 1776
Że też słowa mogą sprawić coś, czego się nie wymarzyło vr najśmielszych snach! Powiedziałem dziś do siebie: Gdyby się czuła dobrze, może by przyszła. Potem jakoś to sobie wyperswadowałem i usiadłem w spokoju do fortepianu.
Tak więc, kochana Pani, cokolwiek uczynisz, uszczęśliwiasz mnie. Wystarcza mi bowiem, że mogę Cię kochać, reszta niech idzie swoją drogą. Dopiero kiedy bilecik już wysłałem, zauważyłem, że nic nie napisałem o swoim zdrowiu. To było naturalne, aż tak naturalne, że Pani musiała to sobie wyłożyć nienaturalnie. Dziękuję za jabłka. Jeszcze bym chciał wymóc dziś nowy bilecik od Pani. Adieu.
G.

Wieczorem o siódmej, 24 marca 1776
Jeszcze raz adieu. Widzę, że kochać Panią to jakby siew kiełkował niedostrzegalnie, wybijał się z ziemi, rósł — a Bóg temu błogosławił. Amen.
G.

Weimar, 24 marca 1776
Dobrze, że wyjeżdżam, może się odzwyczaję od Pani. Znów otrzymałem listy i jeszcze parę nowych. Pragnąłbym, by mi na sercu było tak jasno, iżbym, podobny boskiej Thusneldzie (von Göchhausen), mógł Panią pobudzić do śmiechu. Ale wszystkie moje żarty i cały dowcip się ulotniły, Bóg raczy wiedzieć gdzie! Wezmę ze sobą Homera, zobaczę, co on ze mną zdziała. Proszę mi się prowadzić grzecznie, wyuczyć się roli Indianina z Zachodu, ja się też będę uczył! — Ach, od góry do dołu nic, tylko same dobre zamiary, to brzmi prawie tak, jak gdybym był młodym księciem. Cierpliwości, kochana Pani, i troszeczkę ciepła, gdy myśli Pani o swoim Gustku, przecież to Jej w niczym nie może zaszkodzić. Lecz nie wolno mi się uskarżać, jest Pani na tyle dobrze, by mnie nie dręczyć. Mogłaby Pani tu przytoczyć tę naiwniutką strofkę: „O przyjaźni, źródło wzniosłych..." itd. Cóż, kiedy ona niezupełnie tu pasuje i w gruncie rzeczy nic nie mówi. Adieu.
G.

Naumburg, 25 marca 1776
Przybyłem do Naumburga o piątej, równo z nastaniem dnia. Przedziwnie piękne światło brzasku opływało wszystko. Namarzłem się niemało, ale co najlepsze, spałem również dużo. Teraz Ty też śpisz! A może zbudzisz się na chwilę i pomyślisz o mnie?! Jestem spokojny, myślę o Tobie, a przez Ciebie o wszystkim, co mi drogie. — Jakże inaczej, Boże drogi, jakże inaczej niż wtedy, gdy przed dziesięciu laty wchodziłem do tego pocztowego zajazdu jako mały, ciasno okutany, dziwaczny chłopiec! Ileż to w ciągu tych lat przeżyłem, ale jestem teraz szczęśliwszy.
G.

Lipsk, 25 marca 1776, o dziesiątej w nocy
A więc jestem tutaj! Tylko ustnie mogę Ci przekazać słowa niewyrażalne. Wszystko, jak było, tylko ja jestem inny. Tylko to pozostało, co budziło we mnie wówczas najczystsze uczucie. — Mais — ce n'est plus Julie. Adieu. Jestem jak otępiały jak we śnie. — Schröter jest aniołem. Gdybyż to Bóg zechciał mnie obdarzyć taką kobietą, żebym mógł Ciebie zostawić w spokoju, lecz cóż! Ona za mało do Ciebie podobna. Adieu...
G.

Lipsk, 26 marca 1776
Najmilsza Pani! Wciąż myślę, że Pani będzie w Gocie, gdy wrócę. Dziś bardzo, bardzo cierpiałem, ale miałem też jedną taką chwilę... Nie chcę o niej pisać, nie byłbym w stanie później oddać całej pełni tego momentu. Jestem tu u Schröter; to szlachetne stworzenie w swoim rodzaju, ach, gdyby choć z pół roku przebywała z Panią! Najmilsza, cóż by z niej być mogło! Dobranoc. Pozostań Pani dla mnie zawsze taka, jaka jesteś teraz.
G.

Ostatniego dnia marca 1776, Lipsk
Droga Pani! List Twój mnie trochę zasmucił. Gdybym mógł pojąć ową głęboką niewiarę w siebie, jaką dusza Pani odczuwa, dusza Pani, w którą tysiące powinno uwierzyć jak w świętość, by zaznać błogosławieństwa. Na tym świecie niczego się nie rozumie, im dłużej żyję, tym lepiej to widzę. Ten Pani sen, najdroższa! I Jej łzy! Już taki jestem, rzeczywistość umiem na ogół lepiej znosić, sny natomiast, jeśli Pani już chce wiedzieć — mogą mnie rozstroić. Widziałem znów moją pierwszą miłość. Co też los mi gotuje! Na ileż spraw mogłem w czasie tej podróży jaśniej spojrzeć! Jak gdyby miała ona stanowić saldo całego mego minionego życia. I znów wszystko zawiązuje się od nowa. Mam przecież Was wszystkich. Wkrótce wrócę. Jeszcze nie mogę oderwać się od Schröter. Adieu!
G.

22 kwietnia 1776
Aż do tej chwili miałem nadzieję Panią ujrzeć i nie wiem nadal, gdzie Jej szukać. Ślę znak, że żyję, że kocham. Zawsze Jej, jak dawniej, jak dziś, jak w przyszłości.
G.

Weimar, 1 maja wieczorem, 1776
Masz rację czyniąc ze mnie świętego, w ten sposób oddalasz mnie od swego serca. Ciebie, świętej, nie mogę bardziej uświęcić, tedy nie pozostaje mi nic poza ciągłą męką, choć nie chcę się męczyć. Widzisz, jaka świetna gra słów. A więc i jutro. Dobrze, nie będę Cię widział! Dobrej nocy!
Dołączam również urnę na wypadek, gdyby kiedyś miały pozostać ze świętego relikwie.
G.

Weimar, 2 maja 1776
Dzień dobry. Ciężko mi przyszło wczoraj drogiej Pani dotrzymać przysięgi i dzisiaj również muszę być posłuszny Jej żądaniu. Że jednak miłość moja do Pani nieustanną jest rezygnacją, niechże tedy i tak będzie. Proszę pomyśleć o mnie.
G.

Ilmenau, 6 maja 1776
Tylko dobrej nocy! Czy odnajdę Cię znów po powrocie? To nazbyt cudowne. Kochaj mnie choć odrobinkę! Mam Ci tak wiele do powiedzenia i kocham bardziej, niżbyś tego chciała.
G.

17 maja 1776
Dzięki, ukochana, za pozdrowienia! Przyjdę do Pani na obiad i przyniosę coś ze sobą. Mimo ucisku odnajduję nowy zapał do życia i jakąś cząstkę nadziei, choć biedne serce niemało przy tym cierpi. Addio, najdroższa!
G.

Weimar, 24 maja 1776
A więc depcą mi najczystsze, najpiękniejsze, najprawdziwsze więzy, jakie poza siostrą nie łączyły mnie z żadną dotychczas kobietą! Byłem na to przygotowany, cierpiałem tylko niewymownie z winy przeszłości, a także z powodu tego biednego dziecka, co musiało opuścić pokój; w tym momencie żywą odczuwałem przykrość. Nie mógłbym się z Panią widzieć, Jej obecność przyprawiłaby mnie o smutek. Skoro nie mogę żyć z Panią, Jej miłość pomaga mi tak niewiele jak miłość moich nieobecnych, której nigdy nie skąpią. Obecność, w chwili kiedy się kogoś potrzebuje, rozstrzyga o wszystkim, wszystko łagodzi, wszystko wzmacnia. Nieobecny przychodzi ze swą sikawką, kiedy ogień już ugaszono — i to wszystko z powodu świata, świata, który jest dla mnie niczym i który nie chce, byś Ty była czymś dla mnie. Pani nie wie, co czyni. Dłoń zamkniętego w sobie samotnika, który nie słucha głosu miłości, twardo gniecie tego, na kim spocznie. Adieu, najdroższa.
G.

27 maja 1776
U mnie zbiory, oto jeszcze jeden pęczek warzyw. Jeśli wierzyć mogę, miałbym dziś szczęście z Panią obiadować. Czyżby to była prawda?
G.

Weimar, 3 czerwca 1776 [?]
Było mi tak dobrze wczoraj w Pani pokoju, śpieszyłem się tylko, żebyś mnie nie zastała. Zachęta ze strony Kästnera roznieciła ogień, tak więc zastała Pani żar po powrocie do domu. Ja natomiast rozgrzałem się podczas rysowania, kiedym odchodził, doznałem dziwnego skurczu serca. Adieu, aniele, zamówię ramy, aby ogień nie wygasł.
G.
Proszę nie otwierać, nim nie przyjdę.

7 czerwca 1776
Jaka Pani cudowna, że powiedziałaś mi o wszystkim! Trzeba sobie wszystko mówić, kiedy się kocha. Najdroższy aniele, i znów mam trzy słowa na ustach, by Panią całkowicie uspokoić, ale słowa te tylko Jej mogę powiedzieć! Przyjdę jeszcze dziś! Adieu.
G.

13 czerwca 1776
Postaram się zapanować nad sobą i nie widzieć Pani dziś, jeśli zdołam, aż do wieczora. Ślę rysunki, tekę, muszlę. Cóż więcej mogę powiedzieć? Pani wiesz wszystko.
G.

Weimar, 22 czerwca 1776
Wczoraj przyniesiono Ci Steina okulałego do domu, inaczej byłbym jeszcze wstąpił do Ciebie na chwilę, gdyż potrzebuję również opieki; poszedłem więc do Wiel[anda] i było mi nieco lżej. Najukochańsza Pani, nawet nie mogę myśleć o tym, że odjeżdżasz we wtorek i że przez pół roku będziesz z dala ode mnie. Jakże będzie mi ciężko! Jedynie obecność działa, koi, podnosi na duchu! Jeśli nawet niekiedy dręczy, taka udręka jest jak wiosenny deszcz miłości. Kocham Panią o wiele bardziej aniżeli ostatnio, jeszcze mi droższa i cenniejsza jest Twoja dobroć dla mnie. Ale też jaśniejszy i głębszy związek, nad którym się tak lekko przechodzi i który tak zaślepia. Nie uszło uwagi księżnej matki, że się nagle zmieniłem. Adieu! Dołączam różę z mego ogrodu i tych kilka na wpół zwiędłych, którem wczoraj zerwał dla Ciebie na jakimś płocie, jadąc z powrotem konno. Bądź zdrowa, najdroższa! Pozdrowienia dla siostry. Addio.
G.

2 lipca 1776
Obecność jest i pozostanie wszystkim! Cóż mi to pomaga, że Pani jest gdzieś na świecie, że Pani myśli o mnie? Brak mi Jej na każdym kroku, wałęsam się cały dzień z kąta w kąt i jest mi smutno. Z Wielandem spędziłem bosko piękne godziny. Sprawiło mi to wielką pociechę. Poczciwa siostra Pani przychodzi nieraz pod mój ogród, zaglądając, czy jestem. Wewnątrz jeszcze nie była. Posłałem jej róże, lubię ją. Rad jestem, że Pani dla mnie rysuje, to budzi we mnie nadzieję, ten mały, spokojny pejzaż sprawił mi przyjemność. Pani się jeszcze nauczy świetnie rysować! Tylko zawsze proszę napisać datę małymi literkami gdzieś z boku. Addio.
Nocą o pół do jedenastej księżyc był tak wspaniały, że pobiegłem jeszcze nad wodę. Na łące przy księżycu. Dobrej nocy...
G.

Weimar, 16 lipca 1776
Tylko słówko, najmilsza Pani. W głowie mam zamęt i nie umiem Ci nic powiedzieć. Pojutrze jedziemy do Ilmenau, chciałbym, aby Pani była w Kochbergu. Brak mi Cię wszędzie, w każdym kącie i jeśli Pani wkrótce nie wróci, narobię głupstw. Wczoraj na polowaniu na ptaki w Apoldzie zadurzyłem się w Krysi z Artern. Nie ma tu nic, co by mnie mogło wprawić w lepszy humor. Wiel[and] jeszcze mi najmilszy. Książę i ja przynajmniej dzielimy nasze milczenie, wszystko inne mnie drażni, a nie mogę uciec do Pani. Z tym wszystkim jednak doprawdy trudno o szczęśliwszą ode mnie istotę, gdybym Cię tylko mógł znów mieć przy sobie. Przyślij mi cośkolwiek! Pozdrów Zimmermanna.
G.

Wieczorem
Jeszcze jedno słowo. Wczoraj, kiedyśmy wracali konno nocą z Apoldy, znalazłem się sam na przedzie wśród huzarów, którzy opowiadali sobie kawały, trochę słuchałem, trochę puszczałem ich gadaninę mimo uszu, i tak pogrążony w myślach jechałem przed siebie. I wtedy nagle odczułem, jak droga mi jest ta okolica, ten kraj! Ettersberg! Te łagodne wzgórza! I przeszła mnie myśl: a jeśli i to będziesz musiał kiedyś opuścić? Kraj, co dał ci tak wiele, gdzie znalazłeś szczęście, o którym śmiertelnik marzyć tylko może, gdzie życie twoje trwa w nieustającej harmonii między błogością i smutkiem — jeśli i stąd zmuszony będziesz odejść z kijem w ręku, jak niegdyś porzuciłeś swoje strony rodzinne?! Łzy napłynęły mi do oczu, ale poczułem się dość silny, aby także i to znieść. Silny — to znaczy otępiały.
Około dziewiątej! Chciałbym, abyś tu była. Pragnąłbym Ci powiedzieć coś, co szkoda przekazać papierowi. Jadłem obiad razem z Twoimi smykami. Nam wszystkim Ciebie brak. Karmiłem Fryca. Nie widuję Twojej siostry. To miłe stworzenie, pragnąłbym mieć kiedyś takie dla siebie, aby potem już nikogo nie kochać. Sprzykrzyło mi się już dzielenie serca.
G.

llmenau, 22—24 lipca 1776, w grocie pod Skałą Hermana
Zacząłem coś rysować na drugiej stronie, ale nic z tego nie wyszło, wolę pisać w tej grocie pod Skałą Hermana, w moim ulubionym zakątku, gdzie chciałbym mieszkać i pozostać na zawsze. Najukochańsza, wiele rysowałem, ale zbyt dobrze zdaję sobie sprawę, że nigdy nie będę malarzem. Miłość obdarza mnie wszystkim, a gdy mi jej brak, robię same głupstwa, nie udają mi się malownicze pejzaże, pospolite zaś stają się przyjazne i miłe. Pada rzęsisty deszcz w głębokim lesie. Gdybyś tu choć raz być mogła — nie można tego ani opisać, ani narysować. Sporo bazgrałem od czasu, jak tu jestem, wszystko niestety tylko powierzchownie, bez udziału serca, niewiele też z tego wyszło. Wieczna to prawda: ograniczać się, wziąć jeden przedmiot, niewiele przedmiotów, ale za to należycie je wykorzystać, polubić, przywiązać się do nich, poznać je do głębi, zjednoczyć się z nimi, dopiero to uczyni z ciebie poetę, artystę, człowieka. Addio, pójdę się rozejrzeć wśród tych ścian skalnych i świerków. Wciąż pada.
Wysoko na górze, z której roztacza się daleki widok.
W deszczu siedzę pod daszkiem z jodłowych gałązek. Czekam na księcia, który ma mi przynieść strzelbę.
Doliny dymią pośród ścian jodłowych.
P. S. Narysowałem Ci ten widoczek.
Muszę Ci to przesłać. Przedwczoraj to napisałem. Addio. Czy myślałaś o mnie, tak jak ja myślę o Tobie? Nie, nie chcę tego! Chcę się nasycić melancholią mego dawnego losu, nie być kochanym, kochając.
G.
Z drżeniem otworzyłem Twój bilecik, ciesząc się, że znów jesteś blisko mnie. Myślałem, że bawisz w Weimarze. Najdroższa, siedzimy jeszcze w Ilmenau, przyjedź tylko. Sto tysięcy razy byłaś przy mnie, rysowałem tylko dla Ciebie. Wprawdzie tego niewiele, ale wewnątrz me serce. Adieu, aniele. Idę do Stützerbach, by skończyć rysunek dla Ciebie.
Kochana, Twój powrót wlewa mi nowe życie. Nie powiem nic więcej. Addio.
G.

Ilmenau, 8 sierpnia 1776
Twoja obecność miała na mnie cudowny wpływ, nie umiem Ci wyrazić, jak się czuję! Jestem szczęśliwy jakby we śnie. Nie mogłem wczoraj rysować...
Dziś chcę iść na Skałę Hermana, może uda mi się naszkicować pieczarę, wezmę też ze sobą rylec i młotek, by wyryć w niej napis, będzie wielce mistyczny. Otrzymałem Pani karteczkę, ogromnie mnie ucieszyła. Przysięgam Ci, że nawet nie wiem sam, jak mi jest na duszy. Kiedy myślę, że byłaś ze mną w tej grocie, że trzymałem Twą dłoń w swojej, a Tyś się pochyliła i nakreśliła znak w pyle!!! Wszystko to działo się jakby nic na tym świecie, ja też czuję się jak w królestwie duchów. Czucie bez czucia. Drogi aniele! Pracowałem nad moim Sokołem, Giovanna będzie miała wiele rysów Lili, pozwolisz jednak, że nadam jej też kilka Twoich, tyle tylko, ile potrzeba, by uzyskać właściwy koloryt. Twój stosunek do mnie jest tak wyjątkowy i święty, że dopiero teraz naprawdę pojąłem, iż nie można go wyrazić słowami, bo ludzie tego nie zdołają pojąć. Może przyniesie mi chwilową ulgę, gdy przebrzmiałe swoje cierpienia znów przeistoczę w dramat. Adieu, Ukochana.
Na Gabelbach. Wkrótce już trzecia, książę jeszcze nie wrócił z polowania, ma tu wieczerzać. Będziesz mogła zobaczyć mój poranek na Skale Hermana, a może i coś o nim przeczytać. Addio. Jesteś zawsze przy mnie.
W Stützerbach nocą przy stole. Dziś cały dzień rysowałem dla Ciebie, nie zawsze szczęśliwie, ale zawsze z gorącym sercem. Znów siedziałem na górze zamkowej, piękny stamtąd widok. Jakby na życzenie przedarł się właśnie promień słońca, gdym schodził w dolinę, i mogłem go uwięzić na papierze. Chcę tylko dla Ciebie malować, Ty sprawiasz, że robię to tak jak nigdy dotąd.
Dziś od wczesnego ranka, dziś przez cały dzień! Nie mogę mówić! Aniele! Jedź do Szwajcarii. Dobranoc, dobranoc.
G.

Weimar, pierwsza połowa sierpnia 1776 [?]
Ślę kilka pączków i kwiatów, które przyniosła wiosna 1769. Proszę, przyślij mi Pani z powrotem Fizjognomikę. Chcę ją dać do oprawy. Wczoraj nocą, gdy wychodziłem od Pani, napadli na mnie jacyś włóczędzy. Adieu. Najukochańsza, serce nie mówi mi nic, czy zobaczę Cię dziś, znów jest niespokojne i nie wiem czemu. Ale że napisano jest, jeśli się nawrócicie, a uspokoicie, zbawieni będziecie, więc chcę być spokojny.
G.

Weimar, początek września 1776 [?]
Czemu muszę Cię tak męczyć! Najukochańsza! Czemu siebie zadręczać i Ciebie, i tak bez końca. Nie możemy być dla siebie niczym, a jednak jesteśmy wszystkim. Wierz mi, kiedy mówię z Tobą prosto z serca, jesteś ze mną zgodna. Ale niech tylko spojrzę na rzeczy tak, jak się przedstawiają w istocie, szaleję. Dobranoc, aniele, i dzień dobry. Chciałbym Cię więcej nie widzieć. Ale Ty wiesz wszystko. Serce... To wszystko głupie, co powiem. Będę na Ciebie w przyszłości spoglądał, jak się spogląda na gwiazdy — pomyśl o tym.
G.

Weimar, 8 września 1776
Wczoraj byłem bardzo smutny i nie wiedziałem dlaczego. Było mi tak, jakbym Pani dziś nie miał widzieć, kazałem przyjść klarnecistom, chodziłem po ogrodzie, grali do ósmej. Było pięknie, ale moje serce nie roztajało. Właśnie gdym tak krążył w czystym poranku, nadeszła karteczka od Pani. Przed godziną kazałem powiedzieć Wielandowi, żeby przyszedł; to kara za to, że nie mogłem znieść samotności. Adieu, za wielem winien losowi, bym się miał skarżyć, a jednak nie odpowiadam za swoje uczucia. Adieu, nie przyjadę do Kochbergu, gdyż zrozumiałem słowo i spojrzenie. Adieu.
G.

Weimar, 10—12 września 1776
Posyłam Pani Lenza, w końcu się na to zdobyłem. O, Pani ma specjalny sposób zadawania męki, jak los, nie wolno się nań uskarżać, choćby nie wiem jak dręczył. Lenz Panią zobaczy, ten nieszczęśliwiec będzie mógł obecność Pani wchłaniać jak krople balsamu, jakże mu zazdroszczę! On będzie z Panią. Nic posiadał się z radości, gdym mu obwieścił szczęśliwą nowinę, że pojedzie do Kochbergu, że będzie z Panią spacerował, uczył ją, będziecie wspólnie rysować i spędzać czas. A ja — przecież o mnie tu nie chodzi i czemuż by o mnie chodzić miało? Był jak odurzony, gdym mu to powiedział, prosił tylko o wyrozumiałość, by mu wolno było pozostać sobą. Zapewniłem go, że tak będzie, zanim mnie jeszcze o to prosił. Przesyłam przez niego Szekspira, potem doślę jeszcze chyba Wakefielda. Proszę korzystać z wspaniałej jesiennej pogody, zda się, jakby niebo chciało Panią pobłogosławić pięknymi dniami. Adieu, o mnie nic więcej Pani nie usłyszy, wypraszam sobie też wszelkie wiadomości od Pani lub Lenza. Gdy trzeba będzie coś zamówić, może napisać do Filipa.
G.

Weimar, 7 października 1776
Bądź zdrowa, najmilsza! Odjeżdża Pani i sam Bóg wie tylko, co będzie! Powinienem być wdzięczny losowi, że mi dozwolił w tych pierwszych chwilach, kiedym Panią znów ujrzał, odczuć całą czystość mej miłości do Niej, winienem był się tym zadowolić i więcej nie widzieć się z Panią. Proszę mi wybaczyć! Dopiero teraz wiem, jak dręczy Panią moja obecność, dobrze, że odjeżdżasz, w jednym mieście nie zniósłbym tego. Wczoraj przyniosłem Pani kwiaty i brzoskwinie, nie mogłem jednak wręczyć ich Pani tam, gdzie byłaś, dałem je Twej siostrze. Bądź zdrowa. Proszę, zajmij się Lenzem. Od pewnego czasu jawisz mi się jako Madonna wznosząca się w niebo, daremnie ten, co pozostał na ziemi, wyciąga ku niej ramiona, daremnie pragnie raz jeszcze spojrzeć na nią oczyma pełnymi łez rozstania. Bo ona, zatopiona w blasku, co ją otacza, wznosi oczy pełne tęsknoty na koronę unoszącą się nad jej głową. Adieu. Kocham Cię mimo wszystko!
G.

19 listopada 1776 — pół do czwartej po południu
Burza szalała całą noc, z pięć razy budziła mnie z dziwacznych snów i dzień wstał niełaskawy; nie chcę widzieć Twej twarzy pod moim jałowcem. Przetrząsnąłem całe swe małe gospodarstwo. Znalazłem ten papier ozdobny i zaraz go przesyłam... Wczoraj w nocy sporządziłem model na sanie dla Pani z ogarka wosku i już je zamówiłem. Gdyby mnie Pani widziała, jak siedzę tu w tych nowych kątach, które sobie przygotowałem. Opatruję teraz okna i drzwi, zobaczymy, jak długo się tu utrzymam na przekór niełaskawej pogodzie i czy mnie ona w końcu nie pokona. Addio. — Muszę tylko sprowadzić konia pod wierzch, gdyż niepokój znów mnie dziś wygania z domu. Dobranoc.

19 listopada 1776
Niedziela. Nawet na wsi nie ma Pani spokoju przed moją miłością i głupstwami, a co by to było, gdyby zamiast posyłać bileciki, zjawił się ktoś osobiście? Może bym to i zrobił, gdybym nie czynił sobie wyrzutów, że Panią tak kocham...
G.

Weimar, 4 lutego 1777
Miałem dziś piękny dzień i próbowałem się czymś zająć, by nie myśleć o Pani. Dlatego masz Pani dwóch posłańców w ciągu dnia, rano z kwiatami, wieczorem z kiełbasą. Filip odbędzie konferencję z kucharką. Siedzę przy swym samotnym ognisku i kocham Panią bardzo.
G.

Weimar, kwiecień 1777
Jeśli dziś wieczorem będzie ktoś w domu, to przyjdę, poczytam dzieciom bajki, zjem z Wami kolację i odpocznę przy Tobie od wszystkich moich kłopotów.
Tymczasem adieu, ukochana.
G.

Weimar, 1 maja 1777
Spałem doskonale i obudziłem się rześki, lecz w duszy nurtuje mnie jakiś cichy smutek, mogę czytać, pisać, jak wczoraj tłumaczyć z angielskiego, nie mam ochoty się fechtować itd. Wczoraj naprawdę czułem, że mnie Pani kocha, czy może dlatego, że choremu, cierpiącemu człowiekowi więcej się okazuje serca albo też człowiek wtedy bardziej jest wyczulony i wrażliwszy na uczucia drugiego. Pogoda mi sprzyja, zaczynam wierzyć, że przyroda, z którą zawsze współżyję, również wywiera na mnie bezpośredni wpływ i że wszechświat przenikając mój mały światek zmienia moje nastroje. A więc człowiek hartując się na warunki atmosferyczne równocześnie wyczula swój organizm na wszelkiego rodzaju zmiany. Pewnie pozostanę w domu. Adieu, najmilsza.
G.

3 maja 1777
Na dzień dobry szparagi. Jak minął Pani dzień wczorajszy? Filip usmażył mi jeszcze omlet, potem, otulony w błękitny płaszcz, poszedłem do altany, położyłem się na podłodze w suchym kąciku i tak smacznie się zdrzemnąłem mimo błyskawic, piorunów i deszczu, że później własne łóżko wydało mi się niewygodne.
Jeśli Stein jest jeszcze w domu, proszę mu powiedzieć, że chętnie bym wypróbował tego nowego wierzchowca, niech go każe osiodłać i przyprowadzić, jeśli zaś nie uczyniłoby mu to kłopotu, niech sam też wstąpi po mnie. Z ochotą przyjdę na obiad, najdroższa. Cały tydzień ślęczę nad bukietem dla Pani na dzień jutrzejszy.

26 maja 1777
Tylko tyle, że przychodzę na obiad i zabieram ze sobą księcia. Nie mogłem wyznać Pani, jak Ją wczoraj wieczorem kochałem. Sam sobie wydałem się dziwny, lecz nie mogłem. Zawsze mi Pani zarzuca, że mam odpływy i przypływy miłości, to śmieszne, ale cieszyłbym się, gdybym nie każdego dnia odczuwał tak do głębi, jak Ją kocham. Jadę do Belwederu pomówić ze Steinem. Adieu, najmilsza.
G.

Weimar, 12 czerwca 1777
W ogrodzie pod otwartym niebem! Dopiero odkąd Pani wyjechała, poczułem z przyjemnością, że coś posiadam i że coś do mnie należy. Wszystkie inne moje małe namiętności, rozrywki i zabawy wiszą jak na nitce, zależne tylko od miłości do Ciebie, Pani. Ty mi pomagasz dźwigać moje obecne życie, gdy Ciebie nie ma, wszystko zapada się jak w studnię.
Dziś raniutko byłem w Belwederze, łowiliśmy ryby i na miejscu je piekliśmy, przygotowałem wraz z Charlottą Waldnerowej pyszną potrawę. Będę czyścił zbroje i każę sobie zamówić nowe umeblowanie i urządzenie. Opatrywałem drzewa i strasznie mnie pokłuły komary. Odchodzę z palcami uwalanymi żywicą. Oczyściłem drzewa z gąsienic i wygniotłem rabusiów. Wymagały tej operacji już od miesięcy, ale zawsze tego zaniedbywałem. Poeta i kochanek to źli gospodarze! Czy dlatego, że poeta jest kochankiem, czy może, że kochanek jest poetą?
Adieu, najmilsza! — Proszę pozostać tym dla mnie, czym ja dla Pani. Adieu, złotko.
G.

Eisenach, 6 września 1777
Dziękuję Ci, najmilszy skarbie, za posłańca, czwartego wyjechaliśmy z Ilmenau, tak że paczkę dostałem w Eisenach zupełnie nieoczekiwanie dopiero szóstego. Wszystko w porządku, tylko mam monstrualnie spuchnięty policzek, co bardzo razi przy mej szczupłej budowie. W Stützerbach obtańcowywałem wszystkie wiejskie dziewuchy, była mgła, lecz szalałem do późna w nocy i wtedy się zaczęło, a jeszcze do tego ta fatalna zadymka w drodze; i teraz muszę siedzieć w domu i płukać usta ciepłym wywarem z ziół, i już nie mogę uganiać się za spódniczkami, bo to by był dopiero kawał, gdybym z taką wykrzywioną gębą zalecał się do dziewcząt.
Tak, miły skarbie, wierzę, że Twa miłość do mnie rośnie w miarę mojej nieobecności, gdy bowiem jestem z dala, może Pani kochać samo wyobrażenie, jakie sobie stworzyłaś o mnie, często zaś przesłania je moja głupota i szaleństwo, gdy jestem przy Pani. Adieu. Prześlę Pani teraz albo rysunki, albo moje włosy. Okolica tu wspaniała i dzika, jeden Bóg wie, jak cierpię, gdy muszę siedzieć w domu nie mogąc ani rysować, ani strzelać, zetnę więc sobie pukiel włosów i poślę je Pani.
Proszę pozdrowić Piotrusia i powiedzieć Kästnerowi, by mu pozwalał palić tylko kilka fajek na dzień dla świętego spokoju, gdyż uważam tabakę, i to jeszcze u tak młodego chłopca, za dziwactwo. Kästner o tym już wie, niechże więc sobie pali, kiedy chce.
Nie lubię tego domu tutaj, mieszkam może w tym skrzydle — wmawiam sobie — w tym samym pokoju, w którym Pani mieszkała. Najdroższa! Panią jedynie kocham, czuję to w zetknięciu z innymi kobietami.
Nie jest Pani chyba zazdrosna o mnie, inaczej wyjawiłbym Jej na to pewien środek. Nie mam futerału na suweniry, ale mam na szyi Jej szal, z którego już się sprał błękitny kolor. Mam Pani spartaczony obraz i Jej miłość, to więcej, niż mogę, niż winienem oczekiwać. Adieu. Proszę pozdrowić dzieci. Daleka droga nas dzieli, ta prosta uciążliwsza niż kręta. Długo Pani nie zobaczę. Adieu, aniele. Bardziej Cię kocham obecną niż oddaloną i dlatego pozwalam sobie mniemać, że moja miłość jest prawdziwsza. Adieu.

Wartburg, 13—16 września 1777
Wartburg, 13 września 1777, o 9 wieczorem. A więc mieszkam tu teraz, najmilsza, i śpiewam psalmy Panu, który mnie z cierpień i ucisku wyniósł znów na wyżyny i wspaniałości. Książę spowodował, że sprowadziłem się na górę; z tymi ludźmi na dole — zresztą to poczciwe człeczyny — ani ja nie mam nic wspólnego, ani ich ze mną nic nie łączy, niektórzy nawet wmawiają sobie, że mnie kochają, ale to niezupełnie tak. Najdroższa, tego wieczora wyobrażam sobie Panią w całym Jej uroku stojącą na wzgórzu w świetle księżyca, przy blaskach ogniska, gdyż jest chłodno. W Wilhelmstalu dla mnie zbyt nisko i ciasno, a przy tym chłodzie i wilgoci nie wolno mi jeszcze przez pierwsze dni wybierać się do lasu. Tu na górze! Gdybym tylko mógł przekazać Pani widok, który mam przed sobą, gdy się podnoszę z fotela. W zimnej, łagodnej poświacie księżyca głębokie przepaści, łąki, zarośla, lasy i polany leśne, przed nimi skalne urwiska, w tyle ściany, na które pada cień góry zamkowej i zamku, wszystko w dole pogrążając w ciemności, a z tamtej strony po łagodnych zboczach pełzną blaski, nagie wierzchołki skał różowieją w księżycu, za nimi w dali wdzięczne niwy i doliny, gdzieś tam dalej, w mrokach, rozległa Turyngia zlewa się z niebem. Najukochańsza, taką mi to sprawia radość, choć muszę przy tym wyznać, że brak mi dzisiaj tego ożywiającego uczucia rozkoszy, że dopiero muszę się rozprostować jak ktoś. kto długo był skrępowany. Ale z prawdziwym uczuciem wdzięczności, podobnie spragnionemu, co chwyta kubek wody i tylko mimochodem zauważa świętość krynicy i urodę świata.
Jeśli tylko mam okazję do rysowania, wybieram sobie zaciszne ustronie, z każdego miejsca roztaczają się tu zachwycające widoki, przyroda tutejsza jest wspaniała. Cóż za urocze zakątki! O, nie powinno się tu ani rysować, ani pisać! A jednak chciałbym, żeby Parni wiedziała, że żyję, że znów Ją tak samo kocham, że zaczynam się czuć dobrze. I na pociechę w tej pustce wmawiam sobie, że ucieszy Panią ten list, jak każda bazgranina ode mnie.

81 października 1777
...Nie pojmuję, dlaczego główną treścią uczuć Pani są ostatnio zwątpienie i niewiara, zapewniam, że człowieka mniej ode mnie stałego w wierności i miłości mogłabyś odegnać swymi wątpliwościami i urojeniami, tak jak można komuś wmówić, że wygląda blado i że jest chory. Wczoraj wieczorem zrobiłem salto mortale nad trzema fatalnymi rozdziałami mojej powieści, która mnie już od dawna męczy i ciąży nade mną. Mam nadzieję, że wkrótce już całkowicie ukończę pierwszą część. Addio. Ostatni dzień października. Moje imieniny, także święto Reformacji.

Weimar, 7 listopada 1777
Słówko wraz ze wspomnieniem poranka, kiedy to dwa lata temu po raz pierwszy zbudziłem się w Weimarze i odtąd aż do dnia dzisiejszego jest mi tu dziwnie i wzruszająco dobrze.
Wszystkiego, czego mi los użycza, kropla po kropli zakosztowałem jak dziecko, któremu się umila czas, i wysączyłem aż do dna każde dane mi dobro, tak że stało się moje własne, zaś najodleglejsze ongiś uczucia — najbardziej mi bliskie.
Weimar, 8 listopada 1777

Drzewka nadeszły w liczbie trzydziestu, dobre wiśnie, nadto kilka innych drzew owocowych wyborowych gatunków. Kiedy i jak dostaną się do Kochbergu? Trzeba je umiejętnie posadzić i otoczyć mocnymi cierniami przed zającami.
Gdy wczoraj wracałem od Pani, krążyły mi jeszcze po głowie dziwaczne myśli, między innymi, czy naprawdę Panią kocham, czy tylko cieszy mnie Jej bliskość jak czyste szkło, w którym się tak dobrze można przeglądać.
A potem doszedłem do przekonania, że los, który mnie tu osadził, doskonale sobie ze mną poczynił, jak się zwykło robić z lipami; ścina im się wierzchołki i wszystkie piękne gałęzie, by wyrosły świeże pędy, inaczej zamierają od góry. Oczywiście, w pierwszych latach sterczą jak żerdzie. Adieu. Kiedy tak wertowałem kalendarz z ubiegłego roku, pod datą 7 listopada znalazłem słowa: „Cóż jest człowiek, żeś mu się oznajmił?"
G.

Weimar, 8 listopada 1777
Drzewka wszystkie dla Pani, przydałaby się taczka. Proszę to załatwić z Hauptmannem. Gdyby już był poniedziałek! Potem mu wskażę, gdzie leżą. Dalsze snucie tego porównania bardzo mnie przygnębiło. Że też człowiek zawsze ma o sobie najlepsze mniemanie! Mówiłem o straconej przeszłości, wierzyłem, że gałązki znów wypuszczą pędy. A Ty, Pani, zrozumiałaś, że na nowo je obcięto i że odtąd nie dają ani cienia, ani schronienia. Och, jak to boli!
G.

Elbingerode, 2 grudnia 1777
Gdybyś Pani mogła się przejrzeć w zwierciadle mojej niemal dziecięcej radości! Nie ma rzeczy niezwykłej ani tak wielkiej, by nie była zgodna z naturą! Gdy dzisiaj siedziałem na skale, Pani, powinnaś to była widzieć! Ani bogowie, ani ludzie nie mogliby mnie tam odszukać. Znów rysuję całymi dniami, a jednak nic ze sobą nie przywiozę, jak zwykle. Chyba bardzo Panią kocham. Kiedy tak gryzmoliłem w tych ogromach natury i było mi tak dobrze, pomyślałem sobie: gdybyś to jeszcze dziś wieczorem mógł zawiesić w zielonym pokoju! O ileż lepiej już malować w Gwieździe. Ale za to też!!! Najdroższy skarbie! I równocześnie te drogi w dole! W nieczystej Jerozolimie Swedenborga nie było chyba podlejszych. A tu nad człowiekiem taka przecudowna noc! Ten smutek płynący przez rozległe płytkie wody w zmierzch!
Zły jestem, że nie wziąłem od Pani ani noża, ani pary grubych pończoch, są to przyjaciele w potrzebie! Wprawdzie mam Pani rękawiczkę, ale taki już ze mnie małżeński kochanek, że mi to nie wystarcza. Jak dotąd, nie miałem najmniejszego wypadku. Wyjąwszy parę głupstw, których i poeta odrzec się nie może, mimo iż starałem się podróżować uważając na siebie niczym sługa kupiecki. Przyjemnie tak kołysać się na koniu z sakwojażem jak na okręcie. Dobranoc.
G.

Goslar, czwartek, 4 grudnia 1777
Miałem Pani dopiero stąd napisać, ale z tej karteczki skreślonej ołówkiem widzi Pani, że wcześniej się odezwałem. Dziś zaskoczyła mnie okropna zawierucha, nie do wiary, co burze potrafią wyprawiać w tych górach; śnieżna zawieja, grad, deszcz, i to dwie mile stąd nad północną ścianą lesistego wzgórza, prawie wszystko mi przemokło, ledwiem przyszedł do siebie, dopiero gdy zjadłem, wypiłem, z trzy godziny odpocząłem — itd.
Tę moją przygodę przeżyłem pięknie, tak jak ją sobie wymarzyłem, przyjemnie będzie Pani o niej słuchać, jedynie Pani winnaś o tym wiedzieć, a także książę, dla innych niech pozostanie tajemnicą. Nie było tam zbyt wysoko, ale pięknie, niby nic, a tak wiele, jedynie bogowie wiedzą, czego pragną i czego chcą od nas, niechaj się stanie ich wola.
Znów osiadłem wśród murów i dachów starożytności. U gospodarza, który ma w sobie coś ojcowskiego, w domu, gdzie panuje jakaś miła rodzinna atmosfera, całkiem mi z tym dobrze. Jak żywo, znów obudziła się we mnie na tym ciemnym szlaku miłość do tej klasy ludzi, którą się uważa za niższą, a która jednak na pewno najwyższą jest w oczach Boga. Przecież w niej jednoczą się wszystkie cnoty, umiarkowanie, poprzestawanie na małym, prostolinijność, wierność, radość z najmniejszego dobra, niewinność, cierpliwość, ogrom cierpliwości, wytrwałość — dość, bo zagubię się w wykrzyknikach.
Teraz suszę się obok swoich rzeczy! Wiszą dokoła pieca. Jak mało człowiekowi potrzeba i jak miło wiedzieć, że mu tak niewiele potrzeba. Jeśli mi Pani kiedyś coś zechce podarować, proszę o coś, co może się przydać w podróży. Nawet kawałek papieru, którym owinięty był cwibak, jakże mi się przydał! Tu chyba Pani się uśmiechnie i powie: „Ostatecznie wszystko kończy się na papierze." Istotnie tak jest... Zegarek Pani jednak to piękna pamiątka.
Nie wiem nawet, jak się skończy ta moja włóczęga, tak już przywykłem do tego, by mną kierował los, że nie czuję więcej pośpiechu, niekiedy tylko budzą się znów we mnie ciche sny pełne troski, lecz i one też wkrótce znikają. (N. B. Mam tu na myśli dziecinne troski, nie jakieś wielkie zmartwienia, ot tylko jakieś drobne kłopoty.)
G.

5 grudnia 1777
Dzień dobry jeszcze przy świetle. Pada gwałtowny deszcz i nikt nie podróżuje, chyba że gnany koniecznością lub jakimś nie cierpiącym zwłoki interesem, a mnie pędzą dziwne myśli po świecie. Adieu. Pozdrowienia dla Steina.
G.

Goslar, 6 grudnia 1777
Doznaję jakiegoś szczególnego uczucia, gdy tak nie znany nikomu jeżdżę sobie po świecie, jest mi tak, jakby mój stosunek do ludzi i do rzeczy stał się bardziej bezpośredni, prawdziwszy. Nazywam się Weber, jestem malarzem albo zgoła podróżnikiem, studiowałem prawo, odnoszę się do każdego uprzejmie i wszędzie przyjmują mnie dobrze. Z kobietami nie miałem jeszcze do czynienia. Dokoła mnie spokój i bezpieczeństwo, dotychczas wszystko układa mi się szczęśliwie, niebo rozjaśnia się, tej nocy będzie bardzo mroźno. Jest pierwsza kwadra, pragnąłbym widzieć już pełnię, byłbym wdzięczny bogom, gdyby spełnili me życzenie. Nawet połową mógłbym się zadowolić. Dzisiaj chciałem rysować jakiś miły widoczek, ale mi to nie szło. Nigdy nie mogę pojąć, czemu mam takie godziny, kiedy nic, absolutnie nic nie mogę z siebie wydobyć. Kręcę się wokoło na bardzo malutkim, ale bardzo dziwnym skrawku świata. Krótkie dnie pędzą wciąż dalej. To nawet piękne, kiedy tak czas biegnie, a z wieczora i świtu wynurza się dzień. Śpię bez opamiętania.
G.

7 grudnia 1777
Dziś rano poczułem prawdziwą tęsknotę za domem, zda mi się, jakbym moją dolinę nosił uwiązaną na sobie niczym kłodę. Zawsze krążę wokół naszych stron, prawdopodobnie spotkam Panią. Jest zimno, niebo pogodne, dziś chcę stąd wyruszyć, znów przybliżę się trochę do Pani.
O godz. 10. Jest mi dziwnie, jakby mnie coś biczem stąd wyganiało. Zamówiłem wcześniej śniadanie i chcę natychmiast stąd zniknąć. Adieu, ten list odejdzie dopiero jutro. Adieu.
G.

Clausthal 7—9 Altenau, 9 grudnia 1777
7 grudnia wieczorem. Piękna noc księżycowa i wszystko w bieli śniegu. Domyśla się więc Pani, że jestem w górach, bo w ciągu niewielu godzin mogłem odmienić tak bardzo klimat. Ale nie sam klimat. Będę miał Pani wiele do opowiedzenia, gdy wrócę. Gdybym tylko mógł to opowiedzieć! To osobliwie dramatyczno-ministerialne spojrzenie, z jakim patrzę na świat podczas tej wędrówki!
Najpiękniejsze z tej pielgrzymki jest to, że moje poglądy na temat gospodarki znajdują potwierdzenie na każdym kroku, czy będzie to zagroda chłopska, czy książęcy dwór, i że to wszystko tak proste, nie trzeba aż podróży, żeby się o tym u siebie w domu dowiedzieć. Tylko samotność mi przeszkadza, kiedyś znosiłem ją lepiej, przy Was się rozpieściłem, są chwile, gdy chciałbym być znów w domu.

Altenau, 9 grudnia, wieczorem
Niepokoju, co mnie nęka, nie pragnę roztrząsać, anim go przedtem roztrząsał. Kiedy jestem sam, dopiero wtedy odnajduję się znów takim, jakim byłem za dni pierwszej młodości, gdym samopas wałęsał się po świecie. I tak samo patrzę dziś na ludzi, tylko że teraz zaobserwowałem coś nowego. Jak długo żyłem pod naciskiem, gdy nikt nie darzył większym zainteresowaniem moich wzlotów i upadków ani żadnych moich przeżyć, nie tak jak obecnie, wówczas gdy ludzie bądź na mnie z początku nie zwracali uwagi, bądź to z powodu jakichś moich dziwacznych pomysłów spoglądali na mnie z ukosa — z ręką na sercu rzec mogę, żem żywił do nich mnóstwo fałszywych i nieusprawiedliwionych pretensji. To się nie da tak jasno wyrazić, musiałbym wnikać w szczegóły, ale wtedy czułem się nędznie, udręczony, jakiś upokorzony, okaleczony, jeśli Pani woli. Teraz, dziwne, ale zwłaszcza w chwilach kiedy dobrowolnie odkrywam przyłbicę, jakiż czuję w tym urok, jakie szczęście.
Ludzie ocierają się o mnie jak o kamień probierczy, ich uprzejmość, obojętność, gruboskórność i trywialność, wszystko to razem mnie bawi — summa summarum pretensją wszelkich pretensji jest nie mieć żadnej.
Drogi mój skarbie! Nigdzie nie mam spokoju, zapuściłem się głęboko w góry i chciałbym jutro połazić po tych przedziwnych okolicach, gdybym tylko mógł znaleźć przewodnika poprzez śniegi. O wpół do czwartej zapada tu już noc, a na zegarach w dolinach na pewno jest dopiero trzecia.
Sto razy na dzień myślę o księciu i życzę mu, by się mógł takim życiem rozkoszować, ale on przecież nie może odczuć jego prawdziwego, wybornego smaku, bowiem zanadto lubi z rzeczy naturalnych czynić niezwykłe, zamiast — co dopiero sprawia człowiekowi przyjemność — w niezwykłych widzieć naturalne.
Właśnie mniej więcej o tej porze, przed dziewięciu laty, byłem śmiertelnie chory i wtedy moja matka w najwyższej rozpaczy, jak mi potem opowiadała, otworzyła Biblię i natrafiła na słowa: „Jeszcze sadzić będziesz winnice na górach Samaryjskich; sadzić będą sadzący, a póki czas nie przyjdzie, nie będą wina zbierać." I w tym momencie, i później niejeden jeszcze raz znajdowała pociechę w tej sentencji.
Widzi Pani, co mi do głowy przychodzi.
Domyśla się Pani, że cały żyję teraz kopalniami. Wczoraj, najdroższa, los był dla mnie wielce łaskaw. Sędzia przysięgły o krok oddalony ode mnie został przygnieciony do ziemi odłamkiem skały, a że to był chłop na schwał, natężył mięśnie i głaz rozpękł się na wiele kawałków; jednak go to zmogło, sądzę, że w najlepszym wypadku uszkodziło mu nogi. Stało się to błyskawicznie, w chwilę później ja znalazłbym się na tym samym miejscu, gdyż właśnie z tego punktu miał mi coś pokazać, i moją nietęgą osobę od razu by przygniotło i całą masą przywaliło do ziemi. Bądź co bądź to ciężar pięciu, sześciu cetnarów. A więc Twa miłość i miłość bogów były przy mnie.
G.

Torfhaus i Clausthal 10 i 11 grudnia 1777
10. O świcie, zanim wyruszę, jeszcze dzień dobry.
Nocą około siódmej. Cóż rzec mam o Najwyższym swoim gęsim piórem, jaką o Nim pieśń zaśpiewać w chwili, gdy proza staje mi się poezją, a poezja prozą. Przeżyć moich nie da się wypowiedzieć słowem, jakże więc wyrazić tym ostrym szpicem? Kochana! Nie wiem, dlaczego Bóg postępuje ze mną jak ze swymi świętymi. Jeśli proszę o znak ku pokrzepieniu, jeśli rosa będzie na samej wełnie, a na wszystkiej ziemi suchość, tak się dzieje i na odwrót, nade wszystko zaś wysłuchuje moich życzeń. Osiągnąłem cel swoich pragnień, a mimo to wiele jeszcze mnie czeka. Pani tylko wie, jak symboliczne jest całe moje bytowanie. I ta moja pokora, z jaką błaznuję na chwałę bogów, i poddanie się bieżącej chwili, i to najdoskonalsze spełnienie moich nadziei!
Chcę Pani wyznać (proszę nikomu o tym nie mówić), że moja podróż do Harcu miała na celu zdobycie Brockenu i, najukochańsza, właśnie dziś byłem na górze, całkiem zwyczajnie i po prostu, chociaż już od ośmiu dni wszyscy znajomi zapewniali mnie, że to niemożliwe. Jak się to stało, a przede wszystkim dlaczego, niechaj pozostanie w tajemnicy do czasu, aż Panią zobaczę — z jaką radością, wolałbym teraz nie pisać.
Marzyłem sobie: żebym tak mógł ujrzeć tam pełnię księżyca! — I oto, najukochańsza, wychodzę przed drzwi, a Brocken leży przede mną wysoko ponad sosnami we wspaniałej poświacie miesiąca, a ja tam byłem dziś na górze i na ołtarzu szatana ofiarowałem Bogu najgorliwsze dzięki.
Podaję nazwy miejscowości. Teraz znajduję się w tzw. Torfhausie, leśniczówce, oddalonej od Brockenu o dwie godziny drogi.
Clausthal, 11 wieczorem. Dziś rano znów wróciłem z leśniczówki poprzez Altenau i w drodze wielem Pani naopowiadał. O, bardzo rozmowny ze mnie człowiek, gdy jestem sam.
Tylko jedno słówko dla pamięci. Kiedym wczoraj przyszedł do leśniczówki, leśniczy, jeszcze w koszuli, siedział przy porannym kuflu, rozprawiałem z nim o Brockenie, a on mnie zapewniał, że niepodobna dzisiaj iść w góry, że to lekkomyślność teraz tam się wybierać. Góry dymiły, widoczność żadna i taka mgła, powiadał, jest teraz tam wysoko, nawet na trzy kroki przed sobą nic pan nie zobaczy. Zwłaszcza jeśli się nie zna wszystkich ścieżek itd. Siedziałem tedy z ciężkim sercem, niepewnie rozmyślając nad tym, jak się stąd wydostać. Wydawałem się sam sobie jak ów król, któremu prorok kazał strzelać pięciokroć z łuku, a on strzelał tylko po trzykroć. Umilkłem i prosiłem bogów, by odmienili serce tego człowieka i pogodę, i wypogodziło się. Wtedy on rzekł: „Teraz może pan dojrzeć Brocken." Podszedłem do okna, a góra leżała przede mną tak wyraźnie jak twarz moja w zwierciadle, serce zabiło mi żywiej i zawołałem: „I ja nie miałbym się tam dostać? Nie ma pan jakiegoś parobka, nikogo?" — A on na to: „Pójdę z panem." — Wyciąłem znak w oknie jako świadectwo łez radości i gdyby nie Pani, uważałbym za grzech o tym pisać. Nie wierzyłem do końca, dopiero na najwyższym urwisku... Gęste mgły kłębiły się w dole, lecz w górze powietrze było wspaniale przeźroczyste, a dzisiaj nocą aż do rana Brokken był widoczny i ciemniał nawet o świcie, kiedym odchodził. Adieu. Jutro stąd wyruszam. Usłyszy Pani o mnie z innych już okolic. Jeśli Pani będzie miała ochotę do mnie pisać, proszę przekazać listy Filipowi, który zna mój adres.
Adieu, najdroższa. Proszę pozdrowić Steina i Waldnerów, ale nikomu, gdzie jestem! Adieu.
G.

Weimar, 28 stycznia 1778
Ślę Pani wciąż tylko to samo, owoce, kwiaty i myśli. Pozwól mi wierzyć, że ta monotonia sprawia Ci jakąś przyjemność choć na jedną chwilkę pośród setek ciekawszych rozrywek.
G.

Weimar, 10 albo 11 kwietnia 1778
Wiem nazbyt dobrze, jak Pani traktuje moje dąsy; biorę je na serio, może Pani poznać po tym, że nie przychodzę, choć pragnąłbym przyjść nawet w tej chwili.
Adieu, kochany aniele, posyłam kwiaty. Jeśli tylko zdobędę się na to, wyjadę w poniedziałek. Jeżeli nie można wprost powiedzieć, jak się kogoś kocha, wówczas gdy dobre nie pomaga, trzeba się ratować złem.
G.

Berlin, Poczdam, Dessau, 17—24 maja, 1778
Berlin, niedziela 17-go, wieczór. W zupełnie odmiennej sytuacji, niż kiedym pisał Pani ubiegłej zimy z Brockenu, lecz parę równie serdecznych słów. Dziś podczas uczty u księcia Henryka myślałem, że muszę do Pani napisać. To cudowne jakieś i dziwne zrządzenie losu, że tu jesteśmy. Nabiegałem się po mieście, przyglądając się ludziom, ich pracy, ich usposobieniu. Co się tyczy innych rzeczy, opowiem więcej przy spotkaniu. Z woli bogów zachowuję doskonałą równowagę i spokój, natomiast z dnia na dzień więdnie kwiat zaufania do ludzi, miłości pełnej oddania. Zwykle dusza moja była jak miasto o słabych murach, mające na zapleczu cytadelę. Strzegłem zamku, a miasto zostawiałem bezbronne w czasie pokoju i wojny, teraz zaczynam i miasto umacniać, nawet gdyby groziły mi tylko lekkie oddziały.
To porywające być u źródła wojny, w chwili kiedy ono zagraża zalewem! I cała wspaniałość królewskiego miasta, życie i ład, i dostatek, które by nie istniały bez tysięcy, tysięcy ludzi gotowych do poświęceń. Roi się tu od wszystkiego: od ludzi, koni, wozów, armat, rynsztunków. Książę ma się dobrze, Wedel równie świetnie. Gdybym tylko potrafił dokładnie opowiedzieć o tym ogromnym mechanizmie podobnym do zegara, co toczy się przed nami, o tym ruchu kukieł w takt starego walca, o tych tajemnych kołach z wyrysowanym na nich znakiem FR, o tysiącach sprężyn, które poruszają te melodie jedne po drugich!
G.

Berlin, 19
Gdybym tylko mógł i gdyby mi wolno było po powrocie wszystko Pani opowiedzieć! Ale, ach, te żelazne obręcze, które uciskają mi serce z każdym dniem mocniej, tak że w końcu nic nie będzie mogło przez nie przeniknąć! Jeśli Pani zechce dalej prowadzić to porównanie, to znajdzie się tam jeszcze wiele pięknych alegorii.
Tyle tylko mogę powiedzieć, że im wyższy świat, tym obrzydliwsza staje się farsa, i przysięgam, że żadna nieprzyzwoitość, żadna głupota czy błazeństwo nie są tak plugawe, jak mieszanina charakterów ludzi wielkich, przeciętnych i małych. Prosiłem bogów, by mi do samego końca pomogli zachować odwagę i uczciwość, i niechaj raczej śmierć mi przybliżą, niżbym miał na ostatku, tuż u celu, łazić jak wesz. Ale z drugiej strony nie umiałbym znaleźć nazwy dla wartości, jakie kryje ta przygoda dla mnie i dla nas wszystkich. Wielbię bogów, czuję w sobie jednocześnie dość męstwa, by zaprzysiąc im wieczną nienawiść, jeśli się będą z nami tak obchodzili jak ludzie — ich obraz i podobieństwo.
G.

Weimar, 17 czerwca 1778
Racz przyjąć ode mnie te pączki na drogę, Pani, której nawet niebo nie okazuje przyjaźniejszych uczuć ode mnie. Nie wypada mi lękać się, ale niepokoi mnie, że Pani w taką niepogodę musi przeprawiać się przez wodę i bagna. Adieu. Jestem niestety zbyt mocno związany miłością do Pani; jeśli czasem próbuję się od niej uwolnić, sprawia mi to tak wielki ból, że pozostawiam wszystko po dawnemu. Adieu.
G.

Weimar, 3 sierpnia 1778
Nie wierzyła Pani, gdym Jej powiedział, że księżna przywiozła coś dla Niej; nie mogła mieć lepszego pomysłu, niż mnie właśnie poruczyć, bym Pani upominek doręczył. Że więc to przez moje ręce przechodzi, przy okazji przypomnisz sobie Pani o mnie. Najukochańsza, wczoraj zauważyłem, że niczego chętniej na świecie nie oglądam jak Pani oczu i że nigdzie tak nie pragnę być, jak przy Pani. To staroświeckie, a jednak ciągle przychodzi mi na myśl.
G.

Weimar, 7 sierpnia 1778
Wczoraj wieczorem piękniem sobie wymarzył, że jeszcze Panią zastanę w salonie, toteż z niezłomną nadzieją w sercu szybko popędziłem konia. Lampka nocna płonąca już u Pani kazała mi wrócić do domu. Najdroższa, znów przesyłam wiersze, tak więc przekreślam Pani pochlebiające mi wątpliwości. Muszę dziś obiadować z Panią.
G.

6 września 1778
Posyłam Pani na dobry wieczór lipskie brzoskwinie, którem dostał od dziewcząt. I klucze do Gwiazdy, żeby Pani nie musiała znów na przyszłość okrążać, ale schowaj je Pani do Jej wyłącznego użytku. Dobranoc. Tu w dole jest bardzo mokro, znów siedzę w kuchni.
Dobranoc.
G.

Weimar, 24 września 1778
Szukam Pani wszędzie, u dworu, w Pani domu, pod drzwiami, sam nie wiedząc o tym chodzę dookoła, czegoś szukam i w końcu wpadam na to, że to Pani mi brak. Byłem w Jenie, gdzie rośliny i kamienie powiązały mnie z ludźmi. Poślę Pani też stąd starą wieżę. Proszę mi przesłać z powrotem rysunek z Wartburga, może go będę sztychować. Nie żądam, by Pani o mnie myślała i pisała do mnie, jeszcze stanę się zazdrosny i co z tego wyniknie? Przyjmuję wszystko jako dar. Książę wkrótce Panią odwiedzi. Pani pokoje będą piękne.
G.

Weimar, 10 grudnia po południu, druga godzina
Przed rokiem o tej godzinie byłem na Brockenie, wielem żądał od duchów nieba, i oto się spełniło. Piszę do Pani, abyś i Ty również w cichości święciła tę rocznicę. Kochaj mnie nawet pod skorupą z lodu, może stanie się ze mną jak z mrożonym winem.
G.

23 grudnia 1778
Myślałem o tym, że Pani jesteś ode mnie daleka w całym swym pięknie, i Jej pozdrowienia stały mi się w tym mroku jeszcze milsze. Dookoła głęboka noc i gdyby miłość nie rzucała swego maleńkiego odblasku, ciemności byłyby prawdziwie egipskie, a tak jest cłairobscur. Dobrej nocy, aniele. Bóg Ci wynagrodzi.
G.

Weimar, 14 lutego 1779
Wraz z życzeniem dobrej nocy ślę dwa pąki kwiatów. O naszym poranku opowiedzą Pani bachorki. Cały dzień ślęczałem nad Ifigenią, aż w głowie mi się mąci, chociaż spałem ostatniej nocy dziesięć godzin, żeby się dobrze do tej pracy przygotować. Jeśli nie można się skupić z jedną nogą w strzemionach poetyckiego Pegaza, trudno tworzyć coś, co by nie wyglądało jak szmaty owinięte w piękne płótno. Dobranoc, najukochańsza. Kazałem przyjść muzykom, by ukoić duszę i wyzwolić duchy.
G.

Weimar, 22 lutego 1779, wieczorem
Pod wpływem tych uroczych dźwięków moja dusza uwalnia się powoli z więzów protokołów i akt. Kwartet obok w zielonym salonie. Siedzę i cicho przywołuję do siebie dalekie postacie. Myślę, że dziś mi się jakaś scena wykluje, dlatego trudno mi będzie przyjść. Dobrej nocy, otrzymałem dziś dobry list od matki.
G.

Dornburg, 2 marca 1779
Miło mi, kiedy przybywam do miejscowości, w której byłem z Panią albo wiem, że Pani w niej bywałaś. Dziś myślałem o raju, że Pani się po nim przechadzała, zanim się poznaliśmy. Odczuwam niemal przykrość, że był czas, kiedy Pani mnie nie znała i nie kochała. Gdybym znów miał rozpocząć życie, prosiłbym bogów, żebym mógł tylko raz jeden kochać, i jeśliby byli przyjaźniejsi dla świata, modliłbym się, byś Pani została moją ukochaną towarzyszką. Jeszcze coś mogłaby mi Pani dać, może jeden talizman więcej, choć mam ich wiele, a jednak nie dosyć. Gdyby Pani była zwykłą dziewczyną, prosiłbym Ją, by wpierw tę kamizeleczkę włożyła na noc; w ten sposób zaszłaby transsubstantacja; że jednak jest Pani mądrą kobietą, muszę się tedy zgodzić z kalwińskim sakramentem. Może Pani Kneblowi powiedzieć, że sztuka nabiera kształtów i życia. Jutro mam być przy poborze rekrutów i wtedy ukryję się w nowym zamku i będę przez kilka dni zabawiał się moimi bohaterami. Piątego wpadnę do Apoldy, pragnąłbym zastać tam posłańca od Pani z grubym listem i z różnymi innymi rzeczami.
Przebywam teraz wśród ludzi, jem z nimi i piję, żartuję też sobie z nimi, ledwo ich jednak odczuwam, bo moje wewnętrzne życie idzie niezmącenie swoją drogą.
Odwracam kartkę i obmyślam, jak by tu Pani ten list zaraz posłać i rano o tej porze mieć od Niej odpowiedź. Jeśli tylko Pani będzie mogła, proszę, napisz mi dużo. Pozdrów księcia. Adieu, najukochańsza. Proszę mi napisać, że się dobrze czujesz. Adieu.
Wieczorem o wpół do dziewiątej.
Po Apoldzie będę też oczekiwał listu od Pani.
G.

Dornburg, 4 marca 1779
Dobrze mi tu bardzo w tym moim zameczku, z wdzięcznością myślę o starym Erneście Auguście, że dzięki niemu w najpiękniejszej okolicy, na tej niedostępnej skale, zbudowano takie miłe miejsce.
Gdybyż tylko książęta byli podobni do mieszczan, z których każdy przecież w pewnej mierze zachowuje styl budowy ojcowskich domów. Tak już jednak bywa we wszystkich stanach, że miotają nami na wszystkie strony różnorodne pragnienia i tracimy z tego powodu to, co posiadamy, a dopiero kiedy już po wszystkim, uczymy się dawne doceniać.
Dni są przepiękne, okolice rozkoszne. Gdy się tylko zazieleni, chciałbym przyjechać tu z Herderami.
Żyję z tutejszymi ludźmi, rozmawiam z nimi i słucham ich opowieści. Jakże inaczej wygląda na miejscu wszystko, co się wydarza, odmienniej niż przefiltrowane przez lejki naszych ekspedycji i raportów. Wiele rzeczy zaczynam rozumieć i to czyni mi życie droższym. To cudowne, że wszystko może być tak odmienne, bardziej niż człowiek sobie zdoła wyobrazić. Mam jeszcze nadzieję, że gdy wrócę do domu 11-go lub 12-go, moja praca będzie gotowa. Będą to jednak tylko szkice, zobaczę później, jakie nadać im barwy.
Piękna to rzecz samotność, gdy się z sobą samym żyje w zgodzie i ma coś określonego do roboty...
G.

Apolda, 5 marca 1779, wieczorem
Dobrze Pani uczyniła zostawiając mi tu liścik, gdyż w drodze postanowiłem już gniewać się na Nią, jeśli od Niej nic nie zastanę. Mój kufer jeszcze nie rozpakowany, więc piszę na innym papierze.
Lepiej bym zrobił zostając jeszcze dziś w Dornburgu, było tak pięknie, przestronnie i spokojnie. Apolda to marna i krzykliwa dziura, wytrąca mnie to z równowagi. Dzieci i psy, wszystko naraz wrzeszczy, i już od dwunastej w południe muszę wysłuchiwać skarg ludzi, którzy jeden przez drugiego opowiadają mi o swoich sprawach; oczywista, że część z tego pójdzie w zapomnienie, a reszta złożona zostanie do odpowiedniej przegródki. Podczas całej tej mojej wędrówki czuję się jak ktoś, kto przybywa z miasta, gdzie długo pił na rynku z wodotrysku, do którego spływają wszystkie źródła okolicy, i kiedy w końcu podczas przechadzki natrafia na początek jednego z tych źródeł, nie może się dość nacieszyć wiecznie płynącą istotą i nazachwycać ziołami i kamieniami. W wyobraźni słyszę piękny koncert. Oby Bóg zesłał Pani dobry wieczór. Proszę powiedzieć księciu, że przywiozę z sobą niektóre rzeczy, że siwek ma się dobrze, jest tylko zbyt lękliwy, i że życzę księciu tyle swobody i powodzenia w życiu, ile życzę sobie. Miałbym wielką ochotę jutro wpaść konno do Pani, ale będę się trzymał w ryzach.
G.

Apolda, 6 marca 1779
Przez cały dzień korciło mnie, by zajechać do Weimaru, byłoby cudownie, gdyby Pani przyszła. Ale takie śmiałe przedsięwzięcia nie leżą w charakterze łudzi, którzy mieszkają blisko dworu. Zechce Pani pozdrowić księcia i powiedzieć mu, że go już z góry proszę, by należycie obchodzono się z rekrutami, gdy przyjadą na przeszkolenie. Nieszczególna przyjemność asystować przy werbunku, kiedy to kaleki rwą się do służby, a piękni, dobrze zbudowani chłopcy chcą się uwolnić od wojska. Cała moja pociecha w tym, że mój adiutant (jedenaście cali jedna kreska) zgłosił się sam z ochotą, a jego ojciec daje mu na to błogosławieństwo.
Mój dramat nie rusza tu z miejsca, to przekleństwo, król z Taurydy ma mówić tak, jak gdyby nie głodował nigdy żaden robotnik z fabryki pończoch w Apoldzie.
Dobrej nocy, najmilsza! Właśnie odjeżdża huzar.
G.

Weimar, 20 kwietnia 1779
Nie wiem, dobrze to czy źle, ale nie mogę uwolnić się od zgoła dziecinnych uczuć. Z całego serca życzę Pani zawsze radości, jednakie wprawia mnie przez cały dzień w zły humor, gdy Pani doznaje jakiejś przyjemności beze mnie. Że też tyle samolubstwa tkwi w miłości, a przecież czymże byłaby bez niego! Ukryłem się w krzakach przy szosie, by widzieć, jak Pani przejeżdża; o mały włos nie znalazłem się bardzo blisko Pani, lecz przyszedłem za późno i musiałem trzymać się z daleka. Gdyby tak Pani pozostała ze mną — myślałem sobie — rozkoszowałabyś się jednym z najpiękniejszych wieczorów, a tak musisz jechać w tym pyle. A jednak wiem, że nie pozwoli Pani wyrwać z duszy pamięci o mnie i zagłuszyć jej muzykowaniem. Piszę tak wiele, widomy to znak, że mi nie jest dobrze. Adieu, najukochańsza. Posyłam, czego żądałaś. Proszę jednak jutro przyjść do ogrodu.
G.

Weimar, 24 kwietnia 1779
Chciałem jeszcze wpaść do Pani, ale niepogoda zatrzymała mnie w domu. Grzeję się przy kominku, przysłuchuję się syczeniu głowni i szumowi gwałtownego deszczu. Gdyby Pani tu była, jak cudownie by się nam gawędziło!
G.

Weimar, 17 maja 1779
Przykro mi było dowiedzieć się od obcych ludzi, że Pani wyjeżdża do Goty. Ośmieszyłem się utrzymując, że Pani się tam nie wybiera. Ponieważ tak nic nie znaczę u Pani, więc kiedy ją ujrzę, ukryję się, by Pani nie widzieć i nie doznawać ukłuć serca aż do Jej powrotu. Tymczasem życzę szczęśliwej podróży i wiele przyjemności. Pozdrowienia dla Steina.
G.
Widzę, jak Pani teraz stoi z księżną na placu Parad, a jednak nie pójdę tam.

Tiefurt, 12 maja 1779
Jednak nie mogę pozostawać z dala od Pani. Próżno rozmyślam, że woda musi w końcu gdzieś znaleźć sobie ujście, a jednak zawsze, jak ten pień na jeziorze, okręca mnie na jednym miejscu.
Posyłam Pani kwiaty i trochę owoców. Knebel czyta Pindara, książę odjeżdża, a ja zostaję. Proszę jeść szparagi 2 mego ogrodu i myśleć o mnie. Adieu.
G.

Weimar, 23 maja 1779
Gdybym tak mógł Pani posłać coś innego niż kwiaty, wciąż tylko kwiaty i kwiaty. To tak jak z miłością, też jest monotonna.
G

11 lipca 1779
Knebel odda Pani kartkę, nad którą przesiedziałem tę noc. Tym razem musimy się rozstać nie mówiąc sobie nawet adieu. Proszę mi przesłać liścik do Ettersburga, choćby nawet nie zawierał nic więcej niż ten. Jestem bardzo spokojny, ale dziś rano mi się zdało, że nic nie zdziałałem w życiu.
Adieu, kochana.
G.

8 sierpnia 1779
Dzień dobry o świeżym poranku. Aż do południa piękna pogoda, więc zapraszam Panią na obiad z dziećmi i Kästnerem. Bo Steina dziś przecież nie ma.
G.

Weimar, 18 sierpnia 1779
Bardzo, bardzo tęsknię za Panią i jeśli tylko będę mógł, przyjdę; od kiedy Pani nie ma, wędrowałem wszędzie, byłem przez jeden dzień w Ettersburgu, na polowaniu w Troistädzie. Podobnie rzecz się ma ze spadkiem, który rozpada się po śmierci jedynego właściciela. Źle mi, bo nie mam miejsca, skąd bym przybył i dokąd iść bym mógł.
Kamizelka leży pięknie, to pierwsza, która ku mej wielkiej radości tak na mnie pasuje. Wygląda bardzo przyjemnie, mam nadzieję kontynuować w niej angielski z Panią.
W Ettersburgu z przypadku i kaprysu zacząłem bazgrać, kopiując rysunki Oesera, szło mi nieźle, teraz robię ich więcej. Wkrótce coś niecoś z tego Pani otrzyma, książę zażądał ode mnie rysunku dla jakiejś pięknej damy, której, jak mówi, to przyrzekł. Posyłam trochę owoców. Proszę mi przez oddawczynię przekazać słówko i pozdrowić dzieci.
G.

Weimar, 21 sierpnia, sobota, 1779
Widać muszę wytrwać, inaczej być nie może. Miałem nadzieję, że dziś wieczorem będę u Pani, księżyc świeci pięknie i towarzyszyłby mi do Pani gór, w poniedziałek bym wrócił, ale niestety nic z tego. Książę bowiem wczoraj wyjechał i wraca dopiero jutro, a mam tu sprawy, które, jeśli w poniedziałek rano nie pójdą w ruch, przez cały tydzień nie ruszą z miejsca. Księciu kradnie się godzinę po godzinie i dlatego często on z kolei musi nam kraść całe dnie.
Tego tygodnia znów mnie mocniej uciskał ciężar, jaki dźwigam. W krajach, gdzie kobiety noszą wiktuały i inne rzeczy w koszach na głowie, mają one takie krążki, czy jak się to nazywa, z sukna, wypchane włosiem końskim, by im twardy kosz nie uciskał czaszki; otóż czasami czuję się tak, jakby mi wyciągano ową poduszkę, a czasem znów, jakby mi ją podkładano. Steina widuję rzadko, nigdy go nie ma w domu, kiedy się o niego dopytuję. Pani gołębie nic nie rozumieją, dlaczego tak się dzieje, że okno się nie otwiera. Wiewióreczka ma się dobrze. Do mego domu nie przychodzi nikt, z wyjątkiem pięknej panny, spędzamy czas bardzo przykładnie, gdyż oboje znajdujemy się w podobnym położeniu; ode mnie wyjechała moja najukochańsza, a jej książęcy przyjaciel znalazł nowe ścieżki.
A w ogóle coraz lepiej widzę, jak odsuwani się od ludzi i ludzie ode mnie. Czasem odwiedzam Knebla. O Herderach nic nie słyszałem. A tymczasem nowy dramat w drodze. I Pani także przecież znowu powróci. Dobrej nocy, przynajmniej na piśmie.
G.

Weimar, sobota o zachodzie słońca, 4 września 1779
Jutro, nim się zbudzę, odejdzie posłaniec z koszem jabłek i nagrodami szkoły rysunków dla Karola i Kästnera. Szkoda, że Pani nie było, żeś nie mogła oglądać naszej skromnej wystawy. Każdy cieszył się na swój sposób, to na pewno najniewinniejsza forma dodawania ludziom otuchy, jeśli każdy wic o tym, że raz do roku będzie się zwracało uwagę publiczności na to, nad czym pracował w ciszy, i że jego imię wymienią z uznaniem. Poza tym całą wystawę zorganizowaliśmy zwyczajnie, bez wszelkiego rozgłosu.
Książę był zadowolony patrząc na dzieło, które wzrosło w jego cieniu, okazano mu też niemałą wdzięczność za to, że dał ludziom sposobność zdziałać tyle dobrego.
Proszę, pozdrów Steina i wszystkich swoich. Tak chętnie spędziłbym znów parę dni przy Pani. Mam nadzieję, że dobrze wykorzystujesz Pani ten piękny czas, z wdzięcznością przyjąłbym z tego swą małą cząstkę. Adieu.
G.
Wciąż jeszcze goszczę u siebie bogów zamieszkujących wysokie niebiosa i czynię wszystko, by ich godnie przyjąć, a gdy się znów będziemy musieli rozstać, uproszę ich, by moją chatkę przemienili w świątynię, którą by zawsze mogli nawiedzać.
G.

Weimar, 7 września 1779
Pani kamizelkę noszę przy każdej uroczystości, chciałbym mieć całą odzież przez Panią utkaną, by się móc w nią owinąć.
Posyłam Pani gotową część Egmonta i inne moje utwory, proszę je przechować dla mnie. Kiedym ostatnio odchodził, rozstawałem się z Panią z cięższym sercem aniżeli Ty, gdyż wiedziałem, że nie zobaczę Cię tak szybko. Ruszamy w podróż, co prawda pożądaną i oczekiwaną; o każdym kroku otrzymasz ode mnie wiadomości. Mam nadzieję, że Pani również będzie pisać. Obyś się tylko dobrze czuła.
Wczoraj dałem księżnej Luizie rysunek, bo na ostatnią wystawę nic nie przygotowałem. Proszę, wybacz mi Pani tę niewierność. Za to przywiozę Pani coś z podróży, jeśli Bóg da. Wczoraj w Ettersburgu wystawiono parodię Eurydyki z angielskiego podług Einsiedla, było nawet dość przyjemnie i Wedel grał bardzo dobrze rolę Orfeusza. A że każdy myśli o sobie, więc mam nadzieję, że wkrótce zagra on Crugantina i w ten sposób będziemy mieli obsadę całej Claudiny. Książę nadał Schnausowi, Lynkerowi i mnie tytuły tajnego radcy. To cudowne, wprost jak sen, że w trzydziestym roku życia osiągnąłem najwyższą godność honorową, jaką tylko obywatel uzyskać może w Niemczech. On ne va jamais plus loin que quand on ne scait ou l'on va, jak powiedział wielki zdobywca szczytów tej ziemi.
Adieu, jeśli Pani będzie jeszcze w Kochbergu po naszym powrocie, zobaczę Panią tam. Proszę pozdrowić wszystkich. Adieu.
Wyjeżdżamy dopiero w przyszłą niedzielę, więc oczekuję jeszcze słowa od Pani.
G.

Frankfurt, 20 września 1779
Dzień dobry w blasku rodzinnego słońca. Nie mogę pisać. Przybyliśmy tu w piękny wieczór i powitały nas przyjazne twarze. Bardzo się ucieszyli moi starzy przyjaciele i znajomi. Wieczór naszego przyjazdu przyjął nas znakiem ognia, co wzięliśmy za wróżbę szczęśliwą. Ojca znalazłem zmienionego, jest jakiś cichszy, pamięć mu słabnie, za to matka jeszcze w pełni sił i miłości.
Adieu, najmilsza! Dziś oczekuję liściku od Pani. Wkrótce oddalę się od Ciebie, ale nie sercem. Adieu, pozdrowienia dla wszystkich.

Darmstadt, 1 stycznia 1780
Odkąd się włóczymy po dworach i obracamy po tak zwanym wielkim świecie, na korespondencję czas niełaskawy. Rozpoczęliśmy nowy rok w Dieburgu, bawiąc się co nieco w towarzystwie Diedena, namiestnika, jego szwagierki i hr. Nesselrodta. Dziś znów tu jesteśmy, jutro w Homburgu, we wtorek znów tutaj, gdzie następczyni tronu będzie wystawiać melodramę. Od paru dni niebo i ziemię skuwa wspaniały mróz. Książę w świetnym nastroju, coraz lepiej się czuje wśród dawnego świata, zachowuje się bez zarzutu i czyni cenne spostrzeżenia. Co do mnie, nie mogę tego o sobie powiedzieć, trzymam się z dala od tego całego światka, staram się ograniczać moją z nim styczność, choć ją na mnie wymuszają, i prowadzę się, o ile to w mej mocy, nie najgorzej. Podoba mi się tu księżniczka Charlotta (to zaczarowane imię wszędzie za mną idzie), lecz nie stykam się z nią, acz chętnie jej się przyglądam, od tego są przecież księżniczki.
Jeśliby Pani była ciekawa tego świata, mógłbym służyć pięknym szeregiem obrazków naszkicowanych coll amore dell odio. Nie do wiary, jak biednych podróżnych zjadają stosunki z ludźmi nie naszej sfery, czasami nie mogę uwierzyć, że jestem w Szwajcarii. Adieu i szczęśliwego Nowego Roku. Muszę przerwać, pióro mi się psuje, a w takich pałacach, jak Pani wie, nic nie można dostać.

Homburg, 3 stycznia 1780
I tak jeździmy w kółko po dworach, marzniemy i nudzimy się, podle jemy, jeszcze podlej pijemy. Tutejsi ludzie budzą politowanie, czują, jak to u nich wygląda, a obcego się boją. Kiepsko im się wiedzie, a wokół siebie mają samych baranów i łajdaków. Nie można stąd wymknąć się w pola, a pod dachem niewesoło. Wczoraj otrzymałem Pani list z 27 grudnia, proszę, niech Pani pisze na Eisenach, na adres Streibera. Poza tym czuję się dobrze, ruch i świeże powietrze też robią swoje, ale najbardziej pokrzepia brak trosk.
Czy już wspomniałem Pani, że po drodze napisałem operetkę? Scena rozgrywa się w Szwajcarii, jednakże występują tam ludzie z mej parafii. Kayser ma skomponować do niej muzykę i gdy mu się uda, będzie można ją wystawić, jest tak pomyślana, że dobrze wyjdzie w plenerze i przy świetle.
Wciąż szukam i upatruję tzw. ludzi światowych, lecz gdzież ich znaleźć? Co według nich oznacza dobry ton? Jakie myśli ich nurtują, czego chcą? I wokół czego obraca się ich świat? Gdy ich kiedyś uchwycę, zrobię z tego sztukę.
A oto interesujące personae dramatis:
Następca tronu
Zdymisjonowany minister
Dama dworu
Książę z wielkimi apanażami
Księżniczka na wydaniu
Bogata i piękna dama
Ditto brzydka i uboga
Kawaler dworski na swych włościach, traktowany na dworze jako przyjaciel domu
Zawadiaka w służbie francuskiej, a raczej we francuskim uniformie
Chargé d'affaires — mieszczanin
Muzyk, wirtuoz, kompozytor, przy tym poeta
Stary sługa, który więcej ma do powiedzenia niż wszyscy pozostali
Lekarz przyboczny
Myśliwi, włóczęgi, kamerdynerzy itp.
Wiadomość tę proszę zachować w tajemnicy, wprawdzie niewiele to mówi, jednak ktoś mógłby mi ten kąsek porwać sprzed ust Adieu, najmilsza. W Eisenach chyba coś od Pani zastanę. Wkrótce nie będzie się mówiło, że od nas listy nadejdą, lecz że już są.

1 maja 1780
Przesyłam Pani rzeczy najwznioślejsze i najbardziej przyziemne: — hymn i wieprzowinę. Miłość wszystko potrafi połączyć.

Erfurt, 5 maja 1780
...Adieu, najukochańsza! Ponieważ żyje Pani w tak wielkim oddaleniu od świata, wydajemy się Pani jak owe dzieci, co czerpią wodę z rzeki i wlewają ją do morza, choć sama płynęłaby prędzej. Błagam, niechaj Pani pozostanie mi bliska i wybaczy, że zawsze mówię z Nią o moich najbardziej osobistych sprawach, ale gdybym nie miał Pani, stałbym się chyba kamieniem. Adieu. Mam mnóstwo planów, które powoli we mnie ożywają, a jednak moja egzystencja zawsze jeszcze wydaje mi się monotonna. Tych kilka dni odmiany, nowi ludzie, nowe otoczenie oddziałują na mnie dobroczynnie. Czuję się jak pożeracz kamieni, który, by się nasycić po najobfitszym posiłku, połyka jeszcze żwir. Adieu. Jutro, w sobotę, będę obiadował z Panią.
G.
Weimar, 14 czerwca 1780, wieczorem po siódmej
Przy biurku. Pada deszcz i wiatr gra pięknie w moim piecu.
Szukam Pani i nie znajduję Jej, chodzę za Panią i nie mogę. Jej uchwycić. Teraz jest pora, kiedy przywykłem codziennie widywać Panią, wypoczywać przy Niej, uprzyjemniać sobie czas rozmową i zapominać o trudach dnia codziennego.
Wczoraj otrzymałem od Pani pierścień i dziękuję za ten piękny symbol przyjaźni. Jakiś czarodziejski pierścień, to zbyt luźny, to znów pasuje w sam raz... A w ogóle wszystko idzie utartym trybem, wytężam myśl, by uchwycić to, co w danej chwili konieczne i najbardziej w danej sytuacji stosowne, niezależnie od tego, czy chodzi o rzecz wzniosłą, czy powszednią. Gorzki to kawał chleba, ale jeśli umożliwia realizację zamierzeń, jakiż piękny! Najmniej umiem sobie radzić z pospolitością. Trudno wprost pojąć, jaka ogromna przepaść dzieli mnie od tego, co każdy najzwyklejszy człowiek łatwo pojmuje, do czego się potrafi przystosować i dać sobie z tym radę. Toteż najwięcej trudu kosztują mnie sprawy powszednie. Widzi Pani, znów opowiadam Ci o sobie. O innych nic nie wiem, gdyż sam ze sobą niełatwo dochodzę do porozumienia, tym mniej więc mogę mówić o poszczególnych jednostkach. Tu i ówdzie może Pani oglądać rezultat w zwierciadle, które znasz. Cieszę się z góry na Camera obscura i na list od Pani, który również powinien tylko Jej samej dotyczyć. Adieu na dziś, skarbie. Jednak Pani umiała odgadnąć, dlaczego prosiłem, żeby C. przedzieliła literka v. od S.. Byłbym rad, gdyby Pani to sobie właściwie wytłumaczyła, jednak śmiem wątpić, czy aby Pani utrafi w ten błyszczący punkcik.

Weimar, 24 i 26 czerwca 1780
Nie umiem wprost wypowiedzieć, jak bardzo pragnąłbym znów Panią ujrzeć, widzę z tego, że Panią kocham. Dziwnie się wszystko ze sobą w człowieku wiąże. Tęsknota za Panią dotyka tego chorego nerwu; wprawdzie dziś zagoił się dawny ból, ale wciąż przypomina ów czas, kiedy nie wolno mi było odwiedzać Pani pierwszego roku w Kochbergu, i potrąca właśnie to uczucie jak jakąś dawną melodię.
Jeszcze czekam na list od Pani, karteczkę otrzymałem wraz z listem od Knebla.
Oeser nieźle wprawił tu wszystko w ruch. Pierwszy akt Ptaków wkrótce gotów. Chciałbym, by Pani miała taką uciechę z tej krotochwili jak ja, byłbym rad, gdyby Cię ubawiła.
Czeka Panią po powrocie mały podarek, z wyglądu niepozorny. Wiąże się z nim rzecz osobliwa: otóż wolno mi obdarzyć nim tylko jedną jedyną kobietę, i to raz w życiu.
Moje róże kwitną aż po dach i dopóki oplatają dom, nie ma bardziej upragnionego gościa w moich progach niż Ty, Pani. Adieu, najukochańsza. Kiedym wczoraj przybiegł, by ugasić pożar, pierwszym moim odruchem było zdjąć pierścień i schować go do kieszeni.
G.

Weimar, 30 czerwca 1780
Pani wielka wstrzemięźliwość w pisaniu listów do mnie znalazła zadośćuczynienie w przyjaznych myślach, które mi Pani śle poprzez góry. Ja natomiast będę Pani przysyłał listy, dopóki nie powiesz, bym zaprzestał pisania.
Steina nie ma, Fryc jest milutki...
Moje życie płynie bardzo monotonnie, a jednak jestem od rana do nocy zajęty i nie widuję prawie nikogo, jeśli nie liczyć spotkań najkonieczniejszych. Wczoraj jadłem obiad u hrabiny, była nader uprzejma i prawiła mi wiele komplementów. Książę pojechał do Rigleben, gdzie się ma zbudować tamy wodne, zajmie się również pogorzelcami z Brembach — trzeba przyznać, że troszczy się o ludzi i o tę pożyteczną budowę. Często uginają się pode mną kolana, tak ciężki staje się krzyż, który dźwigać muszę prawie sam jeden. Trzeba tylko mojej lekkomyślności i przekonania, że ufnością i wytrwałością wszystko można przezwyciężyć. Cóż, przecież mogłoby być tysiąc razy gorzej, a jednak musiałoby się wytrwać. Jeśli Pani wkrótce nie wróci albo też zaraz potem znów wyjedzie do Kochbergu, będę musiał chyba rozpocząć inny tryb życia. Miłość i bezgraniczne zaufanie do Ciebie stały się moim przyzwyczajeniem. Od kiedy Pani nie ma, nie wypowiedziałem ani jednego słowa podyktowanego wewnętrzną potrzebą.
Pewne osiągnięcie oraz przyjemność, jaką mi sprawia praca nad Ptakami, które co niedziela dyktowałem Göchhausenowej — to jedyne jasne gwiazdy w tym mroku. Naprawdę w mroku.
Ale naturalnie tysiące, tysiące myśli przepływa i odpływa. Moja dusza to wiecznie płonący fajerwerk.
Klauer pięknie wyrzeźbił głowę Oesera. Starego już nie ma. Ciekawe, jak każdy człowiek uwięziony jest we własnej indywidualności, a najdziwaczniej ludzie niezwykli; coś w tym musi być, że w pewnych sytuacjach wychodzą gorzej aniżeli przeciętni.
Gdybym tylko mógł mieć co miesiąc pół dnia wolnego, wówczas inne wywiesiłbym chorągwie. Adieu, muszę już oddać ten list. Pozdrawiam Małą i p. Imhoff. Proszę mi rzec tylko słowo, kiedy mogę liczyć na powrót Pani. Adieu, aniele.
G.

Weimar, 3 lipca 1780
Stein wprawdzie twierdzi, że list nadany dziś na pocztę nie zastanie Pani już w Mörlach. Ja natomiast wierzę, że nie tak łatwo Panią puszczą, gdy raz już Ją mają, i że Pani pozwoli się zatrzymać, a nieobecni jak zwykle się nie liczą.
Starajmy się zachować miłość i godność, moja ukochana, gdyż podłości jest i tak aż za wiele na świecie, a wartości pewnych i stałych mało; dla człowieka rozumnego wszystko winno być wprawdzie pewne i jasne, jeśli już raz bierze kamień za kamień, słomę za słomę. Ale nie ma nic trudniejszego, niż brać rzeczy takimi, jakie są w istocie.
Mam Pani do powierzenia wieści miłe i niemiłe.
Pierwszy akt Ptaków jest prawie gotów, pomogła w tym nieobecność Pani, bo gdy Pani jest przy mnie, pozwalam sobie w wolnych godzinach na wytchnienie i opowiadam Ci o wszystkim, co mnie porusza, i oddycham swobodniej; gdy zaś jesteś z dala ode mnie, nie mam nikogo, komu bym mógł to wszystko powierzyć, i wtedy muszę szukać innego ujścia.
Gdyby Pani mogła zobaczyć moje róże, rozkoszować się zapachem wiciokrzewu, wonią ogrodu po dzisiejszym deszczu, świeżą zielenią skoszonej łąki i poziomkami, które dziś rano dostanie Waldnerowa! Wprawdzie to wszystko będziesz Pani miała, i to o wiele piękniejsze, ale mimo adoracji kuzynów nie znajdzie Pani nikogo, kto by Ją kochał bardziej ode mnie.
Pozdrowienia dla Małej i dla Imhoff. Mężczyźni mnie nic nie obchodzą. Adieu.
G.

Ilmenau, 6 września 1780
Znalazłem sobie na Gickelhahn legowisko, na najwyższej górze w okolicy, którą można nazwać w owej dźwięcznej mowie Alectriogallonax, by uciec od bezładu miasteczka, od skarg, żądań, od niepoprawnego zamętu ludzkiego. Gdybym tak mógł spisywać od dziś wszystkie swoje myśli, znalazłyby się wśród nich niektóre warte uwagi.
Moja ukochana! Zszedłem do Groty Hermana na to miejsce, gdzieś Pani była ze mną. Całowałem literę C, była jeszcze tak świeża, jakby dopiero wczoraj wyryta, całowałem ją tak długo, aż porfir wionął zapachem ziemi, jakby mi przynajmniej w ten sposób chciał się odwzajemnić. Błagałem stugłowego boga, który mnie tak ponad innych wyróżnił i odmienił, a jednak zachował mi uczucie Pani i te skały zachował, modliłem się doń, ażeby nadal o mnie nie zapominał i uczynił mnie godniejszym jego i Pani miłości.
Niebo takie przejrzyste, idę nacieszyć się zachodem słońca. Widoki tu rozległe, ale monotonne.
Słońce zaszło. To właśnie okolica, którą naszkicowałem Pani, gdy tonęła we mgle, teraz jest czysta, cicha i tak nieciekawa jak ktoś o wyższym, pięknym umyśle, kiedy się chlubi swym błogostanem.
Gdyby jeszcze nie te unoszące się tu i ówdzie wapory z pieców węglarzy, cała sceneria byłaby nieruchoma.
Po ósmej. Senny oczekiwałem na żywność z Ilmenau, przysłano ją, otrzymałem również wino z Weimaru, tylko listu od Pani nie było. Natomiast nadszedł list od pięknej pani, by mnie tu na górze obudzić ze snu. Jest urocza ponad wszelkie wyobrażenie. Chciałbym, aby Pani była zazdrosna o nią, może wówczas częściej byś do mnie pisywała.
G.

Schmalkalden, 11 nocą
Dziś był piękny, wesoły dzień, przyjechaliśmy tu konno ze Stützerbach, tylko naszym wozom wiodło się nędznie na tych kamienistych drogach. Opukaliśmy wszystkie skały, Stein unosił się w zachwytach nad wołami, my nad granitami. Książę dość obojętnie odnosi się do obu tych upodobań, natomiast radował go widok mas oręża w fabryce. Ja wykorzystywałem każdą chwilę dnia, w końcu zaś przepowiedziałem sobie scenę z mojej nowej tragedii, do której bym znów chciał powrócić. Dobranoc, złotko. Przeczuwam, że jesteś w Kochbergu, tak że ten list będzie musiał diabelnie nałożyć drogi.
G.

Kaltennordheim, 18 września wieczorem 1780
Książę czyta, Stein z Arnswaldem palą fajki, a ja, nie mając nic do roboty i do oglądania, mogę tylko z Panią rozmawiać.
Około południa przyjechaliśmy z Zillbach, nie ma tu nic interesującego, chyba tylko to, co mi Bäty opowiadał o melioracji łąk, które w okolicy przeprowadzają. Jutro chcemy wszystko zwiedzić i będę mógł także zobaczyć moją ulubioną wieś Melpers. Podczas podróży często dziękowałem Pani za to, że nauczyłaś mnie jadać kiszone ogórki, jak się dziękuje Cererze za spożywanie owoców. Gdy mi było gorąco podczas jazdy konnej, często orzeźwiałem się nimi. Myślę o Pani w tę piękną noc księżycową. Kiedy dotrą do mnie Twe listy? Rektor odśpiewał księciu kiepską serenadę, z której niczegom nie pojął, tylko to, że moja przyjaciółka należy do mnie.

14 nocą
Wreszcie po piętnastu godzinach znalazłem spokojną chwilkę, by do Pani napisać. Gdybym choć mógł podyktować jakiemuś dobremu duchowi wszystko, o czym Pani przez cały dzień opowiadałem! Wieczorem jestem tak wyprany i nic z tego nie pamiętam. W Melpers byłem bardzo zadowolony, Baty dobrze się wywiązał z zadania. Spośród licznych spostrzeżeń przekazuję Pani te oto: Trzeba czynić, co tylko w naszej mocy, by ludzi ratować od upadku.
Ale to za mało, gdyż od nędzy do dobrobytu prowadzą niezliczone stopnie.
Świadczenie dobra to zaledwie minimum naszych obowiązków wobec świata. I tysiąc podobnych myśli snuło mi się po głowie. Opowiem Pani wszystko przy spotkaniu.
Męczy mnie upał, a nadto przy stole mam pewne bardzo przebiegłe stworzenie, w dodatku paskudny proces zajął mi wiele godzin.
Głowa moja jest niczym młyn o wielu trybach, gdzie równocześnie tnie się śrutę, miele, gniecie i wyciska się oliwę. O thou sweet Poetry wołam często i uważam za szczęśliwego Marka Antonina, który sam dziękował bogom, że się nie parał ani twórczością poetycką, ani oratorstwem. Odprowadzam masy wód z wodospadów i kaskad i kieruję je na młyny i melioracje, ale zanim się obejrzę, jakiś zły geniusz wyciąga szpunt i wszystko wytryska niepowstrzymanie. I kiedy mi się zda, że siedzę na swojej szkapie i objeżdżam zgodnie z obowiązkiem swój rewir, nagle kobyła pode mną przemienia się w rączego rumaka i z nieokiełznaną radością, jak na skrzydłach, wraz ze mną pomyka w dal.
Jestem zarówno marszałkiem podróży, jak i tajnym radcą, i odsyłam się od jednego do drugiego.
Proszę przyjąć to wieczne περι έαoτoo wyrozumiałością, ale to jeszcze nie wszystko, bo jeśli w ciągu całego dnia zajmuję się sprawami ogólnymi, o których nie sposób tu opowiedzieć, pragnę przynajmniej pochwalić się rezultatami, co się zaś tyczy porównań, to mogę się mierzyć z samym Sanchą.
Dziś siebie i całe swe działanie porównałem do ptaka, który w jakimś zbożnym celu rzuca się w wodę, a że groziłoby mu utonięcie, bogowie stopniowo zamieniają mu skrzydła w płetwy. Ryby uwijające się wokół nie mogą pojąć, dlaczego ptak nie czuje się od razu dobrze w ich żywiole.
To prawdziwe szczęście mieć takiego człowieka jak Baty, gotów bym nawet oddać własny ogród, byle go zatrzymać przy sobie.
Znów wziąłem sobie za drogowskaz: w sprawach, których człowiek nie rozumie — a niejeden czyni coś, czego nie pojmuje — postępujesz głupio i niezręcznie się bierzesz do rzeczy. Bo co dorzeczne i słuszne, można pojąć nawet nie znając sedna sprawy, a przynajmniej łatwo i szybko to sobie wyjaśnić. Ale większość ludzi ma mętne pojęcia, toteż z trudem rozeznaje się w tym, co czyni.
Huzar czeka. Już późno.
Adieu. Ilekroć jestem z dala ód Pani, staję się od razu pracowitszy, gdyż nigdzie nie czuję się dobrze i dlatego muszę szukać przyjemności w pracy, w myśl prawidła, że pilność zawsze zakłada z góry jakąś niewygodę. Adieu, skarbie. Pozdrów małą szwagierkę...
G.

21
Otrzymałem dziś drogi list Pani z 12-go do 16-go. Jutro wyruszam do Meiningen, gdzie się znów teatrum odmieni. Długo to nie potrwa, a potem mam już tylko jeden plan, którego perspektywy zajmują mnie i cieszą. Znudziły mnie już kamienie z Turyngii, najrzadsze już znam, innych się domyślam lub poznaję z relacji ludzi.
W świecie mieszczańskim, gdzie wszystko dzieje się według ustalonego porządku, nie można ani gwałtownie przyśpieszać biegu spraw pożytecznych, ani powstrzymywać niekorzystnych, muszą one niby czarne i białe owieczki wbiegać i wybiegać z zagrody. A kiedy można by coś zdziałać, wówczas brak nowych ludzi, którzy by % miejsca, bez potknięć potrafili czynić, co należy.
Z podróży do Norymbergi nic nie wyszło, księżna z Oeserem jedzie do Mannheimu. A zatem znów Panią wkrótce ujrzę. Tęsknię za domem jak chory za łóżkiem. Kiedy chmury kłębią się nad ziemią, nie ma się ochoty wyjść z domu. Chciałbym coś ładnego wymyślić dla Pani i Jej dziewcząt. Z obcych utworów nic nie mam nowego, a we mnie coś się zacięło.

Weimar, 10 października 1780, wieczorem
Że też sytuacje w życiu mają się do siebie jak jawa i sen!
Zabolało mnie bardzo, co mi Pani dziś rano powiedziała, i gdyby książę nie poszedł ze mną w góry, spłakałbym się chyba z żalu. Jedno nieszczęście pociąga za sobą drugie! Jakiż nieszczęśnik ze mnie, wściekłość mnie wprost ogarnia, gdy pomyślę, że pragnąc dać upust uczuciom, obraziłem swą najukochańszą. I gdybyż to tylko były napady złego humoru, gdybym sobie to sam mógł uświadomić! Ale byłem jak dziecko, zagubiony, pogrążony w niewiedzy o sobie samym, ja, co stany innych ludzi umiem prześwietlać jasnym, przenikającym wszystko ogniem.
Nie uspokoję się potąd, póki mi Pani własnymi usty nie wyjaśni tego, co zaszło, a na przyszłość niechaj Panią natchnie duch owego siostrzanego uczucia, którego przecież podobne historie nie mogą dotykać. Inaczej musiałbym unikać Pani wtedy, gdy najbardziej Jej potrzebuję. To okropne niszczyć sobie najlepsze godziny życia, psuć chwile spotkań z Panią, gdy z rozkoszą wyrwałbym sobie każdy włos z osobna z głowy, byle móc Pani sprawić przyjemność. A byłem taki ślepy, taki zapamiętały! Proszę, miej Pani współczucie dla mnie! Wszystko to doprowadziło mój umysł do takiego stanu, że zdawał się być istnym pandemonium zamieszkałym przez niewidzialne duchy, dla widza zaś, choćbym nie wiem jak cierpiał, przedstawiałem tylko pustkę bez końca i kresu.
Dopiero kiedym wszystko wszerz i wzdłuż przewędrował (dolina przyjęła mnie bardzo przyjaźnie), gdym przemierzył ukończone już nowe wygodne drogi i znalazłem jeszcze rzeczy do zdziałania, poczułem się trochę lepiej.
Przesyłam również leksykon, należy do Pani. Seidel z nadmiernego pośpiechu wpisał moje imię, myślę, że przez to nie będzie w mniejszym stopniu Pani własnością.
Proszę mi przesłać koniec Wasera i klucz do biurka. W Belwederze wszystko w porządku, a mała księżniczka przemiła.
G.

Weimar, 25 października 1780
Doszła mnie wieść, że Pani nie czuje się dobrze, i wiadomość ta jeszcze pomnożyła dolegliwości, które mi dokuczają, proszę o jedno choć tylko słowo, potrzeba mi pociechy.
Ludzie żyją tu ze sobą jak groch w jednym worku, ocierają się wzajem i gniotą, ale nic z tego nie wychodzi, a najmniej jakieś bliższe więzy. Knebel jest bardzo poczciwy.
Wczoraj odegrano Roberta i Kallisto, dowie się Pani o tym od znajomych.
Przesyłam słodycze, poza tym odczuwam brak wszystkiego z wyjątkiem myśli.
Stein, jak słyszę, wybiera się najpierw na końskie łowy, a potem dopiero do Pani, następnie jeszcze przez pewien czas zmitręży na dworze, tak więc Pani wciąż nie będzie mogła się tu wybrać. A byłoby jednak lepiej dla Pani i dla mnie.
Że Lince kiedyś smakowały moje słodkie winogrona, nie ma się czemu dziwić, zanim bowiem doszły do jej ust, przeszły przez ręce trzech zakochanych.
Proszę pozdrowić Fryca.
Wraz z ramką zapomniała mi Pani przesłać trochę miedzi, nie mogę dalej pracować.
Adieu, ukochana, proszę zachować miłość dla mnie. Mój ojciec jest bardzo chory.
Z Merckiem spędziłem jeden przyjemny dzień i kilka nocy. Jednak smok zawsze mi psuje krew, wiedzie mi się jak Psyche, kiedy znów ujrzała swoje siostry.
Książę zadowolony, energiczny i zdrów, z tego wszystkiego to najlepsze. Proszę przypomnieć sobie, cośmy mówili w związku z podróżą księżnej do wód.
Dałem dziewczętom sztukę Bodego do czytania, chcą mu oczy wydrapać, że przypisuje im takie maski. To niesłychane!
Taki brak umiejętności oceny. Proszę pozdrowić Linkę. Niech Bóg Panią strzeże.
G.

Weimar, 29 października 1780
O tej porze spodziewałem się być u Pani. Knebel odjechał sam, moje stare powołanie wstrzymuje mnie. Pragnę dzisiejszy dzień spędzić w Tiefurcie, mam pewne trudne sprawy, z którymi trzeba się uporać. Knebel jest rozsądny, jeśli wytrwa w tym, może nam to niezmiernie pomóc, daj Boże, by dojrzał do tego. Bardzo się nadaje do pośrednictwa, orientuje się lepiej we wszystkim i zawsze działa dla dobra sprawy.
Nie wiem czemu, ale wydaje mi się, że mi Pani jeszcze nie wybaczyła. Czy zasługuję na przebaczenie, nie wiem, lecz na współczucie na pewno.
Tak wiedzie się człowiekowi, który cierpi w cichości, nie chce skargami niepokoić swoich ani siebie samego osłabiać, jeśli zaś w końcu zawoła z głębi uciśnionej duszy: „Eli, Eli lama sabachtani" ludzie prawią: „Pomagałeś innym, pomóż sobie samemu", a najlepsi tłumaczą to fałszywie, sądząc, że wzywa Eliasza.
Tylko proszę więcej żadnych domyślników w listach, zapewniam, że zawsze je tłumaczę sobie jak najgorzej. Kiedy Pani znów tu przybędzie, opowie mi całą tę historię, i ja również mam dla Pani przedziwną sensację, o której winnaś wiedzieć. Myślę, że drzewo naszego pokrewieństwa i przyjaźni jest już dość dawno posadzone i na tyle mocno się zakorzeniło, by nie trzeba się było więcej lękać ani zmian pór roku, ani kaprysów pogody.
Miedzi nie otrzymałem.
Ze spotkania z Merckiem wyniosłem i szkodę, i pożytek, tego nie rozłączysz od siebie na świecie.
Linka nie będzie więcej otrzymywała ode mnie żadnych wierszy ani innych dowodów przyjaźni, tyle tylko, ile wymaga zwykła uprzejmość. Proszę mi wierzyć, że ludzie, którzy się nami tak interesują, nie czyniliby tego, gdyby mieli coś lepszego do roboty. A przynajmniej czyniliby to inaczej.
Proszę mi jednak powiedzieć, kiedy Pani przyjedzie.
Bardzo chciano by tu jeszcze oglądać Roberta i Kallisto, jednak niechętnie bym to wystawił, zanim Pani tu nie wróci, gdyż trzeciego przedstawienia nie przewiduję tak szybko.
Adieu. Pozdrowienia dla Linki i Fryca. I dla Knebla, który na pewno bawi u Pani.

Weimar, 7 listopada 1780
Dziś minęło pięć lat, odkąd przyjechałem do Weimaru. Bardzo mi przykro, że nie mogę wraz z Panią święcić swego lustrum.
Wczoraj mieliśmy prześliczną pogodę, wróciłem tu bardzo zadowolony. Pewny znów miłości Pani, czuję się zupełnie inaczej, miłość nasza powinna być jak wino reńskie, co rok lepsza. Rekapituluję w ciszy moje życie w ciągu tych pięciu lat i znajduję w nim wspaniałe historie. Człowiek jest jednak podobny do lunatyka, przekracza we śnie najniebezpieczniejsze gzymsy. Proszę darzyć mnie nadal swoją miłością. Sama myśl, że wszystko, co dobre, jest trwalsze i bardziej zbliża, wszystko inne zaś odpada co dzień z człowieka jak łupiny i łuski, powinna nas umacniać.
Książę złożył też, jak mi się wydaje, polityczno-sentymentalną wizytę.
Przybył tu hrabia von der Lippe. Może już w czwartek będzie wystawiona komedia. Kiedy Pani znów tu przybędzie, musimy jednak w końcu omówić pewne politica. Ciągle są trzęsienia ziemi. Na Kandii wiele miejscowości się zapadło. My zaś chcielibyśmy na prastarym dnie morskim pozostać nieruchomi.
Adieu, proszę pozdrowić Linkę. Czekają na nią konfitury. Także na Steina i Fryca.
Niech Pani przyjeżdża szczęśliwie.
G.

Weimar, 13 listopada 1780
Pozwoli Pani powiedzieć sobie moje najlepsze dzień dobry, u mnie dziko i ponuro, chmury ciążą nad ziemią i nad duchem. Jednak pod tą zasłoną gotów jest mój pierwszy akt, chętnie bym go Pani przeczytał, żebyś mogła uczestniczyć we wszystkim, co mnie zajmuje. Proszę, mów mi, że kochasz, zastąpi mi to światło słońca. Dziś mija rok, kiedyśmy byli na Gotthardzie.

Weimar, 15 listopada 1780
Pani życzliwe rady i moje przyrzeczenie pozwoliły mi dziś rano szczęśliwie zakończyć drugi akt. Oto ślę pierwszy, aby z bliska i przy powtórnym czytaniu zachował swój urok. Niechaj go Pani nie pokazuje nikomu. Chcę dziś iść na przechadzkę i jeść obiad w domu. Adieu.
G.

Weimar, 10 grudnia 1780
Proszę mi powiedzieć, moja najdroższa, jak Pani spała? Jak się czujesz? Lękam się bowiem, że Pani nie czuje się dobrze. Jeśli zaś tak nie jest i jeśli mogłaby mi Pani dzisiejszy dzień podarować, byłby on dla mnie niczym sabat. Mogę Panią zapewnić, że od czwartku wieczór ani na chwilę od Niej się nie oddalałem. Wczoraj i przedwczoraj spełniałem swe obowiązki, ale czymże są obowiązki, gdy nieobecna jest moja miłość? Adieu, najukochańsza, jeśli Pani tylko zechce, zobaczę Cię wkrótce.
G.

Weimar, 24 grudnia 1780
Posłaniec Pani jeszcze nie wrócił, korzystam więc z tego i piszę do Ciebie. Wczoraj długom się przechadzał, było pięknie, a w moim futrze nie marzłem. Miałem długą rozmowę z moimi drzewami i opowiadałem im, jak Panią kocham. Dziś chcę za to sporo odpracować, zaproszę na obiad Jagemanna i będę wciąż myślał o Tobie.
Często chwytała mnie pokusa, by pobiec do Pani. Po obiedzie wezmę tekę i będę malował, a dziś wieczór będę krążył wokół Twego domu.
Działanie jest jednak zawsze lepsze od mówienia, swoim podarkiem dodała mi Pani znów otuchy, której mnie wczoraj pozbawiłaś. Najserdeczniej dziękuję i tym dokonuję poświęcenia Pani pióra. Adieu, najdroższa.
G.

Weimar, 31 grudnia 1780
Dzięki, moja najdroższa. Gdyby nie najazd tylu ludzi od samego rana, już bym zapytał, czy nie chciałabyś mnie dziś mieć na obiedzie. Jednak to niedziela i u mnie jak na jarmarku. Wczoraj wieczór odczułem ogromną przykrość, szczegóły, gdy się spotkamy. Pożegnanie grubasa nie obyło się bez nieprzyjemności, będzie z nim wiele kłopotów. Zawsze jest jednakże lepiej nie mieć nic wspólnego z tego rodzaju ludźmi. Adieu, najmilsza.
Mój Tasso nie daje mi spokoju, leży na pulpicie i spogląda przyjaźnie, ale jakże mogę się nim zająć, gdy mam głowę zaprzątniętą tym, jak zdobyć pszenicę na chleb komiśny dla wszystkich. Wczoraj powiedział mi Oertel: „Chciałbym być znów tak młody jak Pan, lepiej bym to umiał wykorzystać."

Weimar, 1 stycznia 1781
Po przebudzeniu leżałem i rozmyślałem, co bym też mógł Pani napisać i przesłać z Nowym Rokiem, kiedy zjawiła się paczuszka od Niej. Dziękuję, moja najukochańsza, po tysiąckroć dziękuję. Żadnych rymów nie mogę Pani przesłać, gdyż moje prozaiczne życie połyka te strumyczki jak wielka góra piasku, ale pozbawić mnie miłości do poezji nikt nie zdoła. Pani śliczny prezencik będę zawsze nosił ze sobą, w zamian prześlę słodycze — oczywiście zgodnie z ich naturą jest to rzecz przyjemna, lecz przemijająca. Adieu.
G.

Weimar, 19 stycznia 1781
Jeśli mnie Pani choć troszkę lubi, to proszę, zjedzmy razem w spokoju i zgodzie dwie pieczone kuropatewki, które mam dostać po pierwszej. Mam nadzieję, że Rada nie potrwa długo, bo niewiele jest w programie. Tylko słówko odpowiedzi. Adieu, ukochana.
G.

Weimar, 4 lutego 1781
Zaledwie opuściłem łóżko, już robię plany, jak by do Pani się wybrać i dzień z Nią spędzić. Czuję się nieźle, trochę jeszcze mi gardło dokucza, lecz mogę już pracować. Dopóki to nie minie, muszę siedzieć w domu wśród tej zadymki śnieżnej i pisać, i rysować, a potem pojadę z Panią na koncert. Adieu, moja kochana mieszkanko komety.
G.

Weimar, 13 lutego 1781
Jak się miewa moja alfa i omega? Wiatr nie pozwolił mi tej nocy spać, wściekle dął.
Dziś rano czułem się zupełnie dobrze, pod wieczór dopiero bywa mi gorzej. Adieu, muszę jeszcze pisać wiersze. Wszystko razem wciąż się powoli posuwa naprzód. Powiedz mi, co zamierzasz na wieczór. Obiad chcę jeść sam.
G.

Weimar, 20 lutego 1781
Nie mogło mnie spotkać nic gorszego aniżeli śmierć Lessinga. Jeszcze kwadrans temu, zanim przyszła wiadomość, planowałem sobie go odwiedzić. Wiele, wiele tracimy w nim, więcej, aniżeli sądzimy. Adieu, najdroższa. Dziś jest Rada, będę jadł w domu, a z Panią spotkam się po Komedii. Nie mam zupełnie ochoty tam pójść.
G.

Weimar, 3 marca 1781
Po przebudzeniu zapragnąłem, żeby się moja ukochana Noc zamieniła w Dzień i od razu ukazała się moim oczom. Jem obiad z Kneblem, a potem zobaczę się z Panią. Proszę mi powiedzieć, jak Pani się czuła po przebudzeniu. Proszę też powtórzyć mi to, czego zawsze tak chętnie słucham z ust Pani! Z roztargnienia zanurzyłem właśnie pióro w płonący stoczek, który stoi przy mnie na stole, zda się, jakby samo szukało najgwałtowniejszego i najczystszego z elementów, bo właśnie miałem Pani powiedzieć, że kocham Cię nieskończenie.
G.

Neunheiligen, 7 marca 1781, dziesiąta wieczór
Wszyscy się rozeszli, a ja nałożyłem po raz pierwszy mój nowy kaftan nocny i pragnę przez stangreta, który wraca jutro rano, przesłać kilka słów. Jazda tutaj była koszmarna, szczególnie ostatnie godziny, kiedy wicher się wzmógł i zacinał drobny deszcz. Książę ma straszliwy katar, ja zaś czuję się świetnie, jest nam tu nadspodziewanie dobrze. Dziękuję po tysiąckroć za słowa Pani miłości i za wszystko, co mi dałaś na drogę i czego mi pozwalasz się spodziewać. Wymyśliłem dla Pani parę pięknych porównań. Jutro, jeśli szczęście mi będzie sprzyjało, może uda się coś narysować.
Nasza gospodyni to wdzięczne stworzenie, on trzyma się jeszcze nieźle, że jest głupi, rzecz to ogólnie znana, ale bynajmniej nie jest szaleńcem.
Tęsknię za Pani drogimi oczami, bardziej mi są tu obecne niż cośkolwiek widzialnego lub niewidzialnego. Jeszcze nigdy Pani tak nie kochałem i jeszcze nigdy nie byłem tak bliski tego, by stać się godnym Twej miłości. Adieu, najdroższa. Pozdrowienia dla Waldnerowej. Proszę polecić moje służby księżnej pani.
G.

Neunheiligen, 8 marca 1781, godzina dziesiąta
Jutro wyrusza huzar, by zabrać Religieuse, jemu też chcę przekazać tę kartkę.
Wiedzie się nam doskonale. Dzień przemija szybko jak życie. Nie robi się nic i nie wiadomo nawet, kiedy czas ucieka. Książę ma straszny katar, nie jest więc zbyt interesujący w towarzystwie, nawet trochę minie zaraził, moje myśli są za to o wiele swobodniejsze.
Hrabina jest miła, prosta, mądra, dobra, rozumna, uprzejma, podobałaby się Pani, cała jej istota tak jest skonstruowana, by mi przypominać to, co kocham.
Dzisiaj rysowaliśmy. Hrabia ma niezwykle piękne Everdin-gi, dwa już zacząłem kopiować, jest w nich wielkość i krzepiąca siła, z której wiecznie można czerpać.
A w ogóle czyta się tu i plotkuje, je się tylko i pije, aż wydaje mi się to czymś niesłychanym spędzać tak beztrosko czas.
Z rysowania byłem dziś znów niezadowolony, nic z tego nie wyjdzie i wyjść nie może. Jestem zawsze tak bliski celu i tak zarazem daleki jak ktoś, kto stoi przed zamkniętymi drzwiami.
Proszę tylko nie zapomnieć i przez powracającego huzara przesłać mi choć słówko. Bertuch niech jeszcze zaczeka z przesyłką. Proszę, powiedz mi Pani to, co zawsze słyszeć pragnę, że mnie Pani kocha coraz inaczej i piękniej.
Wczoraj podczas długiej podróży rozmyślałem nad naszą historią, jest dość osobliwa. Porównywałem swe serce do zamku raubritterów, który Pani wzięłaś we władanie, hołota stamtąd została wygnana, a teraz uważa go Pani za godny swej opieki; tylko zazdrość o przedmiot posiadania pozwala utrzymać posiadłości. Proszę, uczyń to dla mnie i nazwę „Kamień złości" wspaniałomyślnie zmień w „Kamień pokoju". Nie zdobyłaś go Pani ani przemocą, ani podstępem, a z kimś, kto dobrowolnie się poddał, należy postępować szlachetnie i wynagrodzić mu jego zaufanie.
Ponieważ wiecznie poszukuję przenośni, pomyślałem sobie także wczoraj, że Pani jesteś dla mnie tym, czym Cesarska Komisja dla książąt krwi. Uczy Pani me grzeszne serce większej gospodarności, by umiało odnaleźć szczęście w dokładnym rozliczaniu dochodów i wydatków. Tylko moja najmilsza tym różni się od wszystkich cesarskich komisarzy, że udziela mi szerszych kompetencji, aniżelim posiadał uprzednio w majątku. Proszę prowadzić dalej swoje zbożne dzieło, by z każdym dniem mocniej mnie związać ze sobą więzią miłości, przyjaźni, konieczności, namiętności i przyzwyczajenia. Jesteśmy w gruncie rzeczy nierozdzielni, proszę więc pozwolić, byśmy w to zawsze mogli wierzyć i zawsze to powtarzać. Dobrej nocy. Teraz powinnaś Pani otrzymać mój wczorajszy list, a jutro przy dobrej pogodzie dostanie Pani dzisiejszy. Gdyby Pani była pilna i grzeczna, mógłbym też i ja już pojutrze czytać Jej liścik, bardzo bym pragnął. Ponieważ dnie szybko lecą, ożywa we mnie nadzieja, że wkrótce Panią znów ujrzę.
Książę powiada, że z powodu kataru nie może pisać. Mnie natomiast nęci huzar, który wyrusza do Weimaru.
Adieu. Obwiązałem rękę w czasie pisania najmilszą wstążką i w myślach całuję Pani dłonie po tysiąckroć.

Neunheiligen, 10 marca 1781, rano
Dzisiaj postanowiono jechać do Ebeleben, do szwarcburskiej rezydencji. Przedtem przesyłam Pani jeszcze pozdrowienia i życzenia wszelkiej pomyślności.
Wczoraj rysowałem, potem byli goście z Langensalza, większa część dnia minęła ma dyskursach. Gdyby nie to, że zawsze płynie pewien pożytek ze spotkań z ludźmi, obojętnie jakich, żałowałbym tego pięknego czasu. Rozpocząłem jednego Ever-dinga, wedle mojego zwyczaju na podłym papierze, a teraz kiedy jestem już u jej zakończenia, żałuję całej pracy.
...Wczoraj w dobrej chwili otrzymałem drogi list Pani, piękne odbicie Jej duszy. Czytałem go kolejno z sześć razy i odczytuję wciąż na nowo. Spodziewam się, że będzie Pani do mnie stale pisywała, aż do mego powrotu, zapewniam, że zużyję z pożytkiem wszystko, co Pani czynisz dla mnie...
Hrabina ma w sobie trafność sądu, jakąś niezniszczalną żywotność i dobroć, które we mnie codziennie na nowo budzą podziw i radość. Na księcia działa bardzo korzystnie, a wpływ jej byłby jeszcze bardziej dobroczynny, gdyby nie jego charakter splątany jak węzły na powrozie, których niepodobna spokojnie rozsupłać.
Mnie bynajmniej nie dziwi, że książęta to przeważnie ludzie szaleni, głupi i pospolici. Nieczęsto spotyka się wśród nich kogoś, kto by posiadał takie wrodzone przymioty, jak nasz książę, rzadko kto ma tylu przyjaciół, tylu rozumnych i dobrych ludzi wokół siebie, jak on, a jednak nic nie może ruszyć z miejsca bez łamania proporcji i zanim się obrócisz, wyłazi to dziecinada, to znów dziwactwo. Zauważyłem też, co jest jego największą wadą. Jakkolwiek nieobce mu są szlachetne i dobre idee, czuje się w tej roli gorzej aniżeli w sytuacjach co najmniej niestosownych. To doprawdy zadziwiające, jak umie on być rozumny, ile rzeczy potrafi pojąć, na ilu się zna, a jednak ilekroć chce wyświadczyć coś dobrego, czyni to w sposób tak płaski, jakby ktoś świecę obgryzał z wosku. Niestety widocznie tkwi to w najgłębszych pokładach jego natury. Cóż, żaba stworzona jest do życia w wodzie, choćby nawet przez dłuższy czas skakała po ziemi.
Zbliża się pora odjazdu, już dawno powinienem skończyć.
Bądź zdrowa, moja najmilsza, pozdrowienia dla wszystkich Twych dobrych i miłych znajomych...
G.

Neunheiligen, 11 marca 1781
Karteczka Pani, napisana ołówkiem, wczoraj wieczorem powiedziała mi dzień dobry, nie możemy się więc użalać, że nasi posłańcy zbyt opieszale kursują, szkoda tylko, że list został na pulpicie biurka, miałbym więcej radości.
Dziś niedziela, w czwartek rano wyruszam stąd, a wieczorem będę u Pani, gdyż mam coś jeszcze do obejrzenia w Ringleben. Książę wybiera się na kilka dni do Kassel, nie wyjadę z nim, a to z wielu przyczyn, o jednych mu wspomniałem, niektóre zataiłem. Wzywa do siebie Wedla — szczęśliwej podróży! Zarzuca mi, że stałem się wygodnicki i dlatego nie chce mi się zbył daleko zapuszczać. Możliwe, że pośród dziewięćdziesięciu dziewięciu nie jest to najbłahsza z przyczyn.
Wczoraj szczury zaczęły swoje harce, a że jestem na takie krajowe i zagraniczne zwierzęta bardzo łasy, natychmiast schwytałem kilka z nich, dokonałem sekcji, by zapoznać się z ich budową wewnętrzną, a innym przypatrywałem się dokładnie i zwróciłem uwagę na sposób, w jaki noszą swoje ogony, tak że będę mógł złożyć dokładne sprawozdanie o ich fizjologii. Spodziewam się w tych dniach dokonać wielu jeszcze takich obserwacji, by dokładniej zapoznać się z tym zjawiskiem. Zdumiewa mnie, jak nieraz gruboskórność splata się z delikatnością, najwyższa subtelność z prostactwem. Już dawno nie byłem taki spokojny a „jeśliby oko... było szczere, wszystko ciało będzie świetne!" — i vice versa.
Hrabina nasunęła mi niektóre nowe uwagi, a dawne potwierdziła. Wiadomo Pani, że wszystkiego uczę się tylko dzięki irradiacji, że tylko natura i najwięksi mistrzowie pozwalają mi cośkolwiek zrozumieć, nie umiem natomiast ujmować istoty zjawisk połowicznie lub z oddzielna! — Jakże często musiałem słuchać słów: „Świat, wielki świat, zdobywać świat" itd. — i nic mi to nie mówiło, większość zaś ludzi, która sobie rościła prawa do tego świata, jedynie jeszcze bardziej zaciemniała mi obraz, podobnie jak marni muzykanci, co to na swoich skrzypcach plączą symfonie poszczególnych mistrzów; wprawdzie mógłbyś sobie wytworzyć jakieś pojęcie o tej lub innej poszczególnej pieśni, daremnie jednak próbowałbyś myśleć o całości, jeśli nie słyszałeś, jak odegrałaby to pełna orkiestra.
Ta urocza istota oświeciła mnie w tym względzie. Należy do wielkiego świata, czuje się w nim jak w swoim żywiole, wie, jak się w nim znaleźć (la manière), jest jak rtęć, co się w oka mgnieniu dzieli na tysiączne cząsteczki, by znów zlać się w kulkę. Pewna swej wartości, swej pozycji, postępuje równocześnie z delikatnością i lekkością, które trzeba widzieć, aby je móc sobie wyobrazić. Ma się wrażenie, że oddaje każdemu, co mu się należy, nawet wtedy, gdy nic nie daje, i nie ofiaruje, jak zwykli czynić inni, paczuszek zapieczętowanych i rozdzielonych ściśle podług urodzenia i hierarchii; ona żyje wśród ludzi, jakby tworzyła piękną melodię, a wygrywa ją tak, że jej tony poruszają tylko wybrańców. Lekko i z pozorną beztroską traktuje tych, którzy uważają ją za dziecko, co bębni sobie na fortepianie nie zaglądając do nut, a jednak ona zawsze wie, co i komu gra.
Jeśli można mówić o geniuszu, ona posiada go w sztuce życia. Wydaje mi się, że tysiące ludzi pragną pilnością nadrobić to, czego im odmówiła natura, jak na przykład miłośnicy muzyki, którzy uczą się swych koncertów na pamięć, a potem produkują się z lękiem, albo inni — no, starczy nam materiału do naszych rozmów. Zna ona prawie całą wytworną, bogatą, piękną, rozumną Europę, częściowo z własnej obserwacji, częściowo z relacji innych. Jak nikt inny chyba orientuje się w życiu współczesnym, w działalności publicznej, zna stosunki europejskie, mnóstwo ludzi i stroi się we wszystko, co sobie przyswaja, tym zaś, co ofiaruje od siebie, każdego uszczęśliwia. Jak Pani widzi, na wszelki sposób staram się martwymi słowami, całą gromadą określeń opisać i ożywić to jedyne w swoim rodzaju zjawisko. To, co w niej najlepsze, zawsze jednak pozostanie nieuchwytne. Zostaję tu jeszcze trzy dni, a że nie mam nic do roboty, mogę więc przyglądać się jej do woli, spróbuję też odkryć także inne jej cechy. Jeszcze tylko jeden znamienny rys, który jak przypowieść oświetli nam drogę do jej poznania. Tutejszy proboszcz to zły człowiek, wprawdzie nie do tego stoppnia, żeby go aż trzeba było usunąć, wystarczy, że jest zły. Kiedy hrabia go zaprasza, ona demonstracyjnie nie jada z nimi, utrzymuje bowiem, że trzeba publicznie okazywać, jeśli się kogoś nienawidzi dla jego złości. Proszę dodać tę cechę do tamtych, o których wspominałem, a pomnoży to Pani sumę niepomiernie. Chętnie naszkicowałbym Pani i portret hrabiego, mam już sporo materiału, mógłbym nawet poprowadzić dalej historię ze szczurami, gdyby mnie nagle nie pochwyciła przy tym niechęć do pisania.
Mogę tylko dodać, że wzbogaca on, co się zowie, moją dramatyczną i epicką spiżarnię. Zepsuć tego nie mogę, skoro umiem i aby to kamienie chlebem się stało.
Adieu, moja najmilsza. Liczę godziny do czwartku wieczór, nie z niecierpliwością, gdyż do tego czasu mam jeszcze swoje pensum przed sobą, lecz ze spokojem mocnej miłości i ufnej pewności, że nie dzieli mnie odległość od Pani i że o oznaczonej godzinie przyjmie mnie moje szczęście tak, jak gdybym go nigdy nie opuścił. Adieu, pozdrowienia dla Steina i dla tych, którzy są dla mnie dobrzy.
Adieu, słodkie wytchnienie mego serca, cokolwiek widzę dobrego, dzielę w tej samej chwili z Tobą. I wszystkie moje myśli o świecie i o sobie nie skierowują się, jak u Marka Aureliusza, w stronę własnego ja, ale w stronę mego drugiego ja.
W tym dialogu — ponieważ zawsze i wszędzie myślę o tym, co by Pani na to powiedziała — od razu wszystko staje mi się jaśniejsze i cenniejsze. Mamy dziś gości z Langensalza, składam na pieczęci pocałunek, jestem Twój na wieki.
G.

Neunheiligen, 12 marca 1781, poniedziałek, dziesiąta trzydzieści wieczorem
Sprawiła mi Pani przez posłańca wielką radość, bałem się już, że dziś i jutro nic od Pani nie usłyszę, gdy niespodziewanie nadeszła dla mnie dobra nowina. Przykro mi, że mój list na tak długo utknął i że inne odnajdują Panią tak późno; pragnąłbym, żeby Pani możliwie jak najprędzej otrzymała pamiątkę ode mnie. Posłaniec Jej jechał co koń wyskoczy, był tu już dziś wieczorem przed szóstą.
Nasza biedna piękna gospodyni jest chora i znosi to, jak zwykły to znosić kobiety. Dziś rano prowadziliśmy długi dyskurs polityczny; i na te sprawy ma pogląd słuszny, rozumny i godny. Kocha księcia głębiej aniżeli on ją, a ja, przejrzawszy się w tym zwierciadle, zrozumiałem, że i Pani kocha mnie piękniej, aniżeli my, mężczyźni, to potrafimy. Lecz ja się nie poddaję i czuję się gotowy do podjęcia walki, błagając gracje, by opromieniły mą namiętność wewnętrzną dobrocią i strzegły jej, bo z niej jedynie wykwita piękno.
Proszę, zachowaj Pani dla mnie wszystkie dobre nowiny, które masz mi do powiedzenia, również i ja zebrałem sporo ciekawych wiadomości o sobie i innych, które mi szeptały na ucho duchy tego świata.
Spodziewam się w czwartek wieczór zastać Panią samą, mam nadzieję, że kilka pierwszych godzin spędzę tylko z Nią. Już teraz się cieszę, że w piątek będziemy wspólnie obiadowali.
Dzisiaj mało rysowałem, wczoraj wcale, zaledwie zdołam ukończyć krajobraz, który tu zostawię. Jakież nowe światła rzucają na wszystko te Everdingi i dlaczego trzeba było tak długo błądzić po omacku i błąkać się w mroku!
Moja dusza jest na wieki zespolona z Twoją, nie chcę rzucać słów na wiatr, wiesz, że jestem z Tobą nierozłączny i że nie rozdzieli mnie od Ciebie ani wzniosłość, ani małość. Pragnąłbym, by jakiś ślub lub sakrament oddał mi Ciebie na własność otwarcie i w obliczu prawa. Czym by to było dla mnie! Mój nowicjat trwał przecież dość długo, bym miał czas się rozmyślić. Adieu. Nie mogę dłużej pisać „Pani", tak jak dotychczas nie mogłem mówić „Ty".
Posłaniec przyrzeka, że będzie na czas w Weimarze. Za dwa dni podążę za nim. Możliwe, że otrzymasz jeszcze list, zanim przyjadę.
I jeszcze coś z mojej podróżniczej litanii. Żydzi mają sznury, którymi obwiązują ramiona w czasie modlitwy, ja zaś obwiązuję ramię Twoją najmilszą wstążką, kiedy do Ciebie wznoszę modlitwę i proszę o to, bym mógł mieć jakiś udział w Twej dobroci i mądrości, umiarkowaniu i cierpliwości. Błagam Cię na klęczkach, dokończ swego dzieła, uczyń mnie naprawdę dobrym! W Twojej to jest mocy, nie tylko wówczas, kiedy mnie kochasz, władza Twoja wzrasta nieskończenie właśnie wtedy, gdy wierzysz, że ja Cię kocham. Żegnaj.
Mam nadzieję, że się dobrze czujesz. Bądź zdrowa. Wciąż nowe myśli przelatują przez głowę. Bądź zdrowa, nie mogę się od Ciebie oderwać, dopóki nie dzieli mnie koniec kartki jak drzwi w domu.
G.

Weimar, 19 marca 1781
Pragnąłem tego, choć nie śmiałem dziś spodziewać się Pani. Pracuję pilnie, by zarobić na obiad u Pani. Miłość Twa stwarza tak piękną aurę wokół mnie, że może dzięki Pani wyleczę się z moich grzechów i wad. Adieu, najmilsza! Ślę politica.
G.

Weimar, 22 marca 1781
Twoja miłość jest dla mnie jak jutrznia i zorza wieczorna, co zachodzi po słońcu i znów przed słońcem wschodzi. Jak nigdy nie zachodząca gwiazda polarna, co świeci niczym wiecznie żywy wieniec ponad naszymi głowami! Modlę się, żeby mi bogowie nie zaciemnili nigdy mej drogi życia. Pierwszy wiosenny deszcz przeszkodzi nam w przejażdżce. Ale za to rośliny ożywi, byśmy się mogli wkrótce cieszyć pierwszą zielenią. Jeszcze nigdy nie przeżyliśmy wspólnie tak pięknej wiosny, oby nie miała ona jesieni. Adieu. Dowiem się o godz. 12, co dalej. Adieu, najmilsza, najukochańsza.
G.

Weimar, 23 marca 1781
Nie mogę wyrazić ani pojąć przewrotu, jakiego dokonała Twa miłość w najgłębszych pokładach mej duszy. To stan, którego, mimo że żyję tyle lat, dotąd nie zaznałem. Czyż można nauczyć się miłości? Niech Cię Bóg zachowa. Posyłam Ci list od Lenza, zorientujesz się, co i jak masz do niego pisać. Adieu.
G.

Weimar, 27 marca 1781
Niebo się chmurzy, lecz nie będę na to sarkał, bo kiedy jestem u Ciebie, trwa wieczna pogoda. W ciszy ranka wygłosiłem mowę pochwalną na cześć kobiet, szczególnie na Twoją. Wasza miłość zawsze jest żywa, zawsze ofiarna, nie potraficie kochać nie opiekując się równocześnie. Przywróciłaś mi szczerość i spokój serca, obyś również i Ty tego zaznała wraz z wszelkim dobrem, jakie to niesie mnie i otoczeniu. Wierzaj mi, że czuję się zupełnie inaczej, znów budzi się we mnie chęć pomocy ludziom, a wraz z nią radość życia, to Ty dałaś mi rozkosz płynącą z świadczenia dobra, którą już zupełniem utracił. Czyniłem to li tylko powodowany instynktem i nie było mi z tym dobrze. Adieu. Obym tak dalej mógł zawsze postępować — i w swoim działaniu, i w tym, co piszę. Jakże ciężko mi przyjdzie rozstać się z Tobą!
G.

14 kwietnia 81
Dzień jak wymarzony. Chcę go spędzić w domu oczekując swej ukochanej. Sprowadzi Pani ze sobą Linkę. Resztę towarzystwa sam zaproszę.
Proszę przyjść wcześniej i nakazać swym jedynym, najpiękniejszym pod niebem oczom, by mi powiedziały, że jestem kochany.
Adieu. Adieu.
G.

Weimar, Wielkanoc 1781
Na pewno idzie Pani do kościoła, lecz przedtem jeszcze powie słówko swojemu poganinowi, on zaś ma Pani do powiedzenia zawsze tę samą starą śpiewkę i zjawi się, by Panią zobaczyć, zanim uda się do dworu.
Śniło mi się, że podróżowaliśmy razem i spotykały nas osobliwe losy.
G.

Weimar, 19 kwietnia 1781
Nie wychodziłem, by Panią odszukać, bo nawiedziły mnie w domu dobre duchy. Pracowałem nad Tassem. Jeśli mnie Pani zechce Ugościć, przyjdę na obiad. Ponieważ Pani pragnie sobie przypisać wszystko, co mówi Tasso, to dziś tak wiele dla Niej napisałem, że już nie mogę ani więcej, ani dłużej.

Weimar, 24 kwietnia 1781
Dziś na pewno nie ujrzę Cię wśród moich kwiatów, nic z moich nadziei. Chcę zostać w domu i wykończyć to i owo. Powiedz mi dziś wieczór słowo, na jakie czekam zawsze, bo wraz z wieczorem i rannymi obłokami dusza moja śpieszy do Ciebie. Bądź zdrowa, moja najdroższa, jak spałaś, czyś zdrowa? To już nie współczucie z mojej strony, bo kiedy chorujesz, sam jestem chory.
Adieu po tysiąckroć.
G.

Weimar, 27 kwietnia 1781
Przyjdzie! Przyjdzie! To był mój okrzyk, kiedym tylko otworzył oczy i ujrzał słońce. Godziny tego dnia niosą mi prawdziwe szczęście.
Przesyłam wraz z tym listem epistołę, jeśli Pani podzieli moje zdanie, proszę oddać ją księciu i porozmawiać z nim otwarcie. Niczego tak nie pragnę, jak spokoju, i trzeba, aby książę o tym wiedział. Może mu Pani również powiedzieć, że oświadczyłem Jej, iż nie odbędę z nim więcej żadnej podróży. Zrób to mądrze i delikatnie, jak tylko Ty potrafisz. I podziel ze mną mój spokój i szczęście. Chciałbym, abyś wiedziała, Ty, któraś tyle zniosła z mego powodu, jaki szczęśliwy jestem posiadając Twą miłość.
G.

Weimar, koniec kwietnia 1781
Dziękuję bogom za dar, który pozwala mi ujmować w dźwięczne pieśni to, co dzieje się w mej duszy. Odprowadzę Panią na koncert.
G.

Weimar, 14 maja 1781
Spośród tylu uciążliwych prac wołam do Ciebie, że Cię kocham. Najdroższa, spraw, bym pozostał godny Ciebie, i pozwól nam obojgu wytrwać w miłości, niechaj Twe serce ukochane nie walczy więcej ze sobą.
G.

Weimar, 21 maja 1781
Właśnie chciałem pisać do Ciebie i prosić, o ile to możliwe, o dobre wieści. Nie będę miał spokojnej godziny, dopóki nie wyzdrowiejesz. Przez cały czas martwiłem się Twą chorobą. Muszę dziś być u Ciebie, by Ci dotrzymywać towarzystwa. Adieu, moja najlepsza. Każ jednak sprowadzić Engelhardta i oszczędzaj się!
G.

Weimar, 27 maja 1781
Już spakowałem wszystko i chciałem przesłać Pani zapasy na dziś, kiedy książę wezwał mnie, pozbawiając spokoju i nadziei na cały dzień.
Tymczasem posyłam Ci coś niecoś i przyjdę, jak tylko mi się uda, gdyż cały dzień nie wytrzymam tej dworskiej piły. Zachowaj dla mnie przyjazną twarz. Twój na wieki
G.

Ilmenau, 8 lipca 1781
Knebel przywiezie Ci ten list i powie, jak się nam wiodło. Opowie o burzy, która o północy przeszła nad lasem i ze straszną siłą nas oślepiła, hucząc i szalejąc wokół, a że ciągnęła na północo-wschód, pomyślałem, może też obudzi moją ukochaną, by wspomniała o mnie.
Tęsknię za Tobą skrycie, nawet przed samym sobą to taję, mój duch staje się małostkowy, nic go już nie nęci, to troski biorą górę, to znów zniechęcenie, a zły geniusz korzystając z mego oddalenia od Ciebie, odmalowuje mi w czarnych barwach uciążliwość mej sytuacji i radzi mi, bym się ratował ucieczką, lecz w tym samym momencie czuję, że jedno Twe spojrzenie, jedno słowo od Ciebie potrafi wypłoszyć te widziadła.
Żyj szczęśliwie, moja najukochańsza, w dniach kiedy muszę być z dala od Ciebie. Z utęsknieniem czekam na list.
Każdego wieczora pozdrawiam czerwoną gwiazdę, Marsa, który wschodzi ponad lasami świerkowymi przed moim oknem — na pewno świeci nad moim ogrodem, już wkrótce będę go wraz z Tobą oglądał przy jednym oknie. Dobrej nocy, najmilsza, nie masz życia z dala od ukochanej.
G.

W chwilach troski niepokoi mnie Twa noga i kaszel Twoich dzieci. Jesteśmy naprawdę sobie poślubieni, związani księgą, na której kartki składają się miłość i radość, okładka zaś to krzyże, troski i niedole. Adieu, pozdrów Steina. Pomóż mi wierzyć i mieć nadzieję.
G.

18 lipca 81
Z dniem każdym bardziej staję się Twoją własnością, utwierdź mnie w tym i pozostań moją. Poślij mi Des Erreurs et de la vérité. Dziś mam jeszcze sporo pracy. Adieu, zobaczę Cię pod wieczór.
G.

21 lipca 81
Już od najwcześniejszego ranka tęsknię za słówkiem od Ciebie. Nie mogę się doczekać chwili, kiedy przed Tobą uklęknę, by tysiące, tysiące razy powtarzać, że na wieki jestem Twój.
G.

Weimar, 4 sierpnia 81
Powiedz mi, najukochańsza, jak się czujesz i czy jesteś ze ,mną pojednana! Nic mi nie sprawia większego bólu aniżeli myśl, że choćby przez chwilę może powstać między nami nieporozumienie, kiedy świadomie lub bez mojej winy Cię ranię. Adieu. Prześlij mi moje pisma.
G.

Weimar, 1 października 1781
Dziś nocą około dwunastej przybyliśmy z powrotem. Fryc jest grzeczny, wiele Ci o nim opowiem. Teraz jestem tak roztargniony, że na nic rozsądnego się nie zdobędę. Widziałem i Steina w Lipsku, był zadowolony, że nas spotkał.
Wszystko odbyło się, jak należy. Wracam znów obładowany wrażeniami. Gdyby tak z pół roku włóczęgi po świecie, ileż by mi to dało! Książę w liście z Goty zaprasza mnie jak najserdeczniej do siebie, jest tam Grimm, pojutrze się tam wybiorę. Znajomość z tym ami des philosophes et des grands będzie dla mnie epokowym przeżyciem, wiele sobie po nim obiecuję. Jego oczami pragnę jak duch swendenborski zobaczyć szmat ziemi.
Zawarłem kilka ciekawych znajomości. Sąd Fryca o ludziach bywa czasem zaskakująco trafny. Jednak musimy czuwać, by go powodzenie nie uczyniło zarozumiałym. Kilkakroć spokojnie, ale serio upomniałem go, jest bardzo podatny.
Zabroniłaś mi cośkolwiek sobie przywozić, przyglądałem się, zasmucony, tylu pięknym rzeczom, na szczęście zatrzymałem się nagle przed rżniętym kamieniem — odcisk masz w liście — rzadko można znaleźć tak piękny kamyczek wśród wyrobów jubilerskich. Przedstawia on na żółtym agacie Psyche z motylem na piersi. To tak, jak gdybym Cię zawsze nazywał „ukochana duszo". Napisałem też dla Ciebie wiersz, który zobaczysz w „Dzienniku Tiefurckim".
W Lipsku oglądałem Publiczną tajemnicę, przed czym sumienie mnie ostrzegało.
Moja najukochańsza, bez przerwy z Tobą rozmawiam i w Twoim chłopcu odkrywam wciąż coś dobrego... i miłego. Otulałem go ciepło, mościłem mu miękkie posłanie, zachwycałem się nim i rozmyślałem nad jego dalszym wykształceniem.
Knebel przegadał ze mną godzinę, która była Tobie poświęcona. Mówiłem mu o celu mej podróży, dlaczegóż Tobie nie mogłem tego południa poświęcić?
Chcę dopiero jutro posłać gońca, gdyż nie mogę mieć od Ciebie odpowiedzi, zanim nie dojadę do Goty.

2 października 1781
Już dziś wieczorem chcę wyjechać do Goty, a mam jeszcze sporo roboty i kramu.
Adieu, najukochańsza. Załączam różności od Fryca. Pozdrów Małą i Karolinkę. Będzie miała to, czego żądała ode mnie w bileciku. Podziękuj swemu bratu za marmur. Po tysiąc razy adieu. Pisz, listy prześlą mi tutaj. O, jak chciałbym już wracać do Ciebie!

Weimar, 2 paźdz. 1781
Proszę Cię, moja ukochana, wypróbuj miarę na pierścień; tę, która pasuje, obwiąż nitką lub wstążeczką, żeby podług tego można było oprawić kamień, i prześlij mi to szybko z powrotem. Adieu. W pośpiechu.
G.

Weimar, 6 listopada 1781
Powiedz mi, najukochańsza cierpiętniczko, coś pokrzepiającego, jeśli możesz. Wyrywam się spośród papierzysk i tęsknię do Ciebie.
G.

Weimar, 15 listopada 1781
Łączę swe spojrzenia z promieniami słońca, które oświetlają Twoje okna. Opadłe liście tyle tylko dobrego mi dały, że mogę widzieć Twój dom. Powiedz mi słowo, że mnie kochasz, że mnie pragniesz, pozwól mi mieć nadzieję, że dziś Cię zobaczę, a wtedy wstanie dla nas znów szczęśliwy dzień.
G.

Weimar, 27 listopada 1781
Po swej codziennej, wędrówce, gdy samotnie spacerowałem pod Twoimi oknami, wracam do domu i to znaczy również: wracam do Ciebie. Znajduję Twój kochany liścik zapieczętowany tą długo oczekiwaną pieczęcią. Jest i na pewno będzie nam pięknie i dobrze ze sobą, gdyż z wolna wszystko zmierza ku lepszemu. Och, gdyby jednak częściej było się tak rozumnym, by korzystać ze szczęścia, i tak szczęśliwym, żeby w pełni posługiwać się rozumem. Bóg mnie pojmuje i ty też. Dobrej nocy, najlepsza, Małej oddaj posyłkę.

Weimar, 6 grudnia 1781
Kiedy moja Lotta wróci do domu, powinna zastać ode mnie słówko. Dziś rano czyniłem sobie wyrzuty, że nie przyszedłem do Ciebie. A więc jeszcze raz Ci mówię, bądź zdrowa!
Na tej ruchliwej kuli ziemskiej radość i spokój znaleźć można jedynie w prawdziwej miłości, dobroczynności i naukach. Bądź zdrowa. Myślę, że praca pójdzie mi dobrze, ale najlepiej, kiedy Ciebie znów zobaczę.
G.

Gota, 8 grudnia 1781
Przywitały mnie tu przyjazne twarze, wesołe rozrywki, obdarowano mnie sowicie, tak że spędziłem wczoraj przyjemny dzień. Jest tu zwyczaj, że Mikołaj obsypuje podarunkami, i mnie również obdarzył wieloma. Jeśli się tylko coś wśród nich znajdzie, co by Ci mogło sprawić przyjemność, natychmiast Ci wyślę. Od księżnej dostałem parę pięknych manszetów, a od ochmistrzyni dworu tabakierkę z podobizną Rousseau. Weseliliśmy się do północy. Jedliśmy ostrygi i piliśmy poncz.
W tym wszystkim towarzyszy mi umiłowany talizman. Wieczorem, za dnia i nocą, kiedy się budzę, wymawiam Twe imię i żyję nadzieją. Cieszę się z góry, że po powrocie znajdę Twój list.
Bądź zdrowa, najmilsza! Twoja postać i Twoja miłość jaśnieją wokół mnie i wszystkie myśli skierowuję do Ciebie jak do szczęśliwej ojczyzny. Bądź zdrowa! I pisz dużo!
G.

Eisenach, poniedziałek 10 wieczór
W Barchfeld czas wlókł się monotonnie i dłużył. Chciałbym nauczyć się gry na fortepianie, choćby tylko z myślą o takich godzinach. I tu również me uczucia krążyły wokół Twej miłości. Jeśli nawet myślę o czymś innym, dusza moja wiąże się z Tobą we wspomnieniu tysiącem skojarzeń, i choć czasem wydaje mi się, że jestem od Ciebie daleki, nim się spostrzegę, znów myślę o Tobie.
Następny list Cię ucieszy, bo mówi o życzliwości ludzkiej względem Twoich bliskich. Część mineralogiczna nie jest dla Ciebie. Nb. moja jedyna zdobycz z Barchfeld to cenny kawał rudy, który Ci pokażę, jeśli zechcesz, i określę jego wartość. A doprawdy lawa z Butspach jest bardzo piękna. Tu w Eisenach uwolniłem się od wszystkiego, chcę żyć wyłącznie dla siebie i Ciebie.
Stein jest u siostry i zapewne uważa swego pana szwagra za bardzo wartościowego człowieka, choć jest i z pozoru, i w rzeczywistości na pewno nicponiem. Naturalnie staram się być uczynnym dla Steina i pomagam mu, jak mogę. Jestem to winien Tobie, czegoż bo każdego dnia nie jestem winien Tobie i Twoim? Na cóż się zdadzą wszelkie blaski i cienie miłości, jeśli brak jej czynu! Mów mi zawsze o wszystkim, co Ci się u mnie podoba, proszę Cię, gdyż nie zawsze to odczuwam.
Względy, jakie mi okazują w Gocie, zwracają powszechną uwagę, sprawia mi to przyjemność zarówno ze względu na mnie, jak ze względu na dobro sprawy. I słusznie, żeby jeden dwór wynagrodził mi to, com stracił przez inny.
Pozdrów Ernesta i Fryca, pozdrów i siebie samą ode mnie.
Książę jest zadowolony i w dobrym nastroju, choć uważam, że to za droga zabawa karmić osiemdziesiąt osób na tym pustkowiu i przy takim mrozie, gdy jeszcze w dodatku dzików ani śladu, tylko dlatego, że on chce na nie zapolować z nagonką, a że łowy się nie udają, więc zamęcza i zanudza swoich, nadto zaś utrzymuje parę darmozjadów, szlachtę z sąsiedztwa, która mu nie jest bynajmniej za to wdzięczna. I to wszystko w najlepszej woli, by sobie i innym sprawić przyjemność! Bóg jeden wie, czy on kiedyś wreszcie się nauczy, że ognie sztuczne w południe nie wywołują żadnego efektu. Nie chcę być zrzędą, lecz on nigdy ani nikogo nie pyta o radę, ani nie omawia z nikim swoich planów. A zresztą widziałem go zaledwie parę chwil.
Proszę Boga, by mi pozwolił z każdym dniem swobodniej samemu sobą gospodarzyć, bym mógł być szczodry, zarówno gdy idzie o pieniądze czy o dobro, jak o życie lub śmierć.
G.

Wilhelmsthal, 13 grudnia 1781
Przede wszystkim, jak przed złożeniem ofiary, gdy oddala się od siebie wszystko przyziemne, przede wszystkim, kochana, jak  Ty sama, chcesz, ukochana Lotto, żaden... kochać... najwięcej... jej wysokość..
O najjaśniej oświecona, o przepotężna, rzucać mnie na wschodni sposób w pył przed obrazem, z  którego szydzę! Kiedy jesteś dla mnie „Ty", to na miłość boską żadnego więcej „Pani"! — Jakże oczekiwałem Twego listu, w końcu go otworzyłem i znów widzę „Pan". Niech sobie teraz leży, muszę go wpierw z, tego „Pana" na nowo przetłumaczyć. Za karę nic napiszę nic o sobie i o swej miłości, usłyszysz tylko, jak się wiedzie innym i mnie wśród nich.
Tymczasem druga strona wyschła, a ja poprawiłem Twój list i skreśliłem wszystkie „Panu". Dopiero teraz to będzie list! Wybacz, że o tę drobnostkę czynię tyk hałasu! Jakbyś mówiła o osobach trzecich, cokolwiek by to było... pozwól, niech to będzie po raz ostatni, i wybacz.
Teraz jestem w Wilhelmsthal, chcę i muszę czekać na to, co się zdarzy. Dziś rano chciałem odjechać, lecz potem nic z tego nie wyszło, byłoby nietaktem, gdybym wyjechał. Zresztą dowiesz się o tym wszystkim, gdy się spotkamy, kochana spowiedniczko. Droga Lotto, przywiozę Ci pełną garść moralnych i politycznych tajemnic, gdyż nie podejmuję się o tym pisać, za wiele tego jest.
Książę wyczynia coś niemożliwego z tym polowaniem, a jednak jestem z jego książęcej mości zadowolony. Wszyscy pozostali grają swoje role. Ach, Lotto, jak to dobrze, że nie gram żadnej. Pozwalam się traktować jak gość, mogą się przede mną uskarżać jak przed obcym, ani mnie to ziębi, ani mnie to grzeje, byleby tylko książę, który na ogół wie, czego chce, chciał czegoś lepszego.
Na nieszczęście nie czuje się on dobrze w domu, choć bardzo lubi dwór.
Kochana, słodka moja, mam Ci tyle do opowiedzenia!
Przysłali mi tu włoski przekład Wertera. Ten błędny ognik jakąż wywołał sensację! Również tłumacz zrozumiał go dobrze, jego przekład jest swobodny, ale znikł w nim gdzieś zupełnie ów żarliwy wybuch cierpienia i radości, które się bezustannie wzajem przenikają, toteż trudno pojąć, czego pragnie bohater. Moje ukochane imię zamienił na Anetę. Musisz to sama przeczytać i osądzić.
A więc minęło osiem dni, a ja tęsknię gorąco za domern, nie tyle  za domem, co za Tobą, jedyna, gdyż wiedzie mi się dobrze, jakoś układają się stosunki między mną a ludźmi; o nic się nie troszczę i piszę dramaty. Mój Egmont będzie już wkrótce gotów i gdyby nie ten fatalny czwarty akt, którego nienawidzę, a który koniecznie muszę przerobić, zakończyłbym w tym roku i tę przeciągającą się od dawna pracę nad sztuką.
Dziś przybywa książę z Goty. Jutro wybierają się na polowanie, mam nadzieję, że im ucieknę. W niedzielę książę wydaje przyjęcie, by też raz zrównać się z Ojcem w niebiosach, z tą tylko różnicą, że goście spod płota od razu na początku znajdą się na kartach Fouriera. Bez przerwy tylko się tu jeździ tam i z powrotem, włóczy konno, galopuje. Marszałek dworu przeklina, nadkoniuszy burczy, a w końcu wszystko idzie swoim trybem. Gdyby te gonitwy i nagonki na zwierza przynajmniej nas wzbogaciły o jakąś prowincję, pochwaliłbym je, ale że tu chodzi o parę połamanych żeber, ubitych koni i pustą sakiewkę, nie chcę z tym nic mieć wspólnego, tyle tylko, że z tego wszystkiego udaje mi się cośkolwiek uszczknąć do mojej polityczno-moralno-dramatycznej teki. Przeczytałem włoski przekład, coraz lepiej mi się podoba, język wcale przyjemny, nie natknąłem się jeszcze na błędne rozumienie tekstu, a to już wiele.
Książę jeszcze nie wrócił z Goty. Muszę kończyć, bo goniec wyrusza. Adieu, po tysiąckroć jedyna. Tak wiele mam Ci do powiedzenia.
G.

Weimar, 25 grudnia 1781
Dziękuję i jeszcze raz dziękuję za wszystko. Wkrótce Cię zobaczę, nałożę odświętne szaty i tak wystrojony ukażę się Tobie i dworowi, i wszędzie będę rozpowiadał, jak Cię niewymownie kocham.
G.
Wiele szczęścia w dniu urodzin.

Weimar, 28 grudnia 1781
Niebu dzięki, że ten nastrój minął, a miłość Twoja pozostała. Będę dziś pilnie pracował, to mi dobrze zrobi. Herder pięknie rozprawia o wędrówce dusz, ucieszą Cię te rozmowy, to przecież i Twoje nadzieje, i Twoje myśli. Niektóre miejsca są wprost urzekające. Bądź zdrowa, najdroższa. Wieczór zapowiada się przyjemnie, bo Ty przyjdziesz wraz z wieczorem.
G.

Weimar, 1 stycznia 1782
Wraz z pierwszym powolnym brzaskiem przesyłam Ci powitanie na Nowy Rok. Wiesz sama, z jakim go rozpoczynam zadowoleniem, jedno tylko mam życzenie, by móc Ci się odwdzięczyć, gdyż wszystko jestem Ci dłużny. Czuję się, jakby mnie od tej chwili nie miała spotkać żadna przykrość, najpiękniejsze otwierają się przede mną horyzonty. Postanowiłem dziś pozostać w domu i malować, jednak nie wiem, czy w tym wytrwam, a chciałbym od razu na początku roku wziąć się w karby. Powiedz mi, najdroższa, jak spałaś. Posyłam coś na deser. Bywaj zdrowa. Bywaj zdrowa!
G.

Weimar, 29 stycznia 1782
Po ciężkim dniu śpieszyłem do Ciebie. Zaskoczony patrzyłem na oświetlone okna u Geiblów. Miałem jeszcze nadzieję, że Cię znajdę w domu, więc szybko popędziłem. Nie zastałem Cię, czułem się zawiedziony. Gdym wracał, księżyc świecił jasno i znalazłem Twe miłe słowa, dziękuję Ci za nie. Psyche nie była niema. O, Ty, miłości moja! Dobranoc! Gdybyś wiedziała, jak bardzo potrzeba mi było jednego Twego spojrzenia, zostałabyś w domu. Ale nie wolno mi być dziecinnym! Adieu.
G.

Weimar, 16 lutego 1782
Wprawdzie miałem zamiar pozostać w domu, lecz piękny poranek zachwiał mym postanowieniem, bo jakiż byłby to dzień bez Twego widoku? Chciałbym sobie ściąć włosy i posłać Ci je na znak tylu słów miłości. Powiedz mi, jak spędzisz dzisiejszy dzień i gdzie Cię zastanę wieczorem? Bądź zdrowa, czekam słowa od Ciebie.
G.

Weimar, 18 lutego 1782
Ledwiem się obudził, już myślę o Tobie, muszę Ci przesłać tych kilka linijek, aby móc zabrać się do czegoś innego. Chcę zażyć lekarstwa. Powiedz mi, czy się dziś udzielasz towarzystwu?
Lotto, coś mi leży na sercu, jakaś chimera mnie dręczy i już od dawna budzi we mnie lęk; pozwól, że Ci to wyznam, musisz mnie podnieść na duchu. Z bólem oczekuję chwili, kiedy Cię znów ujrzę. Musisz mi wybaczyć. To miłość rodzi te przywidzenia, upiory, co minie przerażają, a które Ty jedyna możesz rozproszyć.
G.

Jena, 14 marca 1782
Gdy tylko zapada noc, coraz gorzej ze mną, a teraz, kiedy grają capstrzyk, którego zawsze słuchałem u Twego boku, pragnienie ujrzenia Ciebie staje się aż bolesne.
Już teraz lękam się, jak to będzie, jeśli pogoda zatrzyma Cię w sobotę wieczór. Jest mi tu dobrze, gdyż pewne sprawy mi się pomyślnie układają. Ach, Lotto! Cóż może człowiek! I cóż mógłby zdziałać człowiek!
Bywaj zdrowa, jestem Twój, całkowicie Twój. Muszę Ci to wciąż powtarzać i za każdym razem nie mogę się od tego powstrzymać. Cieszę się na nowo, że będę mógł służyć przyszłej zimy naszemu Towarzystwu Miłośników Przyrody. Organizacja na pewno będzie dobra, gdyby nie ten zły demon trywialności, który mi już wiele napsuł, a i to także może zniszczyć.
Adieu, moje myśli śpieszą do Ciebie i cieszą się, że spotkają Cię wpół drogi.
G.

Dornburg, 16 marca 1782 o szóstej wieczorem
Kiedym się dziś rano zbudził i zobaczył piękne słońce, miałem nadzieję, że przybędziesz tu, i tak spędziłem cały dzień. Teraz kiedy już zapada noc, moja nadzieja powoli gaśnie i przychodzi rezygnacja.
Książę będzie tu za godzinę, spodziewam się, że przywiezie mi kilka słów od Ciebie.
Może chociaż we wtorek... trudno mi wprost pomyśleć, że i on również minie i nie zobaczę Cię, choć jestem tak blisko. Nie możesz sobie wyobrazić, jak Cię oczekuję i tęsknię za Tobą — o trzeciej, czwartej godzinie, kiedy każda chwila może mi Ciebie przynieść!
Mój Mieding gotów, spodziewam się, że Ci go przeczytam i że Warn urozmaicę wieczór. Zdaje mi się, że koniec jest godny początku i że wszystko wiąże się z sobą. A teraz chcę się zabrać do Egmonta i myślę, że się z nim w końcu uporam.
Jeszcze zwodzą mnie glosy, jeszcze czekam, to słyszę wołanie Schacha, to znów zdaje mi się, że zbliża się powóz, a tu coraz ciemniej i narasta we mnie pewność, że już nie przyjedziesz.
G.

Dornburg, niedziela wieczór, 17 marca 1782
Dzień minął w ciszy. Gadało się i czytało, trochę się spacerowało itd. Z trudem zdobywam się na pilność, jedynie Egmonta chciałbym skończyć i wiem, że to możliwe.
Jutro wczesnym rankiem odjedzie konny posłaniec do Weimaru, będziesz więc miała ode mnie „dzień dobry".
Poniedziałek spędzę w nadziei i oczekiwaniu na wtorek. Żebyś tylko była zdrowa! Niepokoję się, bo to dla mnie taka wielka radość, potem minie aż osiem dni, nim będę Cię mógł ujrzeć.
Mój wiersz przyjął książę bardzo dobrze, czekam na dalsze jego losy. Na cześć Schröter dodałem dwanaście wierszy, mam nadzieję, że Ci się spodobają i że w ogóle będziesz z tego zadowolona.
Tobler przysłał jeszcze trzy sztuki Ajschylosa i pakiecik z Grecką Antologią dla Ciebie, Werthernowej i Małej.
Bądź zdrowa, jestem Twój. Moja dusza zamyka się w sobie, gdy jej brak Twego widoku. Tym razem Osmannstädt wydaje się interesujące i dobrze urządzone. Adieu, najukochańsza. Pracuj pilnie nad Apollem.
Przy biurku księcia.
Już długo trwam w napięciu, czy nie ukaże mi się światło z Twego okna. A teraz muszę, nie pozdrowiwszy Ciebie, zejść na dół w ciemną noc. Adieu. Zabieram ze sobą Twój drogi obraz i cieszę się dniem następnym, który mi Ciebie zwróci.
G.

Buttstädt, 20 marca 1782
Moja tęsknota za Tobą, kochanie, prawie nie daje mi pisać do Ciebie. Gdybym za nią miał podążyć, dosiadłbym konia i popędził, bo jeśli idzie o czas, mógłbym zdążyć jutro na oznaczoną porę tam, gdzie być powinienem. Gdyby była ładna pogoda, zrobiłbym tak, jednak wstrzymuje mnie burza i straszna droga.
Podczas obiadu opowiadali sobie włodarze miast, a zwłaszcza Castrop, stare historie, jak to sobie pomagali w rozmaitych sytuacjach podczas wojny. Nawet gdy idzie o codzienne sprawy, jest dla mnie rzeczą interesującą widzieć, jak człowiek zabiega, krząta się i dobija do swego losu.
Unstrut wystąpiła z brzegów, będę musiał objechać dookoła, a jutro zanocuję na pewno w Kalbsrieth u czcigodnego Curiusa, który też nie zasypia gruszek w popiele.
A teraz chcę przysiąść fałdów i poczytać starego historiografa, aby w końcu ożywić Egmonta albo jeśli wolisz, aby go uśmiercić. Dziś rano rozmyślałem również nad Wilhelmem Meistrem; może niebiosa pozwolą, że spełni się proroctwo Garvego, bo kiedy nie mam nic do roboty, mogę się bronić przed pożądaniem Ciebie tylko ukochaną moją sztuką, która mnie, biedaka, wspomaga w ciężkich dniach.

Wieczorem
Czytałem, rozebrałem się i pisałem. Pierwszego dnia, ilekroć odjeżdżam od Ciebie, nigdy nic mi się nie udaje, każdym nerwem swej istoty wyrywam się do Ciebie. Niemal nie do zniesienia jest myśl, że dopiero za osiem dni mam Cię zobaczyć. Cóż za dziwaczne, by nie rzec niemądre, myśli mnie nachodzą, to się nie da opowiedzieć!
Co do Egmonta, nie tracę nadziei, ale idzie wolniej, niż myślałem. To dziwna sztuka. Gdybym ją jeszcze raz miał napisać, napisałbym inaczej, a może wcale. Ale że już jest, niech więc będzie, chcę tylko zatrzeć tę nazbyt rozwichrzoną studencką manierę, która kłóci się z powagą przedmiotu.
List ten otrzymasz przez posłańca, który jutro wcześnie stąd wyrusza.
O, Ty najlepsza moja! Przez całe życie miałem jedyne, idealne pragnienie, aby być kochanym, i daremnie szukałem spełnienia w szalonych marzeniach, a teraz, kiedy świat staje mi się z każdym dniem jaśniejszy, znajduję to w końcu w Tobie i obym nigdy tego nie utracił! Bywaj po tysiąckroć zdrowa!
G.

21 raniutko
Jeszcze raz dzień dobry, zanim opuszczę Buttstädt. Dziś wieczorem będę w Kalbsrieth. Jutro zastanę list od Ciebie, to moje najgorętsze życzenie. Kiedym z dala od Ciebie, dopóty nie mam spokoju, dopóki znów nie zobaczę kilku linijek z Twych rąk.
Jak z Twoim gardłem? Jak się czujesz? Bądź mi zdrowa. Z Allstädtu poślę Ci Miedinga, jeśli tylko będzie po temu okazja, każę go przepisać dla Ciebie. Dzień dziś lepszy od wczorajszego, a jednak zawsze jest coś, co sprawia ból. Bywaj zdrowa Ty, co stanowisz najdroższy sens mego całego życia, bywaj zdrowa, jedyna, której nic nie muszę dawać, by wszystko znaleźć w Tobie.
G.

Gota, niedziela, 31 marca 1782, o wpół do dwunastej w nocy
Miałem tak zakłócony porządek dnia, że o tej porze piszę do Ciebie. Najukochańsza Lotto, nie dziwi mnie wcale, że bogacze bywają chorzy, że cierpią, dziwię się, że oni w ogóle żyją. Jak to dobrze, że pośród tylu obcych mi ludzi powoli i pewnie odnajduję Ciebie, wiedziony miłością. Jak muszle, co pływają, kiedy się wychylą ze swych skorup, tak ja uczę się żyć wydobywając na światło powoli to, co we mnie było dotychczas zamknięte. Stosuję się do wszystkiego, o czym ostatnio rozprawialiśmy, mam na myśli sposób życia, zachowanie się, dobre maniery i dystynkcję, poddaję się im i zawsze o tym pamiętam. Mogę Cię zapewnić, że wszyscy, których obserwuję, o wiele bardziej grają własne role aniżeli ja swoją. Przyjemna to gra dla kogoś jak ja, co nie ma żadnego innego zamiaru, żadnego innego życzenia poza jednym jedynym, by podobać się Tobie i być przez Ciebie kochanym. Kiedy wrócę, będziesz uczestniczyła w moich żniwach. Dobrej nocy! Daremnie marzyłem, by Cię podczas tych czternastu dni choć raz zobaczyć, wciąż coraz dalej od Ciebie odjeżdżam.

Wtorek, 2 kwietnia
Jest tu huzar, więc zawiezie Ci ten list.
Po obiedzie jadę do Eisenach i oddalam się coraz bardziej od celu mego życia...
...Tysiąc i tysiąc razy dzięki za Twą miłość, napisz mi jeszcze raz na Eisenach, potem na Meiningen. Ode mnie będziesz miała też wciąż wiadomości. Hrabinę Brühl  czeka marny koniec. Zauważ, ona prostytuuje się na oczach wszystkich, nikt nie ma wątpliwości, że jest niespełna rozumu. Marszałek dworu nie lepszy. Pozdrów nasze przyjaciółki i Steina. Witzleben ma swoją lucernę.
G.

Eisenach, 2 kwietnia
Z Goty, gdzie mi było tak zacisznie jak dziecku w łonie matki, przybyłem tu, gdzie dopadły mnie troski jak zgłodniałe wilki. Gdybym mógł ułożyć interesy naszego księstwa tak dobrze jak moje własne, moglibyśmy mówić o szczęściu, gdyby nadto szczęście było nam tak wierne i oddane jak Ty, można by nas przed śmiercią zaliczyć w poczet świętych.
Najdroższa Lotto, że też człowiek może czynić dla siebie tak wiele, a tak mało dla innych! Być użytecznym dla ludzi, to nigdy nie spełnione życzenie. Wszystko prawie, do czego byłem zdolny, udało mi się rozwinąć w najwyższym stopniu i osiągnąć szczęście i myślę, że tak będzie też w przyszłości. Dla innych zaharowuję się i nic nie osiągam, dla siebie wystarczy mi ledwie palcem ruszyć i już wszystko samo wpada mi w ręce.
Mędrzec Mambres żywi się myślami, wszystkie winnaś usłyszeć, kiedy czas łaskawy powiedzie mnie do Ciebie.
Zmęczyła mnie burza w czasie podróży, jednakże cieszy mnie, że wszelkie niewygody mogę znieść spokojnie, jeśli zachodzi konieczność i mam cel przed sobą, bezcelowość doprowadza mnie do szału, wypowiedziałem jej świętą wojnę. Dobrej nocy, moja miła! Jakże się cieszę, że mogę udać się na spoczynek o należytej porze i bez ucztowania!
Eisenach, 3 kwietnia wieczorem. List musi odejść, a więc jeszcze pozdrowienia z dnia dzisiejszego.
A oto wzory tutejszego stylu:
U Bechtolsheimów jadłem wiele, gdyż zgłodniałem, a kuchnia tam smaczna, za to wieczorem przewiduję okropną kolację u Herdy. Adieu, najmilsza. Posyłam Ci pierwsze kwiaty, którem zobaczył, niemal że się na nie rzuciłem.
Tu ludzie bardziej opanowani są żądzą używania życia aniżeli u nas — to prawdziwe przekleństwo, że wysysamy szpik kraju tamując wzrost dobrobytu, który byłby błogosławieństwem dla ludzi.
Adieu, oby łaska nieba była przy Tobie, tak jak moja miłość.
G.

Kreuzburg, 5 kwietnia 1782
Kochana Lotto, książę przywiózł mi Twój list, spodziewałem się go, bo aż do Meiningen nie będę miał żadnych wieści od Ciebie.
Oprowadzam Cię zawsze po najgłębszych pokładach mej duszy i wymyśliłem sobie coś, co Ci powinno sprawić odrobinę przyjemności. Świat jest ciasny i nie każda ziemia rodzi wszystkie drzewa, nędzna jest istota ludzka, odczuwa się wstyd będąc faworyzowanym pośród tysięcy. Ciągle się słyszy, że kraj nasz ubogi, że staje się coraz biedniejszy, pocieszamy się, że to nie odpowiada rzeczywistości, a nawet puszczamy to mimo uszu, lecz kiedy w końcu spojrzy się prawdzie w oczy i zobaczy tę beznadziejną sytuację, tę ciągłą fuszerkę!
Mam Ci wiele do opowiedzenia o ludziach i pewnie zauważysz, że moje oczy zaczynają dostrzegać rzeczy z bliska. Adieu, najukochańsza! Pisz mi dużo do Meiningen i Ilmenau. Kiedy będę wracał stamtąd i ktoś spotka mnie wpół drogi, będzie jeszcze piękniej niż poprzednim razem.
Adieu po tysiąckroć.
G.

Gerstungen, wieczorem, 5 kwietnia 1782
Kiedy odjeżdżaliśmy z Kreuzburga otrzymałem Twój miły list z 2 kwietnia. Twoje słowa, takie dla mnie łaskawe, wzywają mnie wraz z podmuchami wiosny do Ciebie. Czasem ogarnia mnie niecierpliwość, że jeszcze tak długo będziemy rozdzieleni. Zachowaj w ciszy serca miłość dla mnie i nagródź mi to, czego mi odmawia oddalenie.
Z księciem idzie mi niezgorzej, jest rozsądny — ale widzę, że jestem już strasznie znużony i nie mogę dalej pisać. Załączam list od Knebla.
G.

Tiefenort, 6 kwietnia 1782, sobota
Kochana Lotto, oto znów zaczynani starą piosenkę: pod koniec dnia, zmieniwszy miejsce pobytu, posyłam Ci jeszcze kilka słów z zapewnieniem, że tysiące moich myśli mkną do Ciebie.
Książę jest w Barchfeld, ja natomiast przekładam moją samotną niedzielę nad tamto towarzystwo. Książęta i księżniczki mają sobie zawsze coś do powiedzenia, dla nas, postronnych, staje się taka rozmowa w pewnych okolicznościach nader uciążliwa. Nie świadczy to może o opanowaniu sztuki życia, jednak nie mogę tego zmienić tak od ręki.
Z Bättym prowadziłem tego wieczora rozmowę o szczegółach gospodarki rolnej. To człowiek na swoim miejscu, budzący zaufanie! Wciąż pogłębiam swoją wiedzę o ziemi i gospodarce rolnej. Zwłaszcza że nie wmawiam sobie, iż coś wiem, ani mi nawet na myśl nie przychodzi, bym kiedyś miał w tej dziedzinie czegoś próbować bez znajomości rzeczy.
Jutro wyruszam na Craynberg, piękny tam widok ze starym zamkiem, który może narysuję tylko po to, by Ci coś przywieźć.
Jeszcze dwanaście długich dni, zanim Cię znów zobaczę! Muszę zachowywać się bardzo ostrożnie, aby myśl o Tobie nie stała się dla mnie udręką, byłoby to nie do zniesienia.
Dobrej nocy, Lotto. Bądź zdrowa, ty moja opoko, najmilszy śnie mego życia!

Niedziela, 7 kwietnia, rano
Huzar zabiera ten list do Eisenach. Może otrzymasz go wcześniej, wcześniej aniżeli ten, który przywiezie Ci książę. Krokusy i zielone listki agrestu mają bardzo przyjazne twarze. Jak to dopiero będzie osiemnastego! Proszę! Błagam!
G.

Kaltennordheim, 9 kwietnia 1782
Dawno do Ciebie nie pisałem, a teraz przybyłem tu i piszę w tej samej izbie, skąd przed półtora rokiem odesłaliśmy Ci wraz z wołami wiersze, i jakże inaczej patrzę na to wszystko teraz, kiedy wiem, jaka miłość czeka na mnie za górami.
Twa ostatnia karta wzbudziła we mnie wiele smutnych myśli, jednej nocy płakałem gorzko, kiedym wyobraził sobie, że mógłbym Cię utracić. Wobec wszystkiego, co mnie może spotkać, potrafię zachować wewnętrzną równowagę, tylko wobec tego jednego — nie. Nadzieja pomaga nam żyć, toteż spodziewam się, że jesteś i będziesz zdrowa, kiedy otrzymasz tę kartkę.
Kładę między kartki pierwsze fiołki i stary mech, kwiatki zerwałem niedaleko ruin, które przywiozę Ci na rysunku. Wszystko na próżno, w malarstwie nie posuwam się ani o krok naprzód, z każdym dniem wyraźniej widzę, że tylko wytrwałe mechaniczne ćwiczenie czyni nas w końcu zdolnymi do wyrażania przeżyć duchowych, inaczej pozostaje tylko głuche pragnienie, aby uchwycić to w locie.
W Barchfeld znalazłem przykładne małżeństwo, dzielnych i uprzejmych ludzi. Margrabina pytała o Ciebie, uskarżała się, że już dawno nie ma listu i że nieczęsto pisujesz, ucieszyłem się w duchu na myśl, że Twoje ostatnie listy są u mnie w kieszeni.
Z Barchfeld wyjechałem konno do Probstzella, gdzie kazałem się zameldować u proboszcza, aby poznać tutejszych ludzi, a także, by nasłuchać się okolicznych nowin.
Proboszcz to młody człowiek, jest tu dopiero od roku, szlachcic z Warnsdorf, uprzejmy, otwarty, naturalny i swobodny jak ktoś, kto urodził się bogatym. Znać po nim wychowanie katolickie i dobre pochodzenie. Ma bardzo miłą i rozumną matkę. Nasza dysputa zaprowadziła nas do Fuldy, Würzburgu, Bambergu, Moguncji. Charakter tych prowincji kształtuje zupełnie innych ludzi aniżeli u nas, toteż rozmowa ta wiele mi dała.
Wprawdzie nic to nadzwyczajnego, lecz zebrałem sporo różnorodnych spostrzeżeń, którymi chętnie się z Tobą podzielę. Kiedy jestem sam, opowiadam sobie, com widział, jak gdybym z Tobą rozmawiał i o wszystkim Cię informował. Najukochańsza, ilem Ci jest winien! Gdybyś mnie nawet nie darzyła tak piękną miłością, gdybyś mnie tylko znosiła obok innych, nawet wtedy czułbym się w obowiązku poświęcić Ci całe moje istnienie. Gdybym Ciebie nie miał, mógłbym się bez żalu wyrzec cierpień i pragnień kochanka. Czy świat jednak wydałby mi się wówczas tak piękny i czy mógłbym się czuć szczęśliwy, gdybym na nim już nie miał czego szukać?
G.

Ostheim, 10-go
Wreszcie na najdalszym punkcie (aphelio) mej podróży, po równi odległym od mej ojczyzny, jak od Ciebie, a jednak oddalony od niej myślami o setki mil, a Tobie tak bliski, że tylko ręce do siebie wyciągnąć.
Jutro miły dzień dla mnie, bo będę mógł sobie powiedzieć: za osiem dni znów Ją zobaczę. Do tego czasu będę jeszcze nieraz przemierzał górę tam i na powrót. Jutro do Meiningen, gdzie bawią obaj książęta, potem (oby Bóg dał wkrótce) do Barchfeld, gdzie zatrzymały się księżniczki, później przez Las Turyński do Ilmenau i wreszcie na spotkanie mej ukochanej. Czas oczekiwania chcę spędzić pod każdym względem nienagannie; kiedyś się już raz mną zajęła, pragnąłbym, by Ci każdy mógł szeptać jak nasza hrabina: Pour celui la, on Vous le pardonne.
Wstydzę Ci się powtórzyć, jak wciąż tylko myślę o Tobie. Przeistaczasz mi się we wszystkie przedmioty, niby widzę je dokładnie, a mimo to wszędzie widzę Ciebie, nie jestem ani nieobecny, ani roztargniony, a jednak zawsze przy Tobie i zawsze jedynie Tobą zajęty.
Dziś w drodze toczyłem w duchu filipikę przeciwko Poncjuszowi Piłatowi. Najlepszą część z tego zachowam dla Ciebie. Oby tylko maj był piękny, żebyśmy mogli odbywać miłe przechadzki.

Ostheim, 11-go
Wreszcie nadszedł czwartek, następny będzie jeszcze milej oczekiwany. Jadę do Meiningen i spodziewam się tam zastać listy od Ciebie. Strach mnie ogarnia na samą myśl, że ujrzę dwóch młodych dopiero co puszczonych wolno książąt, i do tego takich! Wychowawców młodych książąt, o ile ich znam, porównuję do ludzi, którym powierzono pracę nad biegiem strumienia w dolinie, z jednym tylko zadaniem, by w miejscu, za które odpowiadają, wszystko płynęło spokojnie i cicho; stawiają więc groble w poprzek i spiętrzają wodę skierowując ją do sennego stawku, a kiedy chłopak osiąga pełnoletność, wtedy (następuje przełom, woda przybiera, gwałtem i przemocą toruje sobie dalszą drogę, unosząc ze sobą kamienie i muł. Można snuć różne cudowne przypuszczenia wyobrażając sobie, jaki będzie ten potok, kiedy w końcu spłynie nadmiar wód i każdy z nich stanie się strumykiem wielkim lub małym, przezroczystym lub mętnym, jak go natura ukształtuje, i czy będzie dalej płynął swym zwykłym nurtem. Wybacz mi to przydługie porównanie. Odnosi się ono również do surowego wychowania w domach prywatnych. Adieu, najukochańsza. Pozdrów Steina, Fryca, Waldnerową, Karolinkę, Ernesta.
Poleć mnie pamięci księcia i księżnej.
Ten list przyjdzie do Ciebie późno, stąd poczta odchodzi nie bardzo regularnie. Pozdrów małą szwagierkę.
G.

Meiningen, 12 kwietnia 1782
Twój miły list, którym tu zastał, sprawił mi radość na powitanie. Zatrzymałem się u Bibry, moje sprawy posuwają się dobrze. Książęta przewracają wszystko do góry nogami i robią głupstwa, ale im chętnie wybaczam, przypominając sobie swoje własne. Pytają mnie o radę, a ja nauczyłem się tylko to doradzać, o czym wiem, że będzie przeprowadzone.
Pani von Hendrich bardzo cierpi z powodu swego najstarszego syna, nie mogłem jej dodać otuchy, bo jej dziecko jest porażone w swym najgłębszym rdzeniu i wlecze beznadziejny żywot.
Chce mi opisać całą historię tej choroby, a ja mam to przekonsultować z Hufelandem, Dla pani von Bibra sprowadzam gospodynię z Losanny i jeszcze moc takich różnych zleceń wziąłem na siebie, widzisz, jak dotrzymuję słowa.
Och, kochana Lotto, jak ile się dzieje większości ludzi! Jaki ciasny ich krąg życia i dokądże zmierzają! Natomiast my oboje posiadamy skarby, którymi moglibyśmy wykupić całe królestwa, pozwól więc nam w spokoju rozkoszować się tym, co nam przeznaczone.
Ciężko będzie wyleczyć Steina. Żal mi Ciebie. Gdybyś przynajmniej od tej strony miała spokój, to mniej byśmy odczuwali ciężar życia. Starałem się w ciągu tych dni bardziej zająć się sprawami rolnictwa i coraz więcej się przekonuję, że człowiek, który spędza całe swoje życie przy zielonym stoliku, nie może być dobrym rolnikiem. Trzeba się urodzić blisko ziemi i na niej być wychowanym, by z niej coś wydobyć.
Jakie wzniosłe to i wspaniałe widowisko, gdy tak konno mijam góry i pola, gdy widzę wyraźnie i jasno powstanie i kształtowanie powierzchni naszej ziemi, gdy myślę o pożywieniu, które z niej czerpią ludzie; pozwól mi, kiedy wrócę, ażebym Cię mógł swym zwyczajem zaprowadzić na szczyt góry i pokazać Ci królestwa świata i chwałę ich.
Jutro wyruszam do Barchfeld i zostanę tam do wtorku rano. Spraw, bym we wtorek wieczór znalazł choćby jedno słówko w Ilmenau i nadzieję na czwartek. Przecież dzień ten nadejdzie i będzie mi życzliwy, wszak dotychczas układało mi się wszystko tak cudownie.
Żal mi do głębi biednej księżnej. Nie widzę lekarstwa na to zło. Gdyby mogła znaleźć coś, co by poruszało jej serce, wówczas o ile by jej los sprzyjał, może otwarłyby się przed nią jakieś nadzieje. Hrabina jest na pewno pełna wdzięku, jakby stworzona po to, by przyciągać mężczyzn i zatrzymać ich przy sobie. Księżna również, tylko że u niej, jeśli wolno mi się tak wyrazić, wszystko pozostaje w pączku. Wobec człowieka zamkniętego w sobie ludzie się też zamykają, przed otwartym natomiast wszystkie serca stają otworem, zwłaszcza gdy i jeden, i drugi to istoty wyższe. Nie ma kobiety milszej nad księżnę, w chwilach gdy czuje się z ludźmi dobrze; nawet wtedy, gdy jest uprzejma z raisonnement, co ostatnio zdarza się często, jej obecność działa ożywczo.
Kiedy wrócę, opowiem Ci jeszcze dużo o tym, co wiem, również i o hrabinie.
O Ty najlepsza! Któż może rozkazywać miłości? Tej najprostszej i najbardziej kapryśnej istocie, najdziwaczniej ulepionemu stworowi, który zwie się człowiekiem. Któż może rozkazywać dziecku, którym raz łatwo pokierujesz przy pomocy marnej zabawki, to znów nie przynęcisz go żadnymi skarbami — konstelacji gwiazd, której drogę można obliczyć co do punktu jak tor słońca, a która często bardziej może zwieść obserwatora aniżeli kometa czy błędny ognik...
Jeszcze muszę przetrzymać koncert i jedno souper. Mam nadzieję, że z księżniczkami pójdzie już lepiej, szczególnie że mają przy sobie małą Thunger, z którą jestem dobrze. Pozwolisz mi chyba być dla nich serdeczny i uprzejmy, przecież wszystko zawsze Ci zwracam w trójnasób. Po tysiąc razy adieu.
G.

Meiningen, 12 maja 1782
Moje sprawy układają się dobrze; szczęściem nie ma nic ważnego ani trudnego, wiesz, że wszystko traktuję jak ćwiczenie, więc też ma to dla mnie pewien urok. Jako poseł byłem przyjęty na uroczystej audiencji przez obu książąt, liberie na sali, cały dwór w przedpokojach, u skrzydeł drzwi dwaj paziowie, a panowie szlachta w sali audiencyjnej. Jutro jadę do Coburga, by odegrać tę samą komedię, chcę też stawić się na dworze w Hildburghausen, a pod koniec tygodnia w Rudolstadcie. Skoro już raz jestem w drodze, chciałbym skończyć z wszystkimi dworami w Turyngii. Z Rudolstadtu pchnę posłańca do Kochbergu, by się dowiedzieć, czy tam jesteś.
Ponieważ karta mi idzie, wszystko mi się udaje, albowiem ostrożnie korzystam ze szczęścia, pomnażam je więc z każdym dniem i nic nie trwonię. Gdyby wygraną były pieniądze, wkrótce miałbym milion. Różni ludzie są skazani na różne losy w świecie. Bogaczem nigdy nie zostanę, tym bogatszy będę w zaufanie, dobre imię i wpływ na umysły ludzi.
A co osiągnę, złożę u Twych stóp. Moja najukochańsza, należę do Ciebie wszystkimi zmysłami i nie posiadam nic, za co bym Ci nie płacił cła i myta.
Zatrudniłaś w moich oczach i uszach małe duszki, które ze wszystkiego, co widzę i słyszę, żądają dla Ciebie należnej dani.
Mieszkam naprzeciw kościoła. To okropna sytuacja dla kogoś, kto się nie modli ani na tej, ani na tamtej górze, ani nie ma przepisanych godzin na uwielbianie Boga. Już od samego rana od czwartej dzwonią i grają na organach, muszę przerywać pracę, bo nie mogę zebrać myśli. Adieu, kochana, kochana Lotto.

Coburg, 13 maja 1782, wieczór
Tak więc posunęła się moja wyprawa wojenna, i to wcale szczęśliwie i punktualnie. Kiedy głowa wie, czego chce, a sercem nie trzeba się wyrywać z domu, by się czuć dobrze, wtedy się we wszystkim szczęści. Dlatego każdego dnia dziękuję Ci, najmilsza, że jestem Twoim, że mnie na właściwą skierowałaś drogę. Nie żądam więcej od ludzi, aniżeli mogą dać, i bynajmniej nie narzucam im więcej, niż chcą mieć, skoro im od razu nie mogę ofiarować wszystkiego, czego by pragnęli.
W Meiningen okazano mi tyle względów, że chyba trudno cieszyć się większą atencją, przyjaźnią i uprzejmością. Nie bacząc na to zachowuję powściągliwość, niczego nie przyjmuję ponad to, o czym wiem, że mnie nikt tego nie pozbawi. Ale im bardziej traktuje się ludzi podług innej, nie ich własnej miary, tym więcej zamyka się człowiek w sobie i zachowuje się wobec nich jak muzyk wobec swego instrumentu; nie mógłbym tego uprawiać przez te osiem dni, gdybym sercem i duszą nie był przy Tobie...

Coburg, 15, po południu
Widok z fortecy jest wspaniały, ranek miałem przyjemny, zieleń aż bucha, a biedny człek się cieszy, że świat wokół młodnieje, gdy on sam wciąż się starzeć musi.
Dziś pojedziemy jeszcze do Kamiennego Młyna von Thümmela, opowiem Ci o nim dokładnie po przyjeździe.
Adieu, muszę skończyć. Jutro o świcie wyjeżdżam stąd.
G.

Weimar, 20 maja 1782
Z Frycem ułożyło się wszystko jak najlepiej. Gały dzień siedzi u mnie, jest pilny, wesoły i grzeczny. Spodziewam się, że dziś wieczór będę u Ciebie, trudno mi się wyrzec tej nadziei. Około piątej będę przechodził przez podwórze i głośno z nim rozmawiał. Jeśli mnie zechcesz widzieć, podejdź do okna. Bądź spokojna, wszystko będzie dobrze. Tylko wpierw zabierz Fryca stamtąd i ułóż go spać, kiedy Ernest już wyjdzie, bo dłużej tak z wielu względów trwać nie może. Potem już wszystko urządzimy, zrobię dla niego, co będę mógł. Uspokój się. Bądź zdrowa i nie lękaj się. Jestem zawsze oddany Tobie i Twoim.
G.

Weimar, 25 maja 1782
Smutno mi było na cały dzień Cię utracić, więc zagarnąłem Twego Fryca i wszędzie go wodziłem ze sobą. Najpierw na nowe mieszkanie, potem do chorej Schröter, w końcu poszliśmy do ogrodu i Fryc został u mnie.
Byliśmy w jego ogródeczku, Frycowa fasolka zajmowała mnie bardziej niż moje drzewa. Na szczęście byłem na tyle mądry, że mu nie zburzyłem akweduktów, lecz je zachowałem z całym poszanowaniem.
Dobrej nocy, kocham Cię w nim i we wszystkim.
G.

Weimar, 4 czerwca 1782
Napisałem do Karolinki, list już odszedł. Pogoda niełaskawa, obyś Ty mi łaskawą pozostała.
Ranek pracowity. W porze obiadu będę u dworu, a potem u Ciebie.
Przesyłam Ci mój dyplom szlachecki, ażebyś widziała, jak wygląda. Mam już takie usposobienie, że ani mnie to ziębi, ani grzeje.
O ileż byłoby mi lepiej, gdybym z dala od waśni politycznych żył w Twoim pobliżu, moja najukochańsza, i mógł skierować swój umysł ku nauce i sztuce, do których zostałem stworzony.
Adieu. Kochaj mnie, gdyż jestem Twój.
G.

Weimar, 19 czerwca 1782
Żadnej chmurki na niebie ani też w mej duszy. W górze rządzi słońce, na ziemi Twa miłość. Powiedz mi, jak spędzisz dzień, i prześlij mi moje drukowane pisma, mam dziwny pomysł, zobaczę, czy go urzeczywistnię.
G.

Weimar, 19 lipca 1782
Powidz mi, kochana Lotto, jak wstałaś? Czy Ci coś dolega, czy też ciąży Ci coś na duszy? Nie uwierzysz, jakim mnie lękiem przejął wczorajszy Twój nastrój. Jedynym pragnieniem mego życia jest, byś nie miała przede mną tajemnic.
G.

Weimar, 22 lipca 1782
Nie chcę być natrętny, powiem tylko, żem na to nie zasłużył. Że to czuję. I milczę.
G.

Weimar, 23 lipca 1782
A więc to było na szczęście jakieś nieporozumienie, o czym pisałaś w bileciku. Jestem jeszcze tak ogłuszony. Było to jak śmierć, umiemy ją nazwać, ale nie mamy żadnego o niej pojęcia. Moja sztuka, która wczoraj miała duże powodzenie, pozostawiła mi niestety tylko żal, żeś jej nie widziała. Bądź zdrowa. Otwórz mi znów swoje serce.
G.

Weimar, 24 lipca 1782
Podczas snu przyszło pokrzepienie od Ciebie, otrzymałem je po przebudzeniu. Nie przyszedłem jeszcze do siebie, sam nie wiem, co mi jest, och, żeby ten stan mógł wkrótce przeminąć! Teraz za gorąco, przyjdę za kilka godzin, chcę przeczekać upał, jestem cały wstrząśnięty. Jak Twa miłość owładnęła mną do głębi, czyniąc mnie szczęśliwym, tak głęboko ból przeszył mi serce, że aż cały kurczę się w sobie. Nie mogę płakać i nie wiem, dokąd iść. Adieu, przebacz mi. Twe cierpienie mnie przeraża. Jeśli nie będziesz mogła być ze mną znów szczęśliwa, wątpię, czy kiedyś znajdę jeszcze radosną godzinę.
G.

Weimar, 24 lipca 1782
Mam nadzieję, że tak będzie, jeszcze wciąż siedzę tu i patrzę przed siebie, czuję pustkę w duszy. Dzięki Ci, dzięki za Twoją miłość. Na nic nie mogę się zdobyć. Nie lękaj się, wszystko w Twojej mocy. O ukochana. Przyjdę, jak tylko będę mógł.
G.

Weimar, 25 lipca 1782
Długo spałem i mocno, przywitała minie Twoja poranna karteczka, pierwsze pozdrowienie dnia. Mam się o wiele lepiej, ale czuję się jeszcze jak sparaliżowany, jak po rażeniu piorunem, myślę, że wkrótce to minie, kiedy się zastosuje pewne, jedyne lekarstwo. Gdy wracam do tych dni myślami, jeszcze mnie dreszcz przejmuje, nie uspokoję się wcześniej, nim nie będę pewien przyszłości. Jakże ochoczo będę się dziś przedzierał przez kartoteki i akta, mogąc znów z radością skierować myśli do Ciebie. Bądź zdrowa, zapewniam Cię, że jestem z Tobą związany całą swą istotą.
G.

Weimar, 27 lipca 1782
Jesteś serdecznie dobra i miła, ale cóż z tego? Wystarczy jakiś powiew, jakiś ton nie zestrojony między nami, a już zmienia się cała atmosfera wokół mnie. Adieu do dziś wieczór. Mam jeszcze Twój szal i zachowam go, aż się zjawisz w ogrodzie.
G.

Weimar, 10 sierpnia 1782
Dziś rano ukończyłem rozdział z Wilhelma, którego początek Ci dyktowałem. Zajęło mi to dobrą godzinę. Właściwie jestem stworzony na pisarza. Sprawia mi radość większą niż cokolwiek innego, gdy napiszę coś dobrze i wedle swych myśli. Bądź zdrowa. Bądź nadal duszą mego życia, działania i pisania.
G.

Weimar, 26 sierpnia 1782, rano
Nareszcie otrzymałem karteczkę od Ciebie. O, Ty kochana. Ufaj mi i uwierz, że jestem zawsze z Tobą.
Dzieci przyszły dopiero o pierwszej, nie wiem, jak im się w drodze wiodło. Ślę owoce.
Listy Rousseau, wspaniała część jego puścizny.
I jeden krajobrazik.
I mojej kochanej zapewnienie gorącej miłości. Pozdrów swoich. Tysiąckroć adieu.
G.

26 wieczorem
Melony nie chcą dojrzewać i moja kartka wciąż jeszcze tu leży.
Kiedy pracuję przez cały dzień nie spotkawszy Ciebie wieczorem, nie wiem właściwie, po co tak się trudzę.
Dziś spędziłem czas samotnie, choć w Tiefurcie była wielka uczta i przyjęcie. Piękna hrabina i odstręczający hrabiowie.
Tak przywykłem być wobec Ciebie dokładny, o wszystkim, co myślę, Ci mówić, że mi trudno pisać do Ciebie. Wszystko staje mi naraz przed oczyma i wszystko naraz chciałbym Ci opowiedzieć.

27 rano
Kochana Lotto, wracaj! Wkrótce nie będę wiedział, po co nowego dnia się budzę.

8 września 1782
Powiedz mi, k. L., jak spałaś i jak się miewasz? Ty moja najukochańsza, Ty moje wszystko! Gdybym tylko mógł Cię widzieć szczęśliwą!
Adieu, około pierwszej będę u Ciebie.
G.

Weimar, 17 września 1782, wieczór
Spokojnie udałem się do domu, by czytać, szperać i myśleć o Tobie. Jestem właściwie stworzony na człowieka prywatnego i nie mogę wprost pojąć, jak los mógł uwikłać mnie w zarządzanie państwem i związać z książęcą familią.
Żyję dla Ciebie, moja Lotto, Tobie poświęcam wszystkie swe godziny i Ty mi pozostaniesz, czuję to.
Dopóki Cię wczoraj mogłem dostrzec, powiewałem chusteczką, w drodze byłem przy Tobie, dopiero gdym ujrzał miasto, odczułem, jaka przestrzeń dzieli mnie od Ciebie.
Usiłowałem dokładniej obmyślić sobie pierwszą część, a właściwie początek mojej baśni, miejscami układałem wiersze i udałoby mi się to, gdybym miał czas i spokój w domu.

18 września rano
Pierwsze dni oddalenia od Ciebie zawsze odczuwam bardzo boleśnie, każdej chwili chciałbym biec do mej Lotty i nie mogę oderwać myśli od Ciebie. Z utęsknieniem oczekuję Twego liściku i wieści o tym, jak Ci się wiodło w Rudolstadcie.
Jak to będzie cudownie, kiedy znów tu wrócisz i dzielić nas będzie tylko Ackerwand. O, Ty moja jedyna!

19 rano
Proponuję, żebyś się ze miną spotkała w Blanckenhahn. Wyruszyłbym konno o właściwym czasie, spotkalibyśmy się tam, spędzili razem dzień, a wieczorem byśmy wrócili. Nie mogę czekać do Św. Michała, co dzień trudniej mi żyć bez Ciebie.
Nie mogę się też doczekać posłańca, więc pchnąłem mego chłopca konno, niech się przebije przez wiatr i burzę. Posyłam Ci też trochę drobiazgów. I najgorętsze zapewnienie o mej miłości.
G.

Weimar, 25 września 1782
Właśnie odprawiam swego posłańca, który wraz z listem przywiezie Ci sześć cytryn; jeśli chcesz więcej, napisz, mogę w niedzielę je zabrać. Na próżno rozglądałem się za owocami i słodyczami, wszystkiego tu brak. Przynieśli mi winogrona, były kwaśne, a moja ukochana nie powinna sobie przypominać o mnie jedząc cierpkie owoce.
Bądź zdrowa, wkrótce przyjadę znów, by mówić z Tobą o tym, co jest najlepszą cząstką mego życia. Przyszedł dobry list od Knebla.
Pozdrów Steina i swego brata. Jestem zawsze przy Tobie.
G.

Weimar, 8 października 1782
Wreszcie nadszedł wymarzony poranek, który się tym różni od wielu innych, że moja ukochana budzi się oddalona ode mnie tylko o trzysta kroków!
Jestem i żyję tylko Tobą i przy Tobie, dzień dzisiejszy i wszystkie moje dni pragnę spędzić u Twego boku i nic nie uronić z Twej cudownej bliskości i ze szczęścia przebywania a Tobą.
G.

Weimar, 10 października 1782
Już dziewiąta, a przyrzeczone słówko od mej ukochanej jeszcze nie przychodzi.
Z trudem oderwałem się od Arystotelesa, by przejść do spraw najmu i wiejskich wygonów.
Powiedz mi, czy nie chciałabyś przejść się ze mną od dwunastej do pierwszej, ogromnie pragnąłbym jeszcze raz zaprowadzić Cię do swego ogrodu.
Na wszelki wypadek zabierz z sobą Fryca.
Przyjdę po Ciebie. Potem razem zjedlibyśmy obiad i rozstalibyśmy się na godziny popołudniowe, by wieczorem być znów tam, gdzie będziemy szczęśliwi.
G.

Weimar, 7 listopada 1782
Dziś minęło siedem lat, od kiedym tu przybył. Chciałbym jednak z dniem dzisiejszym rozpocząć nową epokę swego życia, by móc być Tobie bardziej oddany. Tysiące myśli płynie do Ciebie i od Ciebie. O moja ukochana, dziwne są losy ludzkie!
Posyłam mapę świata, którą zabrałem Ci na pewien czas. Nie ma zakątka na niej, gdzie bym nie myślał o Tobie z miłością i wiernością. Bywaj zdrowa, bądź i pozostań dla mnie tym, czym jesteś, wszystkim i ponad wszystkim.
Dziś wieczorem oczekuję Cię, czy mam zaprosić hrabinę i Bodego, by ich również zacnie ugościć?
G.

Weimar, 8 listopada 1782
Dziś już długo dziękowałem Ci w duchu za Twą miłość i wierność. Wstałem o godzinę wcześniej niż zwykle i będę nadal tak postępował. Trzecia księga mego Wilhelma dobiega końca. Pisząc myślę, że i Tobie sprawi to radość. Bądź zdrowa, nie lękaj się ósmego roku i żadnego określonego i nieokreślonego czasu. Bądź zdrowa i kochaj mnie jak wczoraj i jak zawsze.
G.

Weimar, 17 listopada 1782
Rano, gdy dopiero co dniało, odbyłem swą pierwszą pielgrzymkę. Pozdrowiłem Cię pod Twoimi oknami i poszedłem do Twego kamienia. To dla mnie teraz jedyny jasny punkt w moim ogrodzie. Spływały nad nim piękne łzy nieba, mam nadzieję, że nie oznaczały nic smutnego.
Kręciłem się dookoła mego opuszczonego domku jak Meluzyna wokół swego, do którego nie miała już wrócić, i rozmyślałem o przeszłości, z której nic nie rozumiem, i o przyszłości, o której nic nie wiem. Ilem stracił opuszczając to ciche ustronie! To była druga nić, która mnie trzymała, teraz wiszę tylko na jednej, Twojej, dzięki Bogu, najmocniejszej. Od kilku dni przeglądam listy, które przychodziły do mnie w ciągu dziesięciu lat, i coraz mniej pojmuję, czym jestem i com powinien czynić.
Pozostań przy mnie, kochana Lotto, jesteś mi jak kotwica pomiędzy rafami.
A w ogóle czuję nieskończoną potrzebę samotności. Pod pozorem, że nie czuję się dobrze, chcę się usprawiedliwić u dworu i w Radzie, by pozostać u siebie, wykończyć dawne zaległości i urządzić swój dom. Ponieważ Hufeland sam jest chory, więc łatwiej mi to przyjdzie. Muszę jednak mieć urlop i od Ciebie, nie odmawiaj mi go.
Schach zapewne oddał Ci moje pozdrowienie poranne. Tak się cieszę zawsze, gdy widzę kogoś od Ciebie, a teraz pozdrawiam Cię z najserdeczniejszą czułością. Adieu.
G.

Weimar, 18 listopada 1782
Jakże inny dziś wstał mi dzień niż wczoraj, znów mnie powraca życiu krzepiąca świadomość Twej miłości. Pozwól mi ten dzień znów spędzić w ciszy, by wieczorem być Twoim. Przyślij mi album Aberliego, także i mój most, ten na niebieskim papierze. Bądź zdrowa! Mozolę się nad czymś, co Tobie również z czasem sprawi przyjemność.
G.

19 listopada 1782
Jak się miewa moja Lotta? Dziś mi idzie jak z kamienia. Będę musiał się przejść.
Powiedz mi o sobie, jak spędzasz dzień, drogie me szczęście. O Ty, coś jest końcem i początkiem mojego czasu.
G.

Weimar, 20 listopada 1782
Dzień dobry, moja jedyna! Właśnie miałem zamiar napisać list i przesłać Ci trochę ciasta. Smacznego. Kocham Cię nieskończenie. Jeśli nie chcesz być meldowana u bramy zamkowej, to najbezpieczniej, gdy wysiądziesz i wsiądziesz na Moście Gwiazdy. Zamów powóz, przyjdę po Ciebie.
Inaczej się nie da, nie możemy przecież zabronić notowania gości strażnikowi u bramy, bo to wyglądałoby dziwnie. Adieu.
G.

Weimar, 21 listopada 1782
Od najwcześniejszego ranka jestem przy Tobie. Nie mogą mnie od Ciebie oddzielić ani życie, ani śmierć, ani twórczość, ani ślęczenie nad aktami. Śnieg witam z przyjemnością, przynosi ze sobą wspomnienie niejednej zimy spędzonej z Tobą i pamięć o Twojej przyjaźni. Bądź zdrowa, cudowny śnie mego życia, ukojenie moich cierpień. Jutro będzie u mnie herbatka.
Powiedz, co dziś robisz.
G.

Weimar, 5 grudnia 1782
Już od samego ranka jestem przy Tobie. Czuję się dobrze i rześko i sporo już zrobiłem. Po obiedzie przyjdę do Ciebie i będę oczekiwał swego deseru. Pozwól nam wzajemnie cieszyć się życiem, nie bądźmy zanadto mądrzy.
G.

Weimar, 11 grudnia 1782
Najukochańsza Lotto. Nic nie poradzę, o godzinie ósmej przyjdę i zapukam do Twych drzwi, aby przynajmniej usłyszeć Twój głos. Gdyby mnie jeszcze tam ktoś zatrzymał, nie odszedłbym, tak pusto i zimno na świecie, tak ciepło i ludno u Ciebie.
G.

Lipsk, niedziela, 29 grudnia 1782
A więc wykonałem swój plan i zostanę do środy, gdyż pragnę być na koncercie, który ma się odbyć wieczorem, dzięki temu i od tej strony poznam Lipsk. Wczoraj zebrałem ciekawy materiał, przyda mi się do Wilhelma. Przyglądam się i przysłuchuję wielu rzeczom, ale nieraz napada mnie nuda i wtedy tęsknota za Tobą staje się nieznośna.
Chciałbym spędzić w Lipsku z ćwierć roku, nie uwierzysz, ile rzeczy się tu wzajem splata. Na mieszkańców miasta należy patrzeć jak na małą republikę o własnej moralności. Każdy stanowi o sobie, ma przyjaciół i postępuje zgodnie ze swym charakterem, żaden zwierzchnik nie nadaje ogólnego tonu, każdy żyje na swój skromny, ale własny sposób, czy to będzie człek rozumny, uczony, niedorzeczny, odstręczający, uczynny, dobroduszny, oschły czy uparty, ale skończmy z tym wyliczaniem. Bogactwo, wiedza, talenty, majętności nadają temu miastu swoistą aurę i przybysz, jeśli potrafi ją ocenić, może spędzić tutaj czas z przyjemnością i z pożytkiem. Nie powinien jednak brać udziału w ich życiu i trzymać się z dala od ich pasji, kłótni, zamiłowań i animozji. Żyje tu na uboczu parę osób, które, jeśli tak wolno się wyrazić, los spensjonował; znajomość z nimi, jeśli mi tylko czas pozwoli, byłaby dla mnie bardzo pożyteczna.
Wszyscy są wobec mnie ogromnie uprzejmi — nie mogę narzekać. Okazują mi najlepszą wolę i najwyższy szacunek, a więc i ja jestem wobec każdego serdeczny, uważny, rozmowny i przyjacielski. Przyjemne to uczucie być gdzieś zupełnie obcym, choć jednak trzeba mieć jakąś ojczyznę. O, kochana Lotto, jestem Ci dłużny szczęście w domu i przyjemności poza nim, Twa miłość bowiem niesie mi spokój i równowagę, z jaką biorę i daję. Bądź zdrowa! Spodziewam się dziś listu od Ciebie i wiadomości, że się dobrze czujesz. Adieu, moja droga, moja jedyna, moje życie i mój talizmanie!
G.

Pozdrów księcia i powiedz mu, że wyjeżdżam stąd we Wtorek, prawdopodobnie jednak wrócę dopiero w piątek, bo nie zakończymy podróży w ciągu jednego dnia.
Pozdrów Steina, dzieci i Małą.
G.

Weimar, 1 marca 1783
Obyś dla siebie samej była tak dobra jak dla mnie! Rano pracowałem nad swoją sztuką. Dzisiaj wieczorem o szóstej będę u Ciebie. Jutro przyjdziesz do mnie na kawę lub herbatę, potem zaś zjemy wspólnie pieczeń baranią. O Twoich fantazjach marzę na jawie i we śnie, to jedyne ze spraw ziemskich, które mnie jeszcze obchodzą. Adieu, najdroższa. Kochaj mnie, żyję Tobą.
G.

Weimar, 24 kwietnia 1783
Ileż Ci jestem dłużny, kochana ma dobrodziejko, i czym Ci się odwdzięczę? Jestem zdrów. Tylko gorzki to kawałek chleba, jeśli się usiłuje dysharmonię świata zamienić w harmonię. Przez cały rok nie miałem jeszcze żadnej przyjemnej sprawy do załatwienia, wciąż tylko stykam się z biedą i nieporadnością ludzi. Bywaj zdrowa. Kochaj mnie. Pozwól mi łudzić się, że Cię zobaczę. Klauerowi przypomniałem.
G.

Gota, 14 czerwca 1783
Nie pomijam żadnej sposobności, która mi się trafia, by do Ciebie napisać. Posłaniec jedzie do Weimaru i zabiera ten list.
Bardzo przyjaźnie mnie na zamku przyjęto, wszystko tu po staremu. Książę ma dwa piękne krajobrazy Hackerta, chciałbym, abyś mogła je zobaczyć, zwłaszcza oddale i nieba są tam niewypowiedzianie piękne.
W angielskim parku cudownie cicho i spokojnie, monument na wyspie nad grobem książąt niebrzydki. W przeciwieństwie do naszego księcia, który od niedawna kazał otworzyć wszystkie bramy i mosty w swoich ogrodach i parkach, tutaj całe partie ogrodu wraz z dziedzińcami, świątyniami i kapliczkami odgrodzone i pozamykane. Różnica bardzo charakterystyczna.
Gdy widzę coś pięknego, zawsze myślę o Tobie, a kiedy coś dobrego mnie spotyka, chciałbym Ciebie przywołać. Bardzo już tęsknię za domem.
Dziś będę oglądać gipsowe odlewy w zbiorach księcia, rano zaś pójdę zwiedzać nowe budowle i parki księcia Augusta.
Gdybym tylko miał jakąś wiadomość od Ciebie! Nie mogę Ci wyrazić, jak głębokie jest moje przywiązanie do Ciebie, jak gorące pragnienie, by Cię ujrzeć. Adieu, kochana Lotto, muszę kończyć. Powitaj mnie, jak mnie żegnałaś, i wiedz, że nic mnie z Tobą rozłączyć nie zdoła.
G.

Weimar, 24 czerwca 1783
A więc, kochana Lotto, nareszcie jest Werter i Lotta, co Cię tak straszyła. Angielski przekład wypadł niezgorzej, to, com czytał, przełożone z uczuciem, zrozumiale, ze smakiem. Gdyby to było tłumaczone wprost z niemieckiego, mógłbym się jeszcze więcej z tego uczyć. Było mi naprawdę miło czytać swe myśli w języku swoich nauczycieli. Adieu. Pozdrawiam Cię tysiąckrotnie. Jeśli w niemieckim manuskrypcie znajdziesz błędy, zaznacz je. Bądź zdrowa.
Czy wolisz mieć dziś małe towarzystwo u mnie w ogrodzie, czy pozostaniemy sami?
G.

Langenstein, 9 września 1783
Dopiero dziś wieczór piszę do mej Lotty, choć przez cały czas w duchu z nią rozmawiałem. Chciałbym, żebyś cały dzień krążyła niewidoczna wokół mnie, a zjawiała się wieczorem, jakby wynurzona ze ścian, kiedym jest sam: wtedy czułabyś, co ja teraz odczuwam tak radośnie, że jestem tylko Twój i tylko Twoim być potrafię. Z jaką nadzieją oczekuję chwili, w której Cię znów ujrzę. Przywiązałaś mnie do siebie nierozerwalnymi więzami.
Czuję się tu dotychczas dobrze, przyjmują mnie jak najlepiej, Fryc jest bardzo grzeczny, potrafi się szybko opanować, gdy mu coś pójdzie nie w smak.
Mam Ci wiele do opowiedzenia. Dobrze mi zrobi odetchnąć obcym powietrzem i spojrzeć na nasz związek z daleka. Najlepsze zwierciadła to egzystencje obcych ludzi, bo pozwalają nam równocześnie przyjrzeć się naszemu własnemu życiu.
Pogoda niezbyt nam sprzyja, Harz wysyła burze i chmury; jak dotąd, jeszcze nie padało, dzięki i za to.
Księżna, jak słyszę, ma tu przyjechać dopiero w poniedziałek, tj. piętnastego, albo najprawdopodobniej wprost do Halberstadtu. Nie wiem, czy ją zobaczę.
Cieszę się serdecznie na Twój list w Zellerfeld.
Bądź zdrowa, zachowaj mnie w swym sercu i powitaj znów tak czule, jak się ze mną rozstawałaś. Na dalekim świecie można zaznać rozmaitych przyjemności, lecz niewiele radości, bo tę znajduję jedynie w Twoim pobliżu. Bądź zdrowa, najukochańsza.
G.

Blanckenburg, 11 września 1783
Nie bacząc na zmęczenie muszę Ci wieczorem napisać, gdyż wszystkie Twoje życzenia na pewno były dziś przy mnie. Pierwszy piękny dzień w czasie naszej podróży! Jak długo bawiłem u pięknej pani, sprowadzałaś burze i gromy, za to musiałaś błogosławić moją pielgrzymkę do Rosstrapp. Był wspaniały dzień. Kiedym się już nasycił widokami ze szczytu góry, zeszliśmy w dolinę. Wzywałem Cię po stokroć razy. Potem jadłem obiad z Frycem, siedząc na wielkim odłamie granitu strąconym w rzekę. Nie uwierzysz, jaki Fryc jest grzeczny, ile mi okazuje delikatności! Tylko parę razy uważałem za konieczne porozmawiać z nim poważniej o jego dziecinnych wybrykach, gdybyś wiedziała, jaki dobry to odniosło skutek! Jestem jedynie szczęśliwy z Tobą i z nim, nic nadto nie pragnę. Przyjmują mnie wszędzie najuprzejmiej, dobry humor mi dopisuje, wiele mówię, a mimo to nie przeżyłem ani jednej szczęśliwej chwili. Nie dopuść, abyśmy kiedykolwiek mogli choćby na chwilę zapomnieć, czym jesteśmy wzajemnie dla siebie.

21 września
Zanim wejdziemy na Brocken, ślę Ci jeszcze dzień dobry. Niebo się chmurzy, może jutro rano pogoda się poprawi, bo tę noc spędzimy wysoko w górach. Stamtąd, z samego szczytu starej skalnej iglicy, będę patrzył w stronę Twego domu z najtkliwszą miłością. Już przed wielu laty czyniłem to samo, jakże inaczej jest teraz, bądź zdrowa, moja ukochana. Wkrótce znów napiszę.

Weimar, 26 listopada 1783
Oto odpowiedź dla Małej. Przyjdę więc do Ciebie, nasza droga zawsze pozostanie wspólna. Prześlij mi jednak część atlasu, tę z mapami Włoch, i wyjaśnij mi bliżej, czym będąc w złym nastroju zgrzeszyłem przeciw Tobie.
G.

Jena, 1 marca 1784
Zamiast mnie znów list, wybacz, żem Cię wyrwał z towarzystwa. Nie jestem w tym mieście całkiem bezużyteczny, chcę więc tu zostać. Towarzyszysz mi pośród wód i lodów. W niektórych dzielnicach na przedmieściu szkody są ogromne, a w powszechnym nieszczęściu konieczny jest zwykły rozsądek, jeśli oczywiście dochodzi do głosu.
Dlatego chcę tu zostać i działać tylko w Twoim imieniu. Ludzie pędzą jeden przez drugiego, władze miejskie nie zdają egzaminu w tej wyjątkowej sytuacji, nieszczęśliwi są bezradni, ci, co uniknęli katastrofy, bezczynni. Tylko dzielne jednostki się wyróżniają. Bądź zdrowa. Kochaj mnie, Ty moja jedyna, czujesz przecie, że jestem Twój.
G.

Jena, 1 marca 1784
Wystawiony jestem na wielką pokusę, bo książę odjeżdża i chce wieczorem tu wrócić — mógłbym więc ze swą Lottą zjeść obiad, opowiedzieć Jej o wszystkim i odjechać z powrotem.
Jednakże poświęcę się temu, co konieczne, lepiej, żebym tutaj został.
Z poczciwą Jeną dzieje się podobnie jak z Cesarstwem Rzymskim, wcześniej nie wiedziało się, jak żałosny był jego stan, dopiero gdy przyszła bieda na ludzi.
Gdy wróci Götze, spodziewam się drogiego liściku od Ciebie.
Bądź zdrowa, moja kochana! Trzymajmy się razem, rzeczy świata są tak kruche. Książę prowadzi przy kominku dyskurs z rotmistrzem, a ja kończąc chcę Ci powiedzieć dobranoc i polecić się Twemu słodkiemu serduszku.
G.

Jena, sobota 27 marca 1784
Wraz z „dzień dobry" parę słów mojej Lotcie, gdyż niestety nie będę Jej nawet mógł powiedzieć „dobry wieczór."
Przeżyłem niezapomniane chwile, dokonałem ważnego, wspaniałego odkrycia z anatomii. Będziesz w tym miała również swój udział. Tylko nikomu ani słowa! Herdera zawiadamiam o tym w liście pod pieczęcią tajemnicy. Taka to dla mnie radość, aż drżę cały.
Bądź zdrowa! Bardzo Cię kocham! Mocno to czuję w chwilach wesołych i smutnych. Nie przesyłaj mi tu odpowiedzi, pragnąłbym znaleźć słowo od Ciebie w domu. Bądź zdrowa, moja Lotto! Los się do mnie uśmiecha, Twoja miłość to sprawiła.
G.

Piątek wieczór, Jena, 7 maja 1784
Z jakąż ochotą spędziłbym cały dzień w tym rozgardiaszu, gdybym mógł znaleźć wieczorem swą Loteczkę w Starym Zamku.
Zaszyłem się w ciszy, by napisać do Ciebie, zaraz nadejdzie Loder i gwoli wypoczynku i wytchnienia duszy będziemy uprawiali anatomica.
Sprawy w mieście idą dobrze, mam do swego rozporządzenia dość pieniędzy, władzy, rozumu, ludzi i zdolności, niczego tu nie brak.
Tylko Ty bądź zawsze myślami przy mnie.
Ach, kochana Lotto, jeśli nie wrócę następnego tygodnia, będę musiał jeszcze pozostać tu przez niedzielę i dopiero w poniedziałek rano stąd wyruszę, nie będę więc się mógł cieszyć wraz z Tobą tymi pięknymi dniami.
A wkrótce nadejdzie znów smutny czas długiej rozłąki, nie wiem, jak go przetrwam.
Adieu, ukochana, tymczasem zagadałem się z Loderem, którego też cieszą postępy w moich badaniach.
Bądź zdrowa, ukochana!
G.

Weimar, 3 [prawdopodobnie 2] czerwca 1784
Wszystko już spakowane, tylko z Tobą mam się pożegnać. Głęboko czuję, żeś jest mi kotwicą, co mocno trzyma mój stateczek u przystani! Ty moja ukochana! Oby Ci się dobrze działo w Twoim zaciszu, gdzie znajdziesz dość czasu, by myśleć o swoich bliskich.
Niechętnie opuszczam Herdera, jest tak miły i serdeczny. Stolbergowie mnie obdarzyli wesołym, młodzieńczym dniem, to pięknie, że jeszcze raz przed wyjazdem mogłem się kąpać w morzu młodości dzięki naszym wspomnieniom. Bądź zdrowa. Z Eisenach więcej. Żyję cały dla Ciebie.
G.

Gota, 5 czerwca 1784
Przez tych ostatnich parę dni nie miałem ani godziny wolnej, by napisać do swej Lotty, przynajmniej teraz pocztą otrzymasz kilka słów. Od kiedy Cię nie ma przy mnie, życie straciło dla mnie sens, nie wiem, po co nadchodzą dni, w których Cię nie zobaczę, a już najbardziej mnie męczy, kiedy mnie spotyka coś dobrego i nie mogę tego z Tobą dzielić...
...Pokazują mi tu sporo ciekawych i zajmujących rzeczy. Wczoraj wieczorem nadworna ochmistrzyni powierzyła mi w tajemnicy Memoires pour servir à l'Histoire de Mr. de Voltaire écrits par lui même pod najuroczystszą przysięgą. Chodzą słuchy, że książeczka ta będzie wydrukowana, na pewno zrobi ogromne wrażenie, a ja się cieszę z góry, że i Ty będziesz mogła ją czytać, jest tak świetna, z tak przednim humorem napisana, jak wszystko spod jego pióra. Pisze o królu pruskim jak Swetoniusz o skandalach cezarów, a ponieważ światu mogą i powinny otwierać się oczy na królów i książąt, tedy te karty walnie się do tego przyczynią. Czytać się je będzie jak satyrę na niewiasty, których się człek odrzeka i znów im do stóp pada...
...Bywaj zdrowa i szczęśliwa w swej samotni. Tych kilka dni już dobrze mi zrobiło, jestem zadowolony, pogodny i cieszę się na skały Eisenach, gdzie będę myślał o Tobie i może coś dla Ciebie naszkicuję. Tamtejsze towarzystwo mnie bynajmniej nie bawi, nie zdoła mnie pocieszyć nawet myśl, że spotkam Madame Ackermann, by mi się zdawało, że znów jestem u siebie, bo gdym oddalony od swej najukochańszej, czuję się, jakbym był o sto mil od domu.
Adieu, dziś włożę Twój pierścień i patrząc nań w duchu będę się cieszył Twą miłością. Jutro jadę do Eisenach i wkrótce o mnie usłyszysz. Odwiedziłem Öttingerową.
Bądź zdrowa, jedyna.
G.

Eisenach, 7 czerwca 1784
W Gocie czułem się dobrze i świetnie mi to zrobiło, że mogłem wyprzęgnąć chociaż na kilka dni. Nieraz nawiedzała mnie bolesna tęsknota za Tobą, nie pozwalając mi cieszyć się dniem dzisiejszym.
Znalazłem tu wszystko tak, jak było do przewidzenia. Ludzie u dworu skarżą się na nudy, biadają, że wciąż tylko stoją, chodzą, jeżdżą, wyrzekają na kurz i upał, na góry itd. Unoszą się nad pięknością okolicy, a nie umieją się nią rozkoszować. Księżna wygląda rześko, choć ją ludzie sękują. Książę włóczy się po okolicy.
Postanowiłem zachować tu zimną krew i obojętność na wszystko. Jakże inaczej niż przed czterema laty, nic już z tych naiwnych, niejasnych dążeń i poszukiwań, aczkolwiek brak mi niektórych miłych doznań minionych czasów.
Góry i przepaście zapowiadają mi wiele rozkoszy, nic wydają mi się wprawdzie tak malownicze i poetyckie jak wówczas, wszelako inny widzę w nich rodzaj malarstwa i poezji, kiedy się teraz na nie wspinam.
Voigt pełni tu rolę mego przewodnika, ażebym mógł zwiedzać tylko ciekawsze miejsca.
Książęta umówili się na wspólne spotkanie w Inselbergu, ja również się tam znajdę w pewnym niewielkim towarzystwie.
Ku mej wielkiej radości przybyła tu z Kassel czaszka słonia i moje naukowe hipotezy sprawdzają się ponad wszelkie oczekiwania. Przechowuję ją ukrytą w najdalszym pokoju, żeby mnie nie wzięto za szaleńca. Moja gospodyni myśli, że chowam w tej olbrzymiej skrzyni porcelanę. Mieszkanie mamy bardzo ładne i wygodne. Frycowi podoba się tu i czuje się dobrze. Książęta podarowali mu w Gocie wielki latawiec, który zabierzemy wozem.
Ku przerażeniu wszystkich prawomyślnych idą słuchy, że mają ukazać się drukiem Memoires Voltaire'a, o których Ci już pisałem. Ogromnie się cieszę, że je będziesz mogła przeczytać. Mam otrzymać jeden z pierwszych egzemplarzy i zaraz Ci go prześlę.
Pomyślisz pewnie, że to jakby jakiś bóg (może Momos) albo błazen boga pisał na temat króla i sfer wyższych świata. Taki na ogół charakter mają wszystkie satyryczne płody Vol-taire'a, co szczególnie uderza na tych kartach. Ani tu kropli ludzkiej krwi, żadnej iskierki współczucia, nic z mieszczańskiej przyzwoitości. Natomiast zachwyca lekkość, wzniosłość umysłu, pewność pióra. Mówię, „wzniosłość umysłu", nie „wyniosłość". Można go porównać z balonem powietrznym, co dzięki swej sztuce latania buja ponad wszystkim i ma pod sobą niziny tam, gdzie my widzimy góry.
Bądź zdrowa, kochana Lotto, jeszcze parę niemiłych godzin na obowiązki, a później, pod wieczór, spodziewam się odbyć przyjemną przechadzkę i będę, myśleć o Tobie aż do bólu. Czujesz przecież, jak Cię kocham.
Powie Ci o tym każda litera tego listu.

Wieczorem
Minął dzień! Jak? Odczujesz to, kiedy wspomnisz niedawne szczęśliwe czasy, których nigdy dotąd nie spędziliśmy tak pięknie. Dobrej nocy.
G.

Eisenach, środa wieczorem, 9 czerwca 1784
Boję się, że Cię już nudzi to ciągłe słuchanie, że Twa nieobecność mi ciąży, że przez cały dzień tysiąc razy snuję głupie pomysły, jak Ciebie zobaczyć.
Dziś złożyłem u skał pierwszą wizytę i cieszę się z tego ogromnie, podczas tej podróży zrozumiałem wiele, trzeba tylko wciąż poszukiwać i zawsze powracać.
Nasze interesy idą jako tako, tylko że niestety z próżnego nie nalejesz. Dobrze wiem, co należałoby czynić zamiast tej całej bieganiny, tych ciągłych propozycji i rezolucji.
A tymczasem podlewa się ogród, gdy nie można krajowi dać deszczu.
Jakże ograniczają człowieka rozsądek, to znów siła, władza lub zła wola.
Godziny należne Tobie spędzam sam; ludzie są dla mnie bardzo serdeczni, a jednak trudno mi z nimi obcować. Przywykłszy należeć tylko do Ciebie, stałem się wybredny wobec innych, mam wprost manię na Twoim punkcie, Lavater w swej terminologii nazwałby to szaleństwem.
Dziś przemierzyłem nie bez trudu wspaniałe szlaki i jak zwykle podziwiając piękne widoki, pragnąłem Cię mieć przy sobie. Niestety, gdybyś nawet tu była, nie mogłabyś widzieć większości z nich.
Pobudzony przez włoskiego improwizatora, próbowałem i ja również improwizować podczas przechadzki wiersze w niemieckim języku, jednak nieporównanie trudniej mi to przychodzi, chociaż udałoby mi się ostatecznie, gdybym się do tego więcej przykładał.
Czy nie możesz naprawdę czegoś wymyślić, żeby nas tu odwiedzić?

Eisenach, 11 czerwca 1784
...Zapewniają mnie, że mógłbym być we Frankfurcie w ciągu trzydziestu jeden godzin, jednak nawet na myśl mi nie przychodzi tam pojechać. Tak przywiązałaś do siebie całą moją istotę, że nie pozostała mi żadna cząstka dla innych obowiązków serca.
Zwykłą pocztą posyłam Ci parę rzeczy, zwłaszcza Sen Fryca Stolberga w heksametrach. Prawdziwie to boski obraz życia familijnego. Trzeba ich znać, widzieć ich razem, by to ocenić.
Moje niebo jest samotne, Ty jedna wypełniasz cały jego okrąg.
Nie uwierzysz, jak leniwy jestem w pisaniu, do Ciebie jedynie chcę pisać i jedynie z Tobą pragnę mówić.
Kiedy rozmawiam z innymi ludźmi, nawet mądrymi, czuję, jak wiele brak im pośrednich tonów, gdy u Ciebie wszystkie dźwięczą. Wszystko, czego człowiek może szukać, odnalazłem w Tobie...

Eisenach, poniedziałek, 14 czerwca 1784
Znów rozpoczynam list i cóż mogę Ci rzec nadto, że coraz boleśniej odczuwam swe oddalenie, że daremnie staram się choćby na chwilę oderwać myśl od Ciebie. Jeszczem nie przeżył, od kiedy tu jestem, jednego radosnego uczucia i ożyję dopiero na Twój widok, o Ty, coś jest uosobieniem mego losu.
Jeśli nawet postanawiam sobie nie zajmować Cię już swą monotonną miłością, to wbrew woli słowa płyną same spod pióra.

Wieczorem
...Wczoraj byli tu książę z Goty i książę August. Ten ostatni nosił imię Charlotta splecione z włosów swej szwagierki w agrafie na kryzie, chciałbym, abyś mi pozwoliła nosić tak Twoje imię, ale raczej w pierścieniu.
...Niewesoło mi tu. Góry i skały, lasy i chmury nie mają nade mną władzy, kiedy mi Ciebie brak. Tak Ci zazdroszczę, że możesz mnie o tyle więcej, o tyle spokojniej i szczęśliwiej kochać.
Do Wilhelma tu i ówdzie jeszcze coś dodałem i majstrowałem nad stylem, aby wypadł naturalniej, teraz już niedługo skończę. Kiedy znów przyjadę do Ciebie, książka będzie gotowa. Kocham to dziełko, bo myślę, że Ci sprawi radość.
A więc dobrej nocy. Fryc napisał do mojej matki i bardzo nalega, bym ją odwiedził, nie może pojąć, że mam tyle zajęć.

Eisenach, 17 czerwca 1784
Wczoraj, 16-go, otrzymałem dopiero Twój miły list z datą 13-go. Zapewne masz już wieści ode mnie. Na załączonej karteczce piszę Ci, com przesłał.
Ponieważ właśnie otrzymałem Memoires Voltaire'a, chcę Ci je zaraz przesłać, no i czekam na rychlejsze wiadomości od Ciebie. Pchnę posłańca, chcę mieć pewność, że paczka trafi od razu w Twoje ręce.
O mej samotności powiedzą Ci moje listy. Nie jadam u dworu, widuję niewiele ludzi, chodzę sam na przechadzki i w każdym pięknym zakątku pragnę być z Tobą. Nic nie mogę na to poradzić, bardziej Cię kocham, niźlibym chciał nawet, jedynie gdy Cię znów ujrzę, będzie mi lżej.
Jestem zawsze bliski Ciebie, nigdy nie opuszcza mnie poczucie Twojej obecności. Tyś dała mi skalę porównawczą wobec wszystkich kobiet, ba, wobec wszystkich ludzi. Twa miłość to miernik wszystkiego, co mi przeznacza los. Nie, nie zaciemnia mi ona reszty świata, raczej świat czyni mi bardziej klarownym, wyraźniej widzę, jacy są ludzie, o czym myślą, jakie są ich pragnienia, czym się zajmują, co im sprawia przyjemność, użyczam każdemu jego szczęścia i cieszę się skrycie, porównując je z tym niezniszczalnym skarbem, jaki posiadłem.
Tobie powodzi się w gospodarstwie podobnie jak mnie czasem w moich sprawach, nie widzimy różnych rzeczy, bo nie chcemy na nie zwrócić oczu, ale gdy się jaśniej poznaje stosunki zachodzące między nimi, wówczas i same przedmioty budzą w nas od razu zainteresowanie. Człowiek bowiem zawsze pragnie współdziałać, a rzetelny chce wszystko jak należy porządkować, wprowadzać ład, wspierać słuszną sprawę i bronić tego, co prawe.
Zabieram czaszkę słonia do Weimaru.
Moje spekulacje na temat skał idą we właściwym kierunku. Widzę o wiele więcej aniżeli ci, którzy mi czasem towarzyszą i też są tych spraw ciekawi, gdyż odkryłem niektóre podstawowe prawa nauki, które na razie zachowuję w tajemnicy, i dlatego łatwiej mogę oceniać zjawiska natury.
Dalszego ciągu Wilhelma nie pisałem. Czasem przeglądam, com dotychczas napisał, i przerabiam na nowo, czasem przygotowuję materiał do dalszych części. Gdy będę mógł znów dyktować, książka będzie wkrótce gotowa.
Te Memoires nadzwyczaj Cię zajmą. Nas, tak odmiennych, którzy nie otrzymaliśmy w spadku żadnej politycznej władzy, którzy nie jesteśmy stworzeni na to, by gromadzić bogactwa, nic nie może bardziej pociągać niż to, co potęga umysłu potrafi szerzyć i umacniać. A teraz już zamilknę na temat tej książeczki, by słuchać, co o niej mówią inni.
Po przeczytaniu prześlij ją natychmiast Herderowi z prośbą, by tego jeszcze nie rozgłaszał.
Fryc jest szczęśliwy i grzeczny. Nawet nie zauważył, jak wszedł w świat i nie wiedząc o tym poznajomił się z nim. Bawi się jeszcze wszystkim, wczoraj kazałem mu czytać supliki i zreferować mi je. Śmiał się do rozpuku i wcale nie chciał wierzyć, że ludzie mogą być tak źli, jak ich ci proszący przedstawiają.
Adieu po tysiąc razy, ukochana.

Eisenach, 24 czerwca 1784
Przed snem jeszcze tylko jedno słowo spośród tysięcy. Tak niezmierna mnie ogarnia tęsknota za Tobą, że aż się boję o siebie. Nie wiem, co się ze mną stanie. Dobrej nocy! Jakimi dla mnie dobrodziejstwem jest sen!

Eisenach, 25 czerwca 1784
Dziś rozmyślałem całkiem poważnie nad tym, czy nie powinienem choć na krótko pojechać do Ciebie. Nie wypada, nie wypada, muszę zdobyć się na cierpliwość.
Przesyłam Ci wprawdzie cudowne listy, które otrzymałem, na pewno Cię ucieszą, przechowaj je do mego powrotu. Dziś wieczór znów do Herdy. Jak by to było dobrze, gdybym się mógł położyć i pozostać w domu.
Serdecznie się cieszę szczęściem Mercka. Żyję tylko Tobą i uszczęśliwia mnie, że mogę z Tobą wszystkim się dzielić.

Nocą
Dobrej nocy, najukochańsza. Fryc tańczy w koszuli na łóżku, wyściskałem go serdecznie, czuję, że żyję tylko dla niego i dla Ciebie.

Eisenach, 7 lipca 1784
Otrzymałem Twój ostatni list, zasmucił mnie. Gzy naprawdę wierzysz w to, że moja tęsknota za Tobą mogłaby z daleka osłabnąć? Cóż da się porównać z Twą miłością?
Subtelność, powab, uprzejmość kobiet, które tu widzę, nawet ich widoczna sympatia do mnie, wszystko to nosi znamię przemijalności, tylko Ty jesteś i pozostaniesz niezmienna na tej ruchomej ziemi, a ja z Tobą. Kiedy otrzymasz ten list, nie pisuj już tutaj, tylko do Weimaru. Mam wielką ochotę zaraz z Erfurtu wybrać się do Ciebie konno, jeszcze nie wiem, czy mi się to uda.
Kocham w Tobie nawet sposób, w jaki prowadzisz gospodarstwo w Kochbergu. Cokolwiek czynisz, we wszystkim objawia się Twoja cudowna natura.
...Życzę Ci z serca, żeby Ci się dobrze wiodło. Uraduj mnie spotkaniem i chociaż o tym lecie będę mógł tylko marzyć, za to zima musi nas zbliżyć do siebie i zgotować nam dobre dni.
Fryc jest dziś szczęśliwy, ojciec kazał mu ściąć włosy, co mu nadaje wygląd prostaczka.
Bądź zdrowa, wkrótce nadejdzie radosny dzień, w którym Cię znów ujrzę.
Zatrzymują mnie tu, ale nie mogą zatrzymać.
Jeszcze raz adieu, jakże się cieszę, że jestem godzien Twej miłości.
G.

Eisenach, 9 lipca 1784
Piszę Ci raz jeszcze. Korzystam z tego, że nasi kanceliści odjeżdżają, wkrótce i ja za nimi podążę. Jutro idę w góry, biorę z sobą Fryca i będę myślał o Tobie z miłością.
Dopiero dziś ukończyłem tu swoje sprawy, na szczęście, starczyło mi cierpliwości.
Z dnia na dzień nasz tutejszy pobyt zaczyna się rozpływać w towarzyskich rozrywkach.
Damy, które dotychczas, jak to zwykłe bywa, wszystkie razem i każda z osobna wpatrzone były tylko w księcia, stopniowo musiały spuścić z tonu i zwrócić oczy na innych ze świty, co im zresztą na złe nie wyszło.
Jakże tęsknię za chwilą, w której Cię znów ujrzę! Taką radość sprawiają mi Twe listy! Każdy znak, każde słowo Twego serca pełnego miłości!
Nadskakują mi tu, nawet darzą mnie miłością, szkoda tylko, że ja tego szczęścia nie potrafię w całej pełni docenić. Wszystkie usiłowania i próby przelatują mimo mnie, bom jest tylko dla Ciebie, kto bowiem Cię poznał, kto do Ciebie należał, ten nie może już bodaj na krótko należeć do innej.
Góry i skały obiecują mi piękne widoki, nie wierzę wprawdzie, bym mógł wspiąć się na wszystkie szczyty w ciągu tej letniej wyprawy, jednak dość głęboko wdzieram się im we wnętrzności.
W chwilach spokoju czytam Rousseau, który mi przypadkowo wpadł w ręce. Dziwnie miło znaleźć na tym czy innym stole myśli tego, który się z nami rozstał, i wnikać w jego najtajniejsze serdeczne przeżycia...

Weimar, 23 lipca 1784
Dziś wieczorem jedliśmy w moim ogrodzie głowiznę: panie Voss, Knebel, Voigt i Twój brat, któremu użyczam pięknego mieszkania, bo jest Twym bratem.
Teraz gdy jestem sam, chciałbym na dobranoc zapewnić Cię o swej miłości i powiedzieć Ci, jak na każdym kroku mi Ciebie brak, jak co chwila się przekonuję, że całkowicie do Ciebie należę.
Niechaj Cię nie nuży mówienie mi o tym, że mnie kochasz,i bez znudzenia słuchaj tych słów ode mnie, bo Tyś jest fundamentem całego mego istnienia.
Dziś przez cały dzień uśmiechała mi się nadzieja, że będę Cię mógł odwiedzić, gdyby było cieplej, przyjechałbym, a raniutko bym wrócił. W ciągu dwunastu godzin tak bardzom się natrudził, że wieczór nadszedł w samą porę, cieszyłbym się, gdybym mógł do Ciebie pospieszyć i odpocząć w Twojej obecności. Przesyłam Ci tu te trzy strofy, o któreś prosiła, pragnąłbym, by było ich trzy tysiące i aby każda przyniosła Ci radość.
Zaczynałem ten wiersz tylko z myślą o Tobie; mimo iż wiesz o mnie wszystko i nic nie ma nowego dla Ciebie w całej mej istocie, to jednak spodziewam się. że niektóre miejsca będą dla Ciebie nieoczekiwane.

Zellerfeld, 11 sierpnia 1784
Gdybym był dalej od Ciebie, lecz na pewniejszym szlaku pocztowym, mógłbym się spodziewać, że listy stamtąd szybciej do Ciebie dotrą, niż to się z dzisiejszym stanie. Szczęśliwie tu przybyliśmy, mamy prześliczną pogodę, wspięliśmy się na góry i rozglądaliśmy się po szerokim świecie; poza Steinem nie masz żadnej rywalki, a Ciebie, jak zawsze, pragnąłbym mieć przy sobie w te piękne dni.
Otrzymałaś już chyba początek wiersza, który Ci przesłałem przez Herdera. Poznasz w nim, co jest dla Ciebie, jestem szczęśliwy, gdy mogę Ci w ten sposób powiedzieć, jak bardzo Cię kocham.

POSŁANIE

Poranek wstał i spłoszył stopą lotną
Łagodne sny, co lekko mię spowiły.
Zbudzony chatę opuszczam samotną
I ruszam w góry ze świeżymi siły.
Z radością w sercu witałem stokrotną
Kwiat każdy, na nim krople rosy lśniły.
Tak młody dzień podnosił się w zachwycie
I wszystko tchnęło życiem, by we mnie tchnąć życie.

O jakiejś chwili znad strumienia, z hali
Nadciąga z wolna mgła w gęstym obłoku.
Chwieje się, kłębi, płynie coraz dalej,
Rośnie, oskrzydla mnie, opływa wokół;
Na góry ciemność ponura się wali,
Oczu nie cieszą już pięknem widoków,
Bo jestem cały z chmurami stopiony
I razem z nimi w mroku pogrążony.

Nagle się słońce przez opar przedziera
I w chmurach jasność złocistą rozlewa.
Mgła rzednie, niknie, w kotlinach się zbiera,
To pełznie w górę, rani się o drzewa.
Pozdrawiam słońce, zda mi się, że teraz
Po mgieł szarości podwójnie olśniewa.
Długo się jeszcze bój na niebie toczył,
Wtem runął blask i mi poraził oczy.

Lecz wnet odważnie wzrok wzniosłem ku górze,
Serca wewnętrznym nakazem wiedziony.
Spojrzenie moje tonęło w purpurze,
Świat był jak ognia blaskiem spłomieniony;
Wtedy ujrzałem płynącą na chmurze
Jej boską postać przez świateł zasłony.
Piękniejszej nigdy w życiu mym nie znałem,
Wejrzała na mnie w locie. I zadrżałem.

„Pamiętasz mnie? — Głos był mi z dawna znany,
Wszystka w nim miłość i wierność dźwięczała. —
Poznajesz tę, która ci w życia rany
Ongi najczystsze balsamy wlewała?
O, znasz mnie, ze mną na wiekiś związany,
Twa dusza do mnie wciąż mocniej się rwała;
Czyż nie widziałam Cię, gdy chłopię małe,
Z tęsknoty za mną łzy gorące lałeś?"

„O tak! — zawołam i w zachwycie klękam
Przed boską. — Pani! Tyś zawsze czuwała,
Niosłaś mi pokój, gdy stu żądz udręka
Młode me serce okrutnie targała;
Jak niebiańskimi skrzydłami twa ręka
Chłodziła czoła żar po dnia upałach.
Zawdzięczam ci najlepsze dary ziemi,
Niechże więc szczęście też dłoń twoja śle mi.

Nie nazwę cię. Choć imię swe usłyszysz
Na ustach wielu i choć twoim zwie się
Każdy, co w tobie widzi cel swój przyszły —
Dla oczu wielu blask twój mękę niesie.
Ach! Gdy błądziłem — miałem towarzyszy,
Odkąd znam ciebie — jestem sam na świecie.
Sam się mym szczęściem muszę rozkoszować,
Twe wzniosłe światło przysłaniać i chować."

Ona z uśmiechem spoglądała na mnie
I rzekła: „Dobrze, żeś myśli swe zwierzył,
Zaledwieś drogę znalazł wśród omamień,
Ledwieś swą wolę okiełznać zamierzył,
Już uwierzyłeś w swej wyższości znamię,
Celom człowieka tyś się sprzeniewierzył.
Cóż cię tak różni od braci naokół?
O, wejrzyj w siebie, zawrzyj z światem pokój!"

„Przebacz mi, patii! Pojmuję cię, wzniosła,
Oczy na próżno czyż otwarte miałem?
Krew moją wola ożywia radosna,
Bo znam twych darów piękno wiecznotrwałe;
Dla innych w sercu mym dobroć wyrosła,
Talentu w ziemi pogrzebać nie chciałem
Po cóż znalazłem pełną tęsknot drogę,
Jeśli jej braciom ukazać nie mogę?"

Gdy tak mówiłem, spojrzenie bogini
Kryło współczucie, ciche pobłażanie.
Czytałem duszę swą w oczach mistrzyni
I moje błędy, i cnót miłowanie.
Uśmiech jej znowu mnie młodym uczynił,
A duch mój uczuł szczęście nie nazwane.
I mogłem teraz ufny, śmiałym krokiem,
Zbliżyć się ku niej i chłonąć ją wzrokiem.

Dłoń wyciągnęła ponad lotne smugi
Zwiewnych obłoków i czarownej woni
I mgłę schwyciła ręką — welon długi
Z wolna rozpłynął się w powietrza toni.
Wzrok mój się znowu w dolinie zagubił,
W górze się błękit przeczysty wyłonił,
Boską zasłona wokół opływała
I fałd tysiącem lekko falowała.

„Znam cię i wiem, jak wola twoja krucha,
Wiem też, że dobro w twej duszy się żarzy —
Wyrzekła. Ach! Jej głosu wiecznie słucham. —
Oto czym z dawna chciałam cię obdarzyć:
Szczęśliwy będzie, kto w pokoju ducha
Ten podarunek przyjąć się odważy;
Tkany z lśnień słońca i z porannej woni
Poezji welon weźmiesz z prawdy dłoni.

A kiedy tobie i twym przyjaciołom
Tchu braknie w piersiach — rzuć go w przestwór świata,
Wnet wiatru chłód owionie wasze czoło
I zapach kwiecia, i polnych ziół lata;
Zmilkną wichury ziemskich uczuć wkoło,
Grób będzie łożem z mgły, co w niebo wzlata,
Szczęśliwa spłynie życia fala zmienna,
Dzień wstanie jasny, noc wzejdzie promienna.

Gdy coraz cięższe tam, na waszych ścieżkach,
O przyjaciele, brzemię życia legnie
Albo gdy szczęście znów u was zamieszka,
By kwieciem zdobić wam trudy powszednie —
Wspólnie spotkajmy nowy dzień, co pierzcha,
I niech w pokoju życie nasze biegnie.
Kiedy wnukowie nas wspomną po latach,
Niechaj ich w szczęściu nasza miłość zbrata."

Brunszwik, 21 sierpnia 1784
Wymówiłem się na dziś wieczór u dworu, by do Ciebie skreślić kilka słów. Widzieliśmy tu rzeczy interesujące, zawarliśmy znajomości z ciekawymi ludźmi, lecz za to musieliśmy odbywać strasznie długie seanse w Operze i przy stole, a te zwłaszcza nudzą mnie okropnie.
Tego wieczora odbywał się przemarsz żołnierzy powracających z Ameryki, szli przebrani za dzikich, ich tatuaże i malunki czyniły dziwaczne wrażenie. Nie masz pojęcia, jak przeraźliwy i odpychający to był widok, zwłaszcza w oczach ludzi z wielkiego świata, na mnie zaś sprawiło to wrażenie, jakby rodzaj ludzki czynił wszelkie wysiłki, by wrócić do gatunku zwierząt. Ci ludzie nie mają żadnej idei, która by ich mogła wydźwignąć, prócz żądzy zaspokojenia najpilniejszych potrzeb. Spoglądali wokół siebie jak pstro upierzone ptaki czy czworonogi o pięknym futrze, wydawali się sobie nadzy, jakby własna blada skóra ich upokarzała. Oto masz więc imitację tej różnorodności, w którą natura obdarza swe dzieci.
Ich tańce, ich zachowanie się przywodziły na myśl małpi ród, opowiem Ci o tym wszystkim, com mógł zaobserwować.
Wiesz, droga Lotto, że nie lubię zbytnio się rozwodzić o ludziach w swych listach, dowiesz się po mym powrocie o wszystkim, com myślał, widział i czuł, bowiem podróżuję jedynie dla Ciebie, rzecz każda o tyle tylko mnie interesuje, o ile spodziewam się, że będę Ci o niej mógł kiedyś opowiedzieć.
W oczekiwaniu na tę chwilę pragnę Ci donieść, że widziałem na jarmarku piękną zebrę czy prążkowanego osła, z prawdziwą przyjemnością przyglądałem się temu zwierzęciu. Kształtem przypomina prawdziwego osła, równie jest zręczna i ładna, lecz ma pręgi, którym zawdzięcza swą nazwę, są tak piękne, że nie sposób tego opisać ani sobie imaginować.
W środę 25-go stąd wyruszamy, chcę świętować dzień moich urodzin na Brocken. Wedle mych kalkulacji będę z powrotem w Weimarze 8-go lub 10-go przyszłego miesiąca. Jakże będę szczęśliwy, gdy Cię ujrzę.
Adieu, droga moja! Odkąd jestem z dala od Ciebie, najbardziej mnie martwi, że nie potrafiłem tak wszystkiego urządzić, by móc otrzymywać Twe listy. A teraz zaczyna mi ich brakować. Adieu, nie znajdę na całym świecie nic, co by można z Tobą porównać i co by mi Ciebie zastąpić mogło choć na jedną chwilę. Po tysiąckroć adieu!
G.

Brunszwik, 22 sierpnia 1784
Mam jeszcze parę chwil, chwytam więc znów za pióro, nie licuje bowiem z bogactwem mej miłości, bym Ci miał posyłać jedną kartkę listu nie zapisaną. Ach, moja jedyna przyjaciółko, droga powiernico wszystkich mych uczuć! Mam taką potrzebę mówienia z Tobą, przekazywania Ci swych myśli! Tobie jedynej na świecie mogę powiedzieć absolutnie wszystko, z innymi mówię, by nie milczeć, i nic ponadto.
Nie wiem, czy Ci już wspominałem, że poszczęściło mi sie. jeśli idzie o odkrycia w Harcu, każdą wolną chwilę poświęcałem tam studiom z historii naturalnej. Krause ukończył piękne obrazy i rozpoczął nowe podczas naszego tu pobytu, bo on zostaje w górach. Bardzo bym je później chciał obejrzeć.
Wielkie i piękne są przejawy natury i sądzę, że wszystkie są zrozumiałe. Lecz człowieka pociągają bardziej mierne idee, bo czuje się mały i nie może porównywać swej skromnej egzystencji z wielkimi zjawiskami przyrody.
G.

Brunszwik, 30 sierpnia 1784
Pojutrze rano zapewne wyjedziemy i ten list odnajdzie Cię w Twojej samotni. Powinnaś czuć, jak bardzo jestem z Tobą, jak ogromnie tęsknię za Twym widokiem. Nie, moja miłość do Ciebie to nie namiętność, to choroba, ale mi droższa nad najwspanialsze zdrowie i nie chcę z nią walczyć.
Napisałem znów kilka wierszy poematu, to dla mnie teraz, gdym jest z dala od Ciebie, źródło wielkiej pociechy, będę szczęśliwy, jeśli Ci się spodoba, bo dla Ciebie go komponuję; tych parę słów, któreś mi powiedziała w ostatnim liście, sprawiło mi nieskończoną radość.
Poza tym wszystko tu idzie dobrze i prawdziwy cel naszej podróży został w pełni osiągnięty. To sekret, który Ci powierzam, ponieważ ludzie są przekonani, że przyjechaliśmy tutaj tylko po to, by się rozerwać.
Będziemy wracać stąd przez Goslar, by zobaczyć kopalnie, stamtąd wdrapiemy się może na Brocken, by zejść z przeciwnej strony około Halberstadtu. Książę rusza do Dessau, ja zaś pozostanę jeszcze parę dni z Krausem wśród skał na Rosstrapp, stamtąd pojadę odwiedzić czarodziejkę z Langenstein, o którą nie będziesz chyba zazdrosna, i wrócę rychło do Twych stóp. Droga moja, tak żywo odczuwam szczęście życia z Tobą, że oddalenie wydaje mi się nie do zniesienia.
Mam tylko jedno pragnienie, by Ci się podobać, by Cię uczynić tak szczęśliwą, na ile to w mojej mocy, chciałbym zawsze być godnym Twego uczucia, bo co do reszty, to fortuna tak mnie hojnie obdarzyła, że nie mogę nawet wykorzystać wszystkiego, co mi ofiaruje.
Przychodzi mi do głowy mnóstwo myśli o sobie i innych.
O wszystkich dowiesz się po moim powrocie — tak bardzo pragnę Cię widzieć, odkąd wyjechałem, nie spotkałem nikogo, kogo mógłbym darzyć pełnym zaufaniem. Stein opowie Ci o naszych przygodach na swój sposób, a że ja Ci opowiadam na swój, przeto będziesz mogła lepiej rzecz całą osądzić.
Jeślibyś po otrzymaniu tego listu zechciała wysłać mi zaraz ekspres do Allstadtu, sprawiłabyś mi wielką przyjemność. Teraz oczekiwać będę obszerniejszego od poprzednich listu, no i Twego dziennika, który po tak długiej rozłące zbliży mnie do Ciebie. Proszę, uczyń to, błagam Cię na wszystko, co miłość ma najdroższego! Boję się, że nie będę mógł wrócić do Weimaru przed 15 tego miesiąca, podtrzymuje mnie na moim wygnaniu tylko nadzieja, że Cię tam odnajdę.
G.

Weimar, 26 października 1784
Tak ciężko mi będzie przetrwać dni, kiedy wieczorami nie będę miał nadziei ujrzenia Cię. Nie jestem zdolny cośkolwiek Ci napisać, bez Ciebie bowiem nie sprawiają mi żadnej radości nawet me ukochane idee. Knebel jutro znów odjeżdża, tylko raz coś mi bąknął, iż nie nęci go świat kamieni, bo jest przyjacielem ludzi, w końcu nie mogę mu tego brać za złe.
Wczoraj nocą po Komedii poszedłem na spacer i byłbym rad tak wciąż naprzód iść do Ciebie, by Cię pozdrowić z nastaniem dnia. Liczę każdą godzinę do Twego powrotu i jestem wbrew woli pilny, by zabić chwile, które mi bez Ciebie żadnej nie przynoszą radości.
Od księcia przyszła wiadomość, że ma się dobrze i że jeszcze nałoży wiele drogi w swej podróży, o której celu rozprawia się publicznie, by przydać jej splendoru.
Wieczorem wpadł do mnie Fryc i namówił mnie, bym z nim poszedł do Górnego Weimaru, do laboratorium, inaczej zostałbym w domu. Rozprawialiśmy o rozmaitych sprawach ze starym doktorem i wróciliśmy trochę przemoczeni, ale bardzo zadowoleni do domu. Przy tej okazji powtórzyliśmy sobie chemiczne wzory, a Fryc zrobił sobie z tego odpis. Dotrzymuje mi towarzystwa, widzisz więc, że nawet nieobecna pozwalasz mi poprzez niego cieszyć się życiem.
G.

Weimar, 28 października 1784
Właśnie odchodzi posłaniec i mogę Ci przez niego przesłać pozdrowienie poranne. Niedobrze, że tak długo tam pozostajesz, przełożyłem Ciebie nad własną matkę i ojczyznę, a teraz muszę spędzać samotnie me dni. Nic dobrego z tego wyjść nie może. Poza Tobą życie jest dla mnie tylko urojeniem i gdybym miał istnieć bez Ciebie, musiałbym dokonać całkowitego przewrotu w swym bytowaniu. Przybądź więc wkrótce, najukochańsza! I bądź zdrowa.
G.

Weimar, 25 listopada 1784
Nie mogę Ci dziś nic pocieszającego przesłać w tym ponurym dniu, musisz zadowolić się czymś pośledniejszego gatunku. Odezwij się choć słówkiem. Wieczorem będziemy szczęśliwie razem. Gdybym się nie wstydził, przyniósłbym swe akta do Ciebie i tak spędziłbym cały dzień przy Tobie.
G.

Weimar, 22 grudnia 1784
Chciałem właśnie życzyć Ci jeszcze szczęścia na drogę i prosić o słowo pożegnania. Bądź zdrowa, najukochańsza, i zachowaj mnie w sercu. Jesteś mi niezbędna do życia i każda najlżejsza chmurka sprowadza mi na ziemię ciemność.
G.

Weimar, 19 lutego 1785
Jestem dziś pilny, zadowolony, praca idzie mi tak dobrze, czuję się, jakbym był w niebie. W tym raju brak mi do szczęścia tylko jednego, żeby Cię mógł gościć mój mały gabinet i ogrzać mój piecyk. Ślę Ci listy Knebla. Bądź zdrowa. Co robisz dziś?
G.

Weimar, 15 marca 1785
Mam tylko dwóch bogów, Ciebie i sen. Leczycie wszelkie moje choroby i na przemian bronicie mnie przed złymi duchami.
Chętnie pójdę do Komedii i odszukam Cię tam.
Dziś po południu odwiedzę Seckendorfów. Może i Twego brata. Bądź zdrowa, jedyna. Bardzo chciałbym z Tobą pomówić, tyle mam na sercu.
G.

Weimar, 19 kwietnia 1785
Ta różana gałązka niechaj Ci życzy dnia dobrego, podobnie jak wczorajsza dobrej nocy. Obyś się cieszyła piękną pogodą, niebem nad nami i moją miłością!
G.

Weimar, 20 kwietnia 1785
Czuję się dobrze, mój drogi duszku opiekuńczy, i cieszy mnie Twój dobry nastrój. Pozostaniemy zawsze razem, moja ukochana. Nie niepokój się! Pod wieczór przyjdę do Ciebie i pogawędzimy sobie do woli.
G.

Weimar, 10 maja 1785
Nigdy mi nic nie piszesz, nim się o to nie upomnę. Jak się czujesz? Odezwij się przyjaznym; słowem. Kochana!
G.
Między czwartą a piątą wzniesie się balon.

Weimar, 24 maja 1785
Książę, który, jak wiadomo, bardzo lubi ablucje sumienia, wyznaczył mi przed swoją podróżą dodatek do uposażenia w sumie 200 reńskich i 40 luidorów na podróż do Karlsbadu.
Zobaczę Cię chyba jednak w ogrodzie. Bądź zdrowa.
G.

Weimar, 20 czerwca 1785
Niech Cię ta kartka przywita w Karlsbadzie, gdzie zapewne nie spodziewasz się listu ode mnie. Kiedy go otworzysz, będę już bliżej Ciebie, rzadka to radość oczekiwać Ciebie wśród gór! Postaraj się, byśmy mieszkali blisko siebie i żebyśmy razem jadali.
Życzę Ci pięknej pogody i zdrowia. Bądź zdrowa. Kochaj mnie, jestem zawsze Twój.
Przesyłam tu piosneczkę o Mignon z szóstej księgi. Piosnkę, która i moją wyraża tęsknotę.

Tylko kto tęsknił, pojąć może
Moje cierpienie,
Zgasła mi radość tak jak zorze,
Samo milczenie
Pyta milczące w krąg przestworze,
Gdzie me marzenie?
Czy kto mnie kocha, słyszeć może
Moje westchnienie?
W głowie mi szumi, w sercu gorze,
Przebiega drżenie!
Tylko kto tęsknił, pojąć może
Moje cierpienie!

Neustadt, 27 czerwca 1785
Piszę [Ci] natychmiast, by Cię uwolnić od niepokoju o mnie. Niestety jeszcze tu jesteśmy i marnujemy piękne dni.
Możesz sobie wyobrazić, jak cierpiałem na myśl, że tak niefortunnie spędzam te od dawna oczekiwane i wreszcie szczęśliwie nadeszłe godziny.
Moja choroba podobna była do tej z ubiegłej zimy, tyle że nie taka ostra i nie taka bolesna. Teraz wszystko prawie minęło, tylko mam jeszcze policzek obrzękły, notabene tym razem ten drugi, prawy. Loder był dziś tutaj i pozostawił mi rozmaite mikstury, powinny pomóc. Dotychczas sam się bawiłem w lekarza.
Najważniejsze, powiada Hamlet, żeby być w pogotowiu. Były to złe dni dla mnie, zwłaszcza przez kontrast z tym, o czym marzyliśmy.
Wczoraj były u mnie Hendrichowa i Mineczka.
Teraz troskam się tylko o to, by Ciebie zastać w dobrym zdrowiu.
Gdyby przynajmniej można było wyjść na dziedziniec, aby choć z dala ujrzeć owe szczyty, długo przez nas z utęsknieniem oglądane w wyobraźni. Knebel dotrzymuje mi wiernie towarzystwa. Powiada, że ta podróż nie mogła się nam całkowicie udać, zbyt wiele z nią łączyliśmy nadziei, zbyt przezornie ją obmyślaliśmy. Pozdrów Herderów.
To dni całkowicie dla mnie stracone. Jedyna pociecha, że wiele siedziałem nad Hamletem. Dzisiaj najpiękniejsza w świecie pogoda. Nie pozwalam sobie jednak na żadne utyskiwania. Jeśli słońce będzie pięknie świeciło, gdy będziemy w grobie, czemuż miałbym mu złorzeczyć, że czyni swą powinność, kiedy ja muszę pozostawać w pokoju i w łóżku.
Myślę, że następnego czwartku stąd wyruszymy, otrzymasz przed spotkaniem na wszelki wypadek jeszcze jeden list ode mnie.
Knebel naniósł już całą skrzynię kamieni. Był u mnie stary Büttner z Loderem. To już wszystkie moje nowiny. Bądź zdrowa, moja ukochana Alfo i Omego, źródło moich radości i cierpień. Czegóż pragnąć mógłbym, gdy Ciebie nie ma, a kiedy jesteś przy mnie, czegóż mi brakować może?
G.
Zabieram ze sobą mikroskop, to najlepsza pora oglądania tańców mikrobów. Już nieraz mnie to zabawiało. Bądź zdrowa. Tylko kto tęsknił, pojąć może!

Weimar, 11 września 1785
Gdybyś wiedziała, najukochańsza moja, jak bardzo mi Ciebie brak, nie miałabyś chwili spokoju w swej samotni, każdej godziny pragnęłabyś przybiec do mnie i dzielić ze mną życie, które bez Ciebie nie ma dla mnie żadnego uroku i jest wprost nie do zniesienia. Twoje oddalenie to dla mnie prawdziwy kamień probierczy mego ja. Widzę, jak trudno mi samemu z sobą sobie poradzić i jak konieczna jest mi obecność Twoja, żeby jakąś całość ze siebie sklecić.
Byłem w Jenie, czułem się tam samotny, wróciłem i znów znalazłem pustkę. Bywam u Herderów, dobrze ze sobą żyjemy, czasami widuję księcia itd. Wszystko byłoby dobrze, gdybyś Ty tu była. Twoja obecność wszystkiemu przydaje blasku, nic i nikt nie może mi Ciebie zastąpić.
Wciąż jeszcze czytam Neckera i jego wrogów, to osobliwe studium. Może będę Cię mógł kiedyś bliżej z tym zapoznać.
Od Fryca nadszedł list z Salmünster, z dalszej drogi nic od niego nie mam, napiszę do niego dziś i prześlę rozmaite listy i bileciki, które dla niego nadeszły.
Pozdrów Steina, nie widziałem go od czasu Twego wyjazdu. Nie zastawałem go nigdy w domu, gdym go szukał...
...Nadal pracuję nad swym Wilhelmem, by o ile możliwe, dotrzymać terminu w listopadzie.
Mam pewne wiadomości, że Blanchard wzniesie się w powietrze. Może już pod koniec tego tygodnia. Jego balon będzie nieco większy od naszego ślimaka. Cieszę się ogromnie ze względu na Fryca.
Jak tylko wrócisz, musisz ze mną pójść do Lossiusa — spędziliśmy u niego kilka dobrych godzin — uraduje Cię na pewno wspaniały widok nieba i jego gwiaździstej armii.
Właśnie dostałem piękny melon, postanowiłem Ci go przesłać. Co się stało, że tak długo nie dajesz znaku życia? Dobrej nocy, najmilsza. Ufaj mi i wierz, że jestem i będę Twój na wieki.
G.

Weimar, 20 września 1785
Jest tu księżna Galicyn z Fürstenbergiem i Hemsterhuisem, których więc również nie zobaczysz. To bardzo interesujący ludzie, zwłaszcza gdy widzi ich się razem, opowiem Ci o nich obszerniej przy spotkaniu, wszak wiesz, że niechętnie piszę w listach o ludziach. Jest tu także Edelsheim, obcowanie z nim sprawia mi coraz więcej przyjemności, nie znam mądrzejszego nadeń człowieka. Wiele mi wyjaśnił, jeśli idzie o charakterystykę stanów krajowych, co tyle mi sprawiało trudności. Gdybym tak mógł choć parę miesięcy z nim przebywać, zwłaszcza że on rozumie mój punkt widzenia, odkrywa przede mną również wiele nie znanych mi dotąd problemów, wszystko, co mówi, wskazuje na umysł niezwykle subtelny, nie powinien się nawet domyślać, jak niewiele mam przed nim do ukrycia.
Nieco odprężenia znajduję w towarzystwie księcia, przynajmniej na krótko pozwala mi zapomnieć o Twej nieobecności. Ale ilekroć pragnę znaleźć kogoś, z kim mógłbym być zupełnie szczery, wtedy na próżno szukam człowieka, który mógłby się równać z Tobą.
Nie śmiem Cię prosić, ale wracaj rychło, bo tracę już nadzieję. Nie przyślę Ci Fryca, by Cię jeszcze bardziej nie umacniać w Twym odosobnieniu.
Ślę Ci tu list od niego, okropnie nabazgrany, muszę mu dać za to burę.
Cieszę się, że tak wcześnie zaczyna patrzeć w ten sposób na świat.
A zatem w niedzielę będzie latał Blanchard. Ciekawy jestem, jak Ci to przedstawi Fryc, na pewno będzie o tym pisał, nawet jeśliby lot się nie odbył.
Przesyłam Ci też parę książek, z pewnością sprawią Ci przyjemność.
G.

Weimar, 22 września, wieczorem 1785
Deszcz pada, a ja widzę swą ukochaną w starym zamku, gdzie Ją odwiedziłem po raz pierwszy przed dziesięciu laty i gdzie mnie tak mocno związała swoją miłością. Jakże bym  chciał być z Tobą i w ciszy, zgodnie z mym usposobieniem, oddawać się swoim zajęciom i cieszyć się Twoim istnieniem. Jeśli jeszcze długo pozostaniesz z dala, ile ze mną będzie.
Księżna jeszcze tu przebywa, jest chora — zresztą nie interesuje mnie ta osoba. Z jej dwoma towarzyszami jakoś mi idzie lepiej. Najlepiej dać temu spokój, nie mieszać się do niczego i czekać, co z tego wyniknie.
Z Wilhelmem posuwam się powoli naprzód. Przygotowuję drwa i mam nadzieję, że w końcu buchną z nich płomienie.
Oto listy o Frycu i od niego, myślę, że ucieszą Cię tak jak mnie. Jestem sam szczęśliwy widząc tak szczęśliwą istotę.
G.

Weimar, 10 października 1785
Już najwyższy czas, abyś tu przybyła, by mnie znów pokrzepić swą obecnością, bo opuszcza mnie wszelka radość życia.
Już sam widok Imhoffowej sprawił mi ból, jest tak podobna do Ciebie, a jednak to nie Ty. Jest jak septyma, co każe uchu oczekiwać akordu.
Znów pracowałem nad Wilhelmem, mikroskop odpoczywa aż do Twego powrotu. Zebrałem niezłe rzeczy. Adieu. Posłaniec się śpieszy.
G.

Ilmenau, 11 listopada 1785
Dziś wreszcie ukończyłem szóstą księgę. Oby Warn sprawiła tyle radości, ile mnie trosk, nie chcę powiedzieć — trudu. Bo trud nie istnieje przy tego rodzaju pracach, ale gdy ma się pełną świadomość tego, co się chce osiągnąć, po ukończeniu dzieła zawsze odczuwa się niedosyt. Wolałbym teraz, żebyś nie znała żadnych fragmentów z mego Wilhelma. Ale Ty jesteś dobra i jeszcze raz będziesz tego słuchała, a wiadomo, że dzieło ukończone przyjmuje się inaczej, zwłaszcza że ta księga sama w sobie stanowi jakby całość. Cieszę się z góry na spotkanie z Herderami i z Imhoffową.
Jednak dotrzymałem słowa, 12 listopada ubiegłego roku była gotowa poprzednia księga. Jeśli tak dalej pójdzie, razem się zestarzejemy, zanim ujrzymy to dzieło ukończone.
Tyle co do moich spraw. Nęci mnie piękna pogoda, jutro wybieram się konno do Goty, by tam moim przyjaciołom zrobić przyjemność i obejrzeć Konradyna. Widok tego dzieła, stworzonego po tamtej stronie Alp, pomoże mi znieść zimę w Turyngii. Gdybym go tylko mógł oglądać w Twoim towarzystwie!
Pozdrów Fryca i p. Imhoff, pamiętajcie o mnie. Frycowi dziękuję za jego liścik. Rad będę, jeśli nadal potrafi tak pewnie trzymać pióro i ulepszać swe pismo. Bądź zdrowa.
Na pewno otrzymałaś mój pierwszy list. Adieu.
G.

11 wieczorem
Miałem tu ciekawą rozmowę, którą pragnę Ci odtworzyć. Kazałem wezwać introligatora, by mi w mojej obecności oprawił księgę Wilhelma. Podczas pracy wspominał o prośbie, jaką złożył przed komisją podatkową, opowiedział mi swoje dzieje i mówił o swoim życiu. Każde jego słowo było na wagę złota, odsyłam Cię do tuzina Lavaterowskkh pleonazmów, by wyrazić szacunek, jaki żywię dla tego człowieka.
Bądź zdrowa, moja najdroższa, mam nadzieję, że z tej mojej przedłużającej się nieobecności i Ty też trochę zadowolenia zaczerpniesz, gdyż zachęci mnie to do częstszego spotykania się z ludźmi. Adieu, moja droga, najlepsza duszo, czujesz chyba, jak Cię kocham, jak bardzom Ci oddany i nade wszystko, jak za Tobą tęsknię.

Gota, 13 listopada 1785, jedenasta w nocy
Cały dzień spędziłem w towarzystwie, a teraz jeszcze słóweczko do Ciebie.
Nie żałuj, że o parę dni przedłużyłem tu pobyt, wrócę do Ciebie tak śpiesznie, jak tylko można, i z duszą bogatszą o nowe przeżycia.
Gdybym mógł Ci wyrazić, jak bardzo cenię Twoją wartość i że jedynie Ty ze wszystkich istot na świecie możesz mnie uczynić szczęśliwym.
Losy moich wędrówek, o których Ci opowiem, bardziej Cię o tym zdołają przekonać aniżeli moje najgorętsze zapewnienia. Jestem Twój i muszę być Twoim. Wszystko mnie wiedzie, pędzi, gna znów do Ciebie. Nie mogę więcej mówić.
We wtorek wieczorem będę znów u Ciebie, jeśli nie zajdzie nic szczególnego. Jestem przy Tobie, z sercem pełnym miłości do Ciebie.
G.

Koniec wersji demonstracyjnej.

DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOETHE DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOETHE DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOETHE DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOETHE DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOETHE DO PANI VON STEIN

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANI VON STEIN DO GOETHEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRYSTIANA VULPIUS ŻONA POETY

DO KRYSTIANY VOLPIUS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WILHELMINA HERZLIEB

NIE MOGĄC SKOŃCZYĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MARIANNA VON WILLEMER

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RADCY TAJNEGO VON WILLEMERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ROZYNY STÄDEL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARIANNY VON WILLEMER

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA JAKUBA VON WILLEMERA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO JANA JAKUBA I MARIANNY VON WILLEMER

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MARIANNY VON WILLEMER

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANI VON WILLEMER

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ULRYKA VON LEVETZOW

DO ULRYKI VON LEVETZOW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO PANI AMALII VON LEVETZOW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOPISEK ULRYKI W LIŚCIE JEJ MATKI DO GOETHEGO Z OKAZJI URODZIN POETY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO AMALII VON LEVETZOW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej