Adam Bełcikowski

KRÓL BOLESŁAW ŚMIAŁY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT I.

SCENA 1.

SCENA 2.

SCENA 3.

SCENA 4.

SCENA 5.

SCENA 6.

SCENA 7.

AKT II.

SCENA I.

SCENA 2.

SCENA 3.

SCENA 4.

SCENA 5.

SCENA. 6.

AKT III.

SCENA 1. 

SCENA 2.

SCENA 3.

SCENA 4.

SCENA 5.

Scena 6.

SCENA 7.

SCENA 8.

SCENA 9.

SCENA 1O.

AKT IV.

SCENA 1.

SCENA 2.

SCENA 3.

SCENA 4.

SCENA 5.

SCENA 6.

SCENA 7.

SCENA 8.

SCENA 9.

AKT V.

SCENA 1.

SCENA 2.

SCENA 3.

SCENA 4. 

Scena 5.

SCENA 6.

SCENA 7.

SCENA 8.

KRÓL BOLESŁAW ŚMIAŁY

Dramat w 5 aktach

Adam Bełcikowski

OSOBY:

Król BOLESŁAW ŚMIAŁY.

WlSŁAWA, jego żona.

WŁADYSŁAW HERMAN, brat królewski.

STANISŁAW, biskup krakowski.

KARDYNAŁ-LEGAT (osoba niema).

ŻELIMIR, wojewoda.

BOGNA, jego córka.

KRYSPIN, kasztelan.

MŚCISŁAW z Bużenina.

KRYSTYNA, jego żona.

ZBYLUT, MIROSZ, LASSOTA - z drużyny królewskiej.

DOMARAD, NIEMIRA - dworzanie królewscy.

CZARNY KSIĄDZ.

O. AMBROŻY, Benedyktyn.

Pasterz.

Panowie. Szlachta. Księża. Drużyna

królewska. Żołnierze. Lud. Służba.

Wieśniacy karyntyjscy.

Rzecz dzieje się w pierwszych czterech aktach w Krakowie, w piątym w Ossyaku w Karyntyi.

AKT I.

Komnata na Zamku Królewskim. Drzwi w głębi od zewnątrz i drugie z boku prowadzące do innych pokojów królewskich.

SCENA 1.

(wchodzi, zamierzając się iść do mieszkania królewskiego) NIEMIRA i DOMARAD (idący za nim powstrzymują go).

MŚCISŁAW.

Ja tam iść muszę!...

DOMARAD.

Na rany Chrystusa!

Co chcesz uczynić...

NIEMIRA.

Zastanów się Mścisław!

MŚCISŁAW.

Ja tam iść muszę!... Cóż? czy mię puścicie?...

DOMARAD.

Nie — nie możemy.

MŚCISŁAW.

To przemocą wejdę!..

NIEMIRA.

Po naszych trupach chyba. Nam nie wolno

Puszczać do króla bez jego rozkazu.

DOMARAD.

I jeszcze po co!... Zbierz myśli Mścisławie,

Przyjdź do rozumu, czy to rzecz rozsądna

Stawać przed królem z podobnem żądaniem.

Gniew tylko jego albo srogą zemstę

Mógłbyś na siebie ściągnąć, nieszczęśliwy!

MŚCISŁAW.

Bo wy nie wiecie, co się ze mną dzieje!...

DOMARAD.

Dlatego radzę jak dobry przyjaciel,

Wstrzymaj się, ochłoń, rozważ co masz czynić.

(Mścisław zwiesiwszy głowę siada bezwładnie przy stole, więcej zajęty wlasnemi myślami niż słuchając tego co mówią).

DOMARAD.

Czy to ty jeden i sam tylko cierpisz?

Jest więcej takich—darmo, znieść potrzeba.

Odkąd król wrócił z tej nieszczęsnej wojny

Ruskiej, zrobił się jak lew rozjuszony,

Jak zwierz krwiożerczy i odtąd już w kraju

Źle wszystko idzie, i nie ma człowieka,

Co by nad swojém nieszczęściem nie płakał.

Wiesz może?... syna ja także straciłem;

Był między tymi, co pierwsi uciekli

Z Kijowa—król mu ściąć głowę rozkazał...

Bóg temu świadkiem, jaką tu mam boleść...

NIEMIRA.

Wstydź się Mścisławie, lekkie skalecznie

Ledwoś otrzymał, a wijesz się z bólu,

Jakby śmiertelną zadano ci ranę.

Żona jest żoną—to prawda.

Lecz jednę Kiedy utracisz, łatwo dostać drugiej.

Jam więcéj stracił. Cały mój majątek

Król zabrał, dom mój zburzył i zaorał,

Że ani śladu z rodzinnego gniazda,

Teraz mu jeszcze służyć za to muszę,

Aby nie umrzeć z głodu gdzie pod płotem...

Lecz cóż mam robić? Król jest naszym panem,

On miecz ma w ręku i władzę nad nami,

Gdy karze, musi mieć do tego prawo.

DOMARAD.

A jednak szkoda króla! Był on zawsze

Gwałtowny, ale zawsze sprawiedliwy

I ludzki. Rządził surowo, lecz dobrze,

Pokazał Czechom, Węgrom i Rusinom

Co umieć; państwa granice rozszerzył,

I dzielnym mieczem przywrócił ojczyźnie

Czasy Chrobrego—dobre nasze czasy!

Gdyby nie Kijów, zostałby zapewne

Na zawsze takim. Ha! prawda, my sami

Winni nie mało. Źle zrobiła szlachta,

Mógł słusznym gniewem przeciw niej zapłonąć.

MŚCISŁAW (powstaje nagłe).

Jestem spokojny już, dajcie iść teraz.

DOMARAD.

Przez Boga, jeszcze!... (wstrzymuje go).

MŚCISŁAW.

Puśćcie!

DOMARAD.

Stój szalony!

Trzymaj Niemira!

NIEMIRA (chwytając go z drugiej strony).

Ani kroku dalej!

MŚCISŁAW.

Zmogę was, choćby dziesięciu tu było (mocują się).

SCENA 2.

CIŻ. Wchodzą Zbylut, Lassota i Mirosz, zatrzymują się nagle w głębi, patrząc z zadziwieniem na mocujących się.

ZBYLUT.

Co się to znaczy!... Pod królewskim bokiem

Takie hałasy!... Czartów sto tysięcy!

A gdzie jest karność i uszanowanie

Dla majestatu? (zbliżają się) Co się tutaj stało?

Mówcie. Domarad, czego chce ten człowiek?

(Domarad spuszcza głowę robiąc ruch jakby mu trudno było to powiedzieć).

NIEMIRA (ciszej do Zbyluta)

To mąż Krystyny...

ZBYLUT (ze znakiem zrozumienia) A! (do Mścisława) Mości rycerzu,

Proszę stąd odejść.

MŚCISŁAW.

Ja chcę mówić z królem...

ZBYLUT.

To być nie może.

MŚCISŁAW.

Czemu być nie może!

Czyli przychodzę z prośbą czy z żądaniem,

To król...

ZBYLUT.

Ni słowa! Powiedziałem jasno:

Odejdź! Oporu żadnego nie znosim,

A kto go stawi, może pożałować;

My tu jesteśmy od tego, by czuwać

Nad spokojnością króla...

MŚCISŁAW.

By bezkarnie,

Nie widząc bólu, który innym sprawia,

Ani ich głosu nie słysząc rozpaczy,

Mógł do sytości używać roskoszy.

Nic z tego! Mieczem sobie utoruję

Do niego drogę, podli najemnicy! (dobywa miecz).

DOMARAD.

Nieszczęsny, cóżeś uczynił! o Boże!

LASSOTA.

Co? miecza dobył!...

MIROSZ.

Zuchwalec, niech ginie!

(Wszyscy trzéj dobywają miecze, stając Mścisławowi na drodze).

ZBYLUT.

Precz stąd! jeżeli głowa ci jest miła,

Pragnę królowi oszczędzić przykrości,

By mu do ucha nie doszło twe imię,

Inaczej w loch bym wtrącić cię rozkazał.

MŚCISŁAW (uderza na nich).

Łotry, spróbujcie, jak rozpacz jest silna!

SCENA 3.

CIŻ i KRÓL (który wpada ze drzwi bocznych za nim) GIERMEK.

KRÓL.

Co to jest?... Stójcie!... kto się tu odważył!...

Miecze dobyte... Siarczyste pioruny!

Czy mię nie znacie?... czy wam w każdej chwili

Srogi mój obraz ma stać przed oczami,

Aby z pamięci waszej nie schodziło,

Że uchybienie karzę bez litości.

(Po pierwszych słowach króla bijący się spuścili miecze ku ziemi).

ZBYLUT.

Łaskawy królu, ten śmiałek... (wskazuje na Mścisława).

MŚCISŁAW (występując).

Tak, królu—

To ja!

KRÓL (n. s.).

Ha, Mścisław! (obraca się do Giermka).

Idź do pani, powiedz,

Niechaj spokojną będzie. Tu nic złego,

Nic się nie stało. Ja powracam zaraz.

Czekaj. Niech ona tutaj nie przychodzi—

Powiedz, że taka ma wola—mój rozkaz.

(Giermek odchodzi do drzwi bocznych).

KRÓL (do Mścisława)

Coś złego zrobił, przebaczam tym razem—

Odejdź!

MŚCISŁAW

Chcesz prędko, jak widzę, się pozbyć

Nieproszonego gościa. Mości królu,

Sam jeden z zamku twego nie odejdę—

Przyszedłem tutaj zabrać moję żonę.

KRÓL.

Zuchwalcze!...

MŚCISŁAW.

Tak jest, najjaśniejszy panie,

Gdym na czas krótki z domu się oddalił,

Wróciwszy, pustą zastałem zagrodę—

Kradzież i rozbój został w niej spełniony

Najokropniejszy—porwano mi żonę...

A ludzie rzekli, że to ty zrobiłeś...

KRÓL.

Milcz!... zapominasz się...

MŚCISŁAW.

Wiem, że to prawda.

Niedawno przedtem bawiłeś w gościnie

Pod moim dachem. W kniejach były łowy,

Królewskie łowy na grubą zwierzynę,

A w moim domu ty zacząłeś inne.

O, poznawałem już wtenczas z twych oczów,

Co nową żądzę w tobie obudziło,

I gdyś za jednym siedział ze mną stołem,

Knułeś już czarną przeciwko mnie zdradę.

Teraz mą żonę trzymasz na swym zamku—

Wróć mi ją, królu!

KRÓL.

Ja Krystynę kocham!

MŚCISŁAW.

A ja nie kocham?!... O, czemuż zapomnieć

Ni jej obrazu ni uczuć nie mogę—

Serce by moje było spokojniejsze,

I cześć by moja została w całości:

Tę niewdzięcznicę rzuciłbym w niepamięć,

Tobie za krzywdę odpowiedział wzgardą!—

Posłuchaj królu,—zapomnę o wszystkiém

Coś mi wyrządził—wezmę ją od ciebie

Z hańbą na czole, w twych grzesznych uściskach

W obliczu świata zbeszczeszczoną—wezmę

Taką jak dziś jest, odartą z uroku

Małżeńskiej wiary, kobiecej czystości,

Tylko mi oddaj ją!... Tyś już nasycił

Swoję namiętność, ona dziś zapewne

Nie warta więcej dla ciebie...

KRÓL.

Nędzniku!

Ją znieważając, mnie obrażasz srodze.

Strzeż się mnie drażnić, i uprzedź tę chwilę,

W któréj by gniew mój spadł na twoję głowę.

Odejdź!

MŚCISŁAW.

Tyranie, w mocy swojéj dufny,

Gdzież jest granica twego okrucieństwa,

Do jakich jeszcze posuniesz się zbrodni?

Mało ci było w naszej krwi się poić,

Którą całemi lałeś strumieniami;

Do cierpień ciała chcesz dodać straszniejsze

Cierpienia duszy, i obrzucasz hańbą

Nasze imiona, nasze czyste czoła—

Toż ty nie królem jesteś—ale katem!

KRÓL (wybuchając).

Zbylut, straż wołaj—do wieży z nędznikiem!

(Zbylut wybiega).

MŚCISŁAW.

Pojmaj mię, głowę każ mi na pniu uciąć—

Po tém, coś zrobił, ja już nic nie stracę.

(Zbylut wchodzi z żołnierzami).

KRÓL.

Bierzcie go!

SCENA 4.

Ciż i KRYSTYNA.

KRYSTYNA

(wbiega prędko ze drzwi bocznych; za nią widać Giermka, który ją napróżno powstrzymać usiłuje).

KRYSTYNA.

Nie, nie, wstrzymajcie się, stójcie!

MŚCISŁAW.

Krystyna!... Boże mój!...

KRÓL.

Powróć do siebie!

Po coś tu przyszła?... wszakże zakazałem.

KRYSTYNA.

Na Boga błagam, nie czyń mu nic złego.

Dość już mej winy, abym jeszcze mogła

Brać nowy ciężar przestępstwa na siebie.

KRÓL.

Nie wiesz, ca żądasz...

KRYSTYNA.

Wiem wszystko. Słuchałam

Pod temi drzwiami. On ciebie obraził,

On się zapomniał... Bądź wspaniałomyślny

I wróć mu wolność przez litość nade mną!

KRÓL.

Pocoś tu przyszła... to nie kobiet sprawy.

KRYSTYNA.

Uczyń to, uczyń, miłościwy królu!

KRÓL (po chwili,  do straży)

Puśćcie go, niechaj swobodnie odchodzi.

MŚCISŁAW..

Nie wielką dla mnie uczyniłaś łaskę.

Życie me, w hańbie i osamotnieniu,

Za każdą chwilą upłynioną będzie

Nową męczarnią, nową dla mnie śmiercią.—

Mój rozum pojąć tego nie jest zdolny,

Jak się to mogło stać—jakim sposobem

Przyszło: do takich okropnych wydarzeń.

Przecież ja ciebie; wziąłem z ręku matki

Taką niewinną, tak czystą jak niebo,

A twą dziewiczość ze czcią hodowałem

Na mojej piersi, by jej śnieżnéj szaty

Najmniejszy pyłek zepsucia nie skaził!...

O, czem ty byłaś dla mnie, wiesz najlepiéj!

We mnie nie było ani jednej myśli,

Ni jednej kropli krwi, w którejbym nie czuł

Twojej istności... I to wszystko na nic,

To wszystko na nic!.... O, można oszaleć,

Można z rozpaczy o mur rozbić głowę!...

KRYSTYNA (przechodzi na bok i opiera się o stół).

O jakież męki!... jakże to okropne!

MŚCISŁAW.

A modrzewiowy nasz dwór—jaki pusty,

Jak straszny teraz, gdy ciebie ubyło!

Czy tobie nie żal jest jego ścian cichych,

W których się odgłos twych kroków odbijał,

Gdyś po kobiercu lekko się sunęła,

I biegła ku mnie paść w moje objęcia?...

KRÓL.

Dość tego!—wychodź! (do Dworzan) Stoicie jak martwi.

MŚCISŁAW.

Pójdę. Dlaczegóż miałbym w próżnych skargach

Niedolę swoję na pośmiech wystawiać?

Ale wiedz królu, że z nami rachunek

Nie ukończony. Na ziemi czy w niebie,

Czy dziś czy jutro znajdę sprawiedliwość I pomstę!

KRÓL.

Precz z nim, precz!—za bramę zamku

Niechaj wychodzi jak najprędzej—dalćj!

(wychodzą: Micisław, za nim Dworzanie i Straż).

SCENA 5.

KRÓL. KRYSTYNA.

(Krystyna usiadła przy stole i wybucha głośnym płaczem).

KRÓL (patrzy na nią jakiś czas z rodzajem wyrzutu, potem zbliża się do niej i bierze za rękę).

Dlaczego płaczesz?...

KRYSTYNA.

O ja nieszczęśliwa!

Jak me sumienie jest czarne i mętne!

KRÓL.

Daj pokój! łzy twe poją mię goryczą.

Nie lubię, kiedy smucisz się i płaczesz...

On tu już więcéj nie postoi nogą—

Wszystko skończone...

KRYSTYNA.

Gdybym mogła łzami

Zmyć moje grzechy!... Biedny, biedny człowiek,

Cóż on zawinił, że tak cierpieć musi?...

To, że mnie kochał więcej niźlim warta.

KRÓL.

Po jego stronie żal twój i współczucie,

Za mną głos żaden w tobie się nie ozwie...

A przecież tyś jest pierwszą, która we mnie

Wzbudziła miłość. Czyliż ja sam tylko,

Któremu zresztą wolno jest tak wiele,

Mam pod tym względem być upośledzony,

I mniejsze prawo posiadać od innych

Do tego szczęścia? O, ty wierzysz temu,

Że ciebie kocham, że uścisk twych ramion

Jest dla mnie szczęściem, rozkoszą najwyższą.

KRYSTYNA.

Wierzę w to, królu—ale w to nie wierzę,

Aby ta miłość przyniosła nam szczęście,

Bo grzech ją zrodził a występek karmi.

Ile uderzeń liczę mego serca,

Tyle połykam gorzkich kropel jadu.

KRÓL.

Przestań... ty dręczysz mnie—mów o czem innem!

KRYSTYNA.

Tak, ja dla wszystkich jestem źródłem nieszczęść—

To moja dola!... O, przeklęta chwila

Grzesznego szału, co mnie zaślepioną

Twoją wielkością i blaskiem popchnęła

W twoje ramiona—tak, i w otchłań złego!...

Jakże to wąska ścieżka rozgranicza

Cnotę od zbrodni!... Nagle, na raz jeden,

Żem bez ratunku zgubiona, ujrzałam—

Bo czyliż mogłam zostać w domu męża,

Spojrzeć mu w oczy, gdy do niego wrócił?...

Poszłam za tobą, a za mną szła klątwa,

Szli mych występków okrutni mściciele:

Wstyd, smutek, hańba, boleść i wyrzuty!

KRÓL.

Idź, idź do siebie, idź—nie mogę słuchać

Podobnéj mowy... Twe słowa ołowiem

Na moje piersi i głowę spadają.

(Krystyna wychodzi zwolna ze spuszczoną głową. Król nie patrzy na nią, a po jej odejściu stoi chwilę pogrążony w przykrych myślach).

SCENA 6.

KRÓL. ZBYLUT (wchodzi prędko, za nim) DOMARAD (później) NIKMIRA, LASSOTA i MIROSZ.

ZBYLUT.

Łotr, nędznik, podlec! tak ci się odpłacił

Za twą łaskawość... Cały drżę ze złości...

KRÓL.

Cóż znów?...

ZBYLUT.

Znów Mścisław!... Niech trochę ochłonę...

Takich zuchwalców nie można oszczędzać...

KRÓL.

Ale cóż przecie?

ZBYLUT.

Nikczemnik skończony,

Nie godzien nawet porządnego stryczka,

A i ten drugi także nie wart więcéj.

Daruj mi królu, że mówię bez ładu,

Otóż tak było. Szliśmy z nim do bramy,

W tem niedaleko zamkowéj kaplicy

Zjawia się biskup. Gdy go Mścisław ujrzał,

Skacze mu do nóg, i z płaczem i krzykiem,

Nie przebierając w słowach, jak zwyczajnie

Zły i zuchwały człowiek, na swą krzywdę,

Na twe tyraństwo podnosi lamenty,

Błaga o radę, pomoc i opiekę.

KRÓL.

Szalony! któż mu przeciw mnie pomoże?

— Ale cóż biskup? co na to powiedział?

ZBYLUT.

Biskup pocieszał go i uspokajał,

Jak to umieją księża—kazał w

Bogu Mieć mu nadzieję, przekonywał o tem,

Że dobra sprawa zawsze tryumfuje,

Że mu wymierzy Pan Bóg sprawiedliwość,

I swéj obrazy dłużej nie dopuści.

KRÓL.

To wszystko mówił?

ZBYLUT.

Tak, taka treść była.

Ci księża zawsze lubią mówić górnie,

A często hardo.

KRÓL.

Poznaję biskupa

W jego postępku. On zawsze ode mnie

Zdala się trzyma i stronić się zdaje,

A jeśli kiedy przypadek nas złączy

Na jedném miejscu, wita mnie milczeniem

I chmurnym wzrokiem, jakby to, co tai

W głębi swej duszy, było wrogiem dla mnie.

— Ale co dalej, mów, co dalej było?

ZBYLUT.

Biskup Mścisława potém błogosławił;

Kazał mu wracać do siebie w spokoju,

A gdy ten odszedł, zadumał się mocno,

I stał tak chwilę pogrążony w myślach,

A wreszcie zamiast iść dokąd zamierzał,

Wrócił w otwarte podwoje kaplicy.

Ni żywej duszy tam więcéj nie było.

Poszedłem za nim w pewnem oddaleniu,

Ciekawy, co on tam będzie poczynać.

Biskup uklęknął, wzniósł ręce do góry,

I oczy utkwił w Chrystusa na krzyżu—

Modlił się...

DOMARAD.

Święta była to modlitwa!

I ja zdaleka patrzyłem na niego.

I odkąd żyję nie widziałem nigdy

Na ludzkiej twarzy tak dziwnej jasności,

Tak nadziemskiego blasku. W jego oczach

Tyle pokory było, a zarazem

Taką usilną było znać w nich wolę,

By o co prosił, Bóg jemu użyczył.

ZBYLUT.

Że ksiądz się modlić umie, cóż dziwnego?

Ty umiesz służyć, a ja bronią robić.

KRÓL.

Zostawiliście go w kaplicy?

ZBYLUT.

Tak jest,

Jeszcze się modlił.

KRÓL.

Niechaj się więc modli—

To jego rzecz jest, jego powołanie.

ZBYLUT.

Niechby się modlił, klęczał, krzyżem leżał,

Ale nie gadał, nie podburzał drugich,

Skarg nie przyjmował przeciw twej osobie—

To pachnie buntem—a jabym nie wierzył

Wszystkim tym księżom, to niesforne duchy,

Niby pokorni, ale słuchać nie chcą,

I w sobie każą Pana Boga chwalić.

DOMARAD (ciszej)

Poprzestali Zbylut!—nie bluźń biskupowi,

To kapłan zacny i człowiek tak święty

Jak rzadko w świecie.

(Wchodzi Niemira i tuż za nim Lassota i Mirosz. Niemira przybliża się do Domarada i mówi z nim po cichu. Na Domaradzie znać wielkie wrażenie. Lassota i Mirosz przystępują do nich).

LASSOTA.

Czy król już wie o tem?

(Domarad i Niemira zaprzeczają ruchem głowy).

MIROSZ.

Trzeba powiedzieć...

KRÓL (obracając się do nich)

Co wy tam szeptacie?

NIEMIRA.

Łaskawy królu... niezwykłe zdarzenie...

LASSOTA.

Niespodziewany gość w istocie...

NIEMIRA.

Kazał

Prosić cię królu...

KRÓL.

Jednem słowem, któż to?

NIEMIRA.

Biskup krakowski żąda posłuchania.

KRÓL.

Nie chcę go widzieć —niech sobie precz idzie!

My nic nie mamy z sobą do czynienia.

DOMARAD.

Tak jest, król dzisiaj nadto jest wzruszony,

Mógłby się unieść—pójdę i przeproszę.

ZBYLUT.

Czekaj (do króla) Ten Klecha wzbiłby się zbyt w dumę,

Myślałby może, iż nie masz odwagi

Jego słów słyszeć i, że ci zabraknie

Na jego mowę godnej odpowiedzi.

KRÓL.

Może masz słuszność, (do Domarada) Powiedz, niech

przychodzi. (Domarad wychodzi)

ZBYLUT.

Najlepiej zawsze od razu kark skręcić

Temu, z czegoby później złe urosło.

SCENA 7.

KRÓL. ZBYLUT. LASSOTA. MIROSZ. NIEMIRA. (wchodzi Domarad prowadząc za sobą) BISKUPA. (Domarad zostaje w głębi, gdzie także reszta Dworzan się grupuje tak, że tylko Król i Biskup na przód sceny występują).

BISKUP (z głębokim ukłonem)

Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony.

KRÓL. Na wieki wieków. Co was tu sprowadza,

Księże biskupie—mów krótko i żwięźle,

Szanuj mą łaskę i moję cierpliwość.

BISKUP. Sprawiedliwości szukam na twym progu,

Która jest pierwszym królów obowiązkiem.

KRÓL. Słuchaj biskupie. Mam cześć i szacunek

Dla twej osoby; wiem, żeś miłosierny,

Pobożny, ludzki, że nie idziesz śladem

Twojego stanu wielu towarzyszy,

Którzy znaczenia swego i dochodów

Na to jedynie używają, aby

Przepędzać życie w zbytku i uciechach;

Wiem, że ty ciało martwisz dyscypliną

I ostrym postem, że nie jak infułat,

Lecz jak ubogi mnich żyjesz w skromności,

A to co sobie od ust odejmujesz,

Dajesz nędzarzom wzgardzonym od świata;

Wiem, że nie łakniesz zaszczytów, dostojeństw,

Że do ołtarza wiąże cię jedynie

Szczera pobożność i dobro twych bliźnich.

Dla tych powodów ja ciebie szanuję,

Boś lepszy, wyższy, cnotliwszy od innych,

Lecz mimo tego, proszę cię biskupie,

Bądź powściągliwy, nie mów nic takiego,

O czem przypuszczasz, żebym nie chciał słyszeć.

BISKUP.

Ciężka powinność zabrania mi, królu,

Zadosyć twoim uczynić życzeniom.

Co robię, na co się odważam, o tem

Wiedziałem dobrze, i nie lekkomyślnie

Do obowiązku mego przystąpiłem,

Lecz zanim próg twój królewski przeszedłem,

Szukałem najprzód u Boga pomocy,

I przed ołtarzem kornie go prosiłem,

By we mnie wzbudził odwagę i siłę,

A w tobie serce by zrodził łaskawe.—

Tym obcym ludziom każ ustąpić, królu.

KRÓL.

To niepotrzebne. Każdy może słyszeć,

O czem król mówi z jednym z swych poddanych.

BISKUP.

Gdy tak chcesz, dobrze. (klękając). Więc klękam przed tobą,

Ja co niedawno klęczałem przed Zbawcą,

I proszę ciebie, błagam i zaklinam

Na imię Boga, na twoje zbawienie:

Wynagrodź, królu, złe któreś uczynił,

I grzech spełniony umniejsz przez poprawę...

KRÓL.

Powstań biskupie! Tej natarczywości

Nie lubię. Czego żądasz mów odrazu.

BISKUP.

Pozwól mi zostać tak -chciałbym pokorą

Rozbroić ciebie, zniewolić dla prośby...

KRÓL.

Cóż chcesz?... co żądasz?...

BISKUP.

Oddaj Mścisławowi

Małżonkę jego!

KRÓL. Wstań biskupie, powstań!

Chociażbyś klęczał tak do dnia sądnego,

Prośba by twoja nie odniosła skutku.

BISKUP.

O, litościwy królu!...

KRÓL.

Powstań, mówię,

Próżne błagania!

BISKUP.

O daj się poruszyć,

Nie tamuj drogi swojej łaskawości

Porywczem słowem...

KRÓL.

Nigdy! nigdy! nigdy!

BISKUP (powstaje)

Królu, źle czynisz będąc tak upornym.

Snać w zaślepienia głębokiem nie widzisz,

Ile wyrządzasz złego, ilu cierpi

Przez ciebie ludzi albo cierpieć będzie.

Krzywdęś uczynił słabemu człekowi.

Co jest biedakiem w porównaniu z tobą,

Lichym jak robak do odparcia gwałtu;

Krzywdęś Uczynił tej biednej kobiecie,

Gdyś ją sprowadził z prawej drogi cnoty

I napiętnował hańbiącem znamieniem;

Krzywdęś uczynił twojej własnej żonie,

Do której miłość twoja należała,

A która dzisiaj gorzką łzą oblewa

Twą lekkomyślność, stratę twego serca;

Krzywdęś uczynił całemu królestwu,

Bo je zarażasz trucizną zgorszenia,

I złym dla wszystkich stajesz się przykładem;

Jak kiedy słońce, co powinno w koło

Rozsiewać światło, zaćmi się na niebie,

To po wszej ziemi wnet ciemno się zrobi.

KRÓL.

Nie mogę pojąć, dziwię się, co słyszę..

Co to?... ty króla odważasz się sądzić?...

BISKUP.

Nic sądzę króla, lecz grzechy człowieka,

Które tym cięższe, gdy je w królu widzę.

KRÓL.

Bronisz zuchwalca, który mnie obraził!

BISKUP.

Bronię słabego co został skrzywdzony.

KRÓL.

Jakie masz prawo do tego urzędu?

BISKUP.

To obowiązek mego powołania.

Jestem kapłanem, księdzem, sługą Boga,

I sługą wszystkich niewinnie cierpiących.

KRÓL.

W pokornych słowach wielką kryjesz dumę.

Wobec mnie milknie wszelkie inne prawo,

Ja tu sam jeden dzierżę sprawiedliwość.

BISKUP.

Bóg ci ją oddał i powierza dotąd,

Dopóki dobry czynisz z niej użytek.

KRÓL.

Dość, dosyć tego!—twe wykrętne słowa

Nie przekonają mnie ani nawrócą.

Co uczyniłem przytem pozostaję

Złe to czy dobre, bo taka ma wola,

Nad którą innej nie znam w całym świecie.

BISKUP.

Z boleścią w duszy musiałbym więc odejść—

A jednak szedłem do ciebie z nadzieją,

Że z tego grzechu duszę twą oczyszczę,

Że w skrusze, żalu wrócę ją do Boga,

A ta poprawa z jednego przestępstwa

Niebieskiem światłem serce twe rozjaśni

Znowu w niem ogień rozpali miłości

Do cnoty, dobra, i ty, królu panie,

I z innych swoich otrząśniesz się błędów,

Wrócisz ojczyźnie dawne chwile szczęścia.

KRÓL.

Co?... jeszcze, jeszcze masz mi co zarzucić?...

BISKUP.

Niestety! dawno już nad tem boleję,

I gdybym głosu słuchał był sumienia,

Dawno odezwać byłbym się powinien.

Zgrzeszyłem długą moją niedbałością,

Brakiem odwagi, małodusznym względem,

Żeś ty potężny, a ja proch nikczemny.

Bóg widać zesłał dziś tego człowieka

Na moję drogę, aby mi przypomnieć

Moję powinność i przynaglić do niej,

By mi otworzyć usta do wzniesienia

Skargi i krzyku: powstrzymaj się, królu!

KRÓL.

Hola, biskupie! —ty tracisz rozsądek!

Słucham, a słów twych zrozumieć nie mogę.

BISKUP.

A czy nie słyszysz jęku, którym woła

Całe królestwo? czy nie słyszysz skargi,

Jaka z tej ziemi do nieba się wzbija,

Wzywając boskiej pomocy—i kary?

Królu, przestałeś dobrym być monarchą,

Z twoich rozkazów płynie krew strumieniem,

Ludzie cześć tracą, mienia swe i głowy,

Tracą ojczyznę, wolność i zaszczyty,

Jako ofiary gwałtu i srogości!

KRÓL.

Mylisz się, mylisz biskupie!— to nie jest

Gwałt ani srogość. Bóg, który mi oddał

Ten miecz do ręki, nie dał mi go na to,

Bym z niego zrobił cacko i igraszkę,

Lecz abym władzy zrobił go narzędziem.

To, co nazywasz gwałtem i srogością

Jest tylko karą—sprawiedliwą karą.

Nieposłuszeństwo, bunt i zdradę karcę,

I chciałbym z roli mojego królestwa

Ten chwast wyplenić do źdźbła  ostatniego,

Ażeby dobrych nie przygłuszył nasion.

BISKUP.

Kara, gdy przejdzie ludzkości granice,

Jest okrucieństwem.

KRÓL.

Przemawiasz za sprawą

Niesfornej szlachty, dumnych możnowładców,

Dla których ciężka królewska prawica,

Którzy powagi nie chcą znosić berła.

BISKUP.

Mówię, bo we mnie serce zakrwawione,

Bo nad niedolą boleję spółbraci. Jakaż ich wina?

Że dwuletnia wojna W dalekiej Rusi znużyła ich dusze,

Że zatęsknili za ojczystym dachem,

Za rodzinami i wrócić pragnęli?

KRÓL.

Wbrew mojej woli, wbrew moim rozkazom!

BISKUP.

Prosili o to—nie chciałeś pozwolić.

KRÓL.

Bo nie czas było. Jeszcze do czynienia

Było tam wiele...

BISKUP.

Więcej w własnym kraju.

Przypomnij sobie te okropne dzieje.

Wojna w Kijowie więziła rycerstwo,

A tu tymczasem zbuntowane tłuszcze

W dwory i zamki wdzierały się panów.

Grabiły zbiory, majątki i skarby,

Albo krwawemi na niebie łónami

Swoje zbójeckie znaczyły pochody...

To jeszcze mniejsze w szeregu tych zbrodni!...

Ofiarą zemsty i zwierzęcej żądzy

Padały żony i córki tycia mężów,

Których przy sobie trzymałeś na wojnie,

I gwałt niewieści, najstraszliwszy z gwałtów,

Albo rozpusta i dzika swawola

Zapanowały po całym obszarze

Twego królestwa. Czyż można się dziwić,

Czyliż za winę liczyć to się godzi,

Że serce wstrzęsło się w piersiach rycerzom,

Że zapomnieli o wszystkiem na świecie,

I krzyk słyszeli tylko swoich dzieci,

Krzyk żon: ratunku! zdała wołających!

KRÓL.

Nędzni!—a mego nie słyszeli głosu,

Na głos swojego króla byli głusi —

Uszli z Kijowa—odbiegli mnie wszyscy,

W nieprzyjacielskim kraju, pośród wrogów

Samego, na los szczęścia zostawili!

Wszystkie zamiary, wszystkie moje cele

Ważne i wielkie, wypieszczone w duszy

Przez długie lata, dla których spełnienia

Wszystkie żywota poświęcałem chwile,

Na raz upadły, poszły w niwecz—nędzni,

Dla ich płonących dworów, dla swawoli

Ich żon niewiernych!... Mogli przecież ufać,

Że ja podołam wszystkiemu, i z Rusią

Rzecz ukończywszy, w kraju ład przywrócę!

Nędzni, potrzykroć nędzni! jeślim srogi

Zrobił się dla nich, czuję, że mi trudno

Wymyśleć było na tyle srogości,

Aby ich zbrodnię zrównoważyć mogła!

BISKUP.

Zaciętość widzę i upór u ciebie,

Jednak nie tracę w twą skruchę nadziei,

I słowa, które wyrzekłem, zostawiam

Jako nasienie w roli twego serca—

Może z nich później dobry kłos wyrośnie!

Na czyny twoje kościół obojętnie

Patrzeć nie może, bo obrażasz niemi

Boskie przepisy, będące podstawą

Tego co dobre i święte na ziemi,

Bo przez postępki srogie i tyrańskie

Nieszczęście zwalasz na twoich poddanych,

Którzy gdy innej nie mają opieki,

Kościół ich musi zasłonić swą tarczą,

Stać w ich obronie z tą mocą i władzą,

Jaką Zbawiciel nadał mu przed wieki

Nad sumieniami i duszami ludzi.—

Daję ci, królu, trzy dni do namysłu,

Po trzech dniach wrócę i spytam: czy zawsze

Jednako twarde jest u ciebie serce,

Czy na me prośby i me napomnienia,

Jak dziś, odpowiesz pogardą i gniewem?

KRÓL.

Daremny trud twój!—odpowiem tak samo.

BISKUP.

Nie twierdź tak śmiało! Bóg jest miłosierny

I łaska jego jest niewyczerpana—

Może jej promień spuścić i na ciebie,

Za trzy dni wrócę słyszeć twą odpowiedź.

Tymczasem Chrystus niechaj będzie z tobą.

(z głębokim ukłonem oddala się,)

KRÓL

(patrząc za odchodzącym z gniewem—po chwili)

Zuchwały księże! zaszedłeś daleko,

Przeciw mej woli postawiłeś własną,

Pod swą powagę ugiąć mię pragnąłeś—

To więcej niźli zniosę i pozwolę!

(Odchodzi prędko, za nim Dworzanie)

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II.

SCENA I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA. 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III.

SCENA 1. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 9.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 1O.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV.

SCENA 1.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 4.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 9.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V.

SCENA 1.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 2.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 3.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 4. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 6.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 7.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 8.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej