Włodzimierz Wolski

DOMEK PRZY ULICY GŁĘBOKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

USTĘP PIERWSZY

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

USTĘP DRUGI

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

USTĘP TRZECI

I

II

III

IV

V

VI

USTĘP CZWARTY

I

II

III

IV

V

VI

USTĘP PIĄTY

I

II

III

IV

V

VI

VII

USTĘP SZÓSTY

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

DOMEK PRZY ULICY GŁĘBOKIEJ

Wolski Włodzimierz

USTĘP PIERWSZY

Des jours charmants la perte seule est à craindre,
Fêtez les bien, c'est un ordre des cieux.
bEranger

I

Wędrując po Warszawie, po odleglejszych przyrogatkowych ulicach, dla strawienia czasu na łazędze, a cierpliwie przeżuwając wrażenia i spostrzeżenia brukowe, spotyka się po drodze niemało wypadków i przedmiotów najzwyklejszych, najpospolitszych, zawsze jednak przykrych dla oka, nawet niezbyt wrażliwego. Jasnokoścista szkapa jaka ugina się pod ciężarem olbrzymiej fury i pokornie wytrzymuje razy pejsatego woźnicy — pijanego wyrobnika w łachmanach na błocie otacza tłumek ciekawy. Tam sterczą osmalone kominy zgorzałych budynków, tutaj rozwalają jakie domostwa, gdzieby jeszcze długo płacz i śmiech ludzki mógł się rozlegać! i należy się tylko obawiać, że ulecą te piękne dni — świętujcie je uroczyście, oto rozkaz nieba.

Padają ściany z łoskotem, sypie się gruz i cegła, wiatr buja kłębami starego wapna, które tamuje oddech i gryzie w oczy. Zdaje się, że nieprędko nowe lepianki na miejscu zwalonych powstaną, że dopiero na wiosnę trawka zazieleni szczątki podwalin, bruk pokryje błotniste kałuże i oko przyzwyczai się do nowego widoku. Żal nie tylko białych firanek i wystawionych doniczek z kwiatami, które spostrzegało się z daleka, z daleka w jakim okienku, ale i wszystkich innych ludzi, znanych zaledwie z widzenia lub też nieznanych zupełnie. Dziarskie, jasnowłose dzieciaki nie hasają już na bosaka po bruku ani skrzeczą powalane bachorki w krymkach, nie widać zabawnych dachów spiczastych, szyldów, czasem tak wymownych jak np.: „Magle ogrzane i chłop do kręcenia" albo: „a Paryż. Josek Kuropatwa fabrykant kapeluszów i ram złoconych", albo: „Tu konie kują, Zdieś skapy kujat". Wkrótce nie będzie tu słychać gwaru ani krzyku, uśmiechów ani swarów, pierzchnie ruch i życie, którego w każdym większym mieście im więcej, tym lepiej, a które tym wydatniejszą ma cechę, im dalej od środka się rozwija.

Na pustym placu zawierucha pobuja swobodnie. Przy każdym bo niszczeniu ubywa jakaś cząstka niepowrotna, której następne czasy nie wynagrodzą, znika na zawsze jakiś odcień samoistny, co choćby tylko istniał w tak szczupłym zakresie jak życie kilku rodzin w odległym zakątku Warszawy, zawsze jednak istniał i ślad swój zostawił.

A oweż drewniane, grzęznące w ziemię dworeczki, grożące co chwila zawaleniem, odrażająco brudne, z facjatkami tak przerażającymi jak stare czapczyska, co je „handel" ze śmieciów podniesie, a tandeciarz zawiesi na szyldzie na Franciszkańskiej — cóż to za niemiły ustęp w podróży po bruku! Patrząc na te budy, zdaje się, nie podobna przypuścić, aby tam uczciwość mieszkać mogła, aby przemawiała z wywiędłych twarzy biedaków, siedzących nieraz po kilka godzin z żabią rezygnacją w jednej, wilgotnej ciupie. Dlatego też najmniejszy dowód uczciwości tamecznej (a bywa ich stosunkowo bardzo wiele) tym szanowniejszy, że tak mało do niej środków. Na wsi murowany budynek, aby niezbyt pretensjonalny, spośród drzew mile wpada w oko; w mieście, na ulicy najuboższej, drewniana buda, nawet zielono pomalowana, nawet z oknami po niemiecku wymytymi (co najczęściej widzieć można u piekarzy lub młynarzy) zawsze ma jakąś lichą i zakazaną powierzchowność.

Za to podczas wędrówki w pogodny ranek, kiedy i w miejskim powietrzu drga woń ogrodów, których dzięki Bogu nie brak jeszcze w Warszawie, patrzmy na wznoszący się gmach jaki, z każdym dniem rosnący widocznie. Co to za życie, co za czynna krzątanina na czerwonych, wzrastających ścianach! Cegły z rąk do rąk jakby dobre nowiny piorunem pocztują ku górze, gwarzą starsi z kielniami i pacami, nucą pod nosem cieśle na wiązaniach dachu, a chłopcy, przy ciężkiej pracy żartując z kobiet, śmieją się częściej niż przy lekkim zarobku w zimie, kiedy z katarynkami lub szopkami chodzili. Brzmią dokoła malownicze wykrzykniki i wyrażenia mularskie: „Pocztuj! walaj! trzymaj do druta! sadź w środku!" Powstaje też wkrótce pokaźna jejmość dwu- albo trzechpiętrowa, częściej z pozorną elegancją niż ze smakiem rzeczywistym przystrojona, która właścicielowi nie tylko da zarobek, od niejakiego czasu diabelnie wycieńczający kieszenie lokatorów, ale i pewność,. że jeśli po jego śmierci spadkobiercy natychmiast nie sprzedadzą domu, to nazwa właścicielska na tablicy zielonej przetrwa jego ziemską wędrówkę. Nic dziwnego zresztą na której z głównych ulic zobaczyć taką wystrojoną elegantkę lub też odświeżoną jejmość, ale na uboższej, na zaułku jakim, pomiędzy zgrzybiałymi, odartymi babulkami, schludny, niewielki domeczek, przybrany w świeży, wapienny kożuszek i magierkę z dachówki — cóż to za miła niespodzianka! Ujrzawszy takiego uczciwca, nie podobna przypuścić, aby nie stanął za pieniądze uczciwie zarobione. Przypuszczenie to, na pociechę okrzyczanych czasów, sprawdza się jednak i u nas — nie taki bo diabeł straszny, jak go malują, i nawet w Warszawie nie tak straszny!

II

Roku Pańskiego tysiąc ośmset czterdziestego któregoś na rogu ulicy Głębokiej, w pobliżu dawnego gmachu marcinkanek, tuż przy Wiśle, stał na rogu niewielki, żółtawy domek z facjatką. Z jednej strony była kuźnia, z drugiej sklep, przed którym zamiast szyldu czarne i niebieskie trumny. Na facjatce, w trójkącie pod dachem, pod wyrobionym z wapna godłem Opatrzności Boskiej, świecił napis czerwoną farbą:

Dałeś mi Boże z Twojej opatrzności, Dajże i temu, który mi zazdrości!

W poczciwym tym domku, w stancyjce od podwórka, z rana, w wilię Wilii Bożego Narodzenia, rumiana panienka lat siedemnastu, a może i więcej, z książką w ręku — i młodzieniec wcale nie blady lat do dwudziestu siedzieli przy okienku wychodzącym na Wisłę.

— Pani już czyta wybornie, panno Marcjanno, doskonale!

— Żartuje pan Marcin.

— Marcelli, pani! Strzeżże mnie, Boże, żebym miał żartować. Encore commencez vous, je prie beaucoup. Zacznij pani raz jeszcze, tylko śmiało!

— Ca-lyp-lyp-so Calipso ne pouvait se con-con-soler du départ d'Ulysse. Czy to imię Kalypso?

— Wybornie! Jak pani już rozumie! Oczywiście, że imię, tak jak na przykład po polsku Kaliksta.

— To Ulysse pewno Julisia.

— Chyba Julian, panno Marcjanno! To był sławny król grecki, co podróżował przez całe życie, a miał żonę Penelopę, która go nadzwyczaj kochała.

— A on ją także?

— I jak jeszcze, i jak jeszcze! — odparł żywo nauczyciel i wzrok jego ślizgnął się nieśmiało po jasnych włosach uczennicy, tak bujnych, że mogłaby podzielić się z dwiema elegantkami, jedną aktorką i jeszcze by starczyło na sążniste nioby, matyldy, warkocze i tym podobne diabełki.

— Panie Marcinie!

— Marcelli, Mamselle! Co pani rozkaże?

— Czy ja mam co rozkazywać?

— Au contraire.

— Dziś post.

— Aujouid'hui carême, uważała pani?

— Boję się, żeby pan nie odmówił.

— Ja?

— Może mama pańska lubi zupę piwną; gdyby się nie rozgniewała...

— Zbytek grzeczności, je non permetrai pas — odparł nauczyciel rumieniąc się nieco, chociaż na propozycję poruszył szczękami, które znakomicie miał rozwinięte, nawet na człowieka z wybornym apetytem.

— Państwo pogardzają!

— Strzeżże mnie! Jak można mówić tak, mamselle Marceline! Zapytam mamy, tymczasem czytajmy dalej, plus loin!

— Co to jest nymphe?

— Nimfy to były piękne panienki greckie u bogini Kalypso, podobne na przykład do syren. Musiała pani widzieć na szyldach syreny?

— Widziałam na rogu Wójtowskiej ulicy nad kantorem loterii. Więc one także były rybami?

— Bywały, ale nie zawsze — odparł wyrokująco nauczyciel, któremu na to zapytanie pachniała zupa coraz bardziej, a wzrok zatrzymywał się coraz częściej na niskim czole, na różowych ustach szepleniących niegodziwie francuskie wyrazy, na powiekach z gęstymi rzęsami, pochylonych nad książką.

— Czyta pani jak anioł, prawdziwy anioł, angelus po łacinie, po francusku 1'ange.

— Proszę nie żartować. Przepraszam, jak po francusku kościół?

— Un église.

— Czy pan u spowiedzi był w kościele Panny Marii?

— Byłem.

— Naprawdę?

— Nie, panno Marcjanno, naprawdę — encore je ne suis pas été, rozumie pani?

— A to pięknie!

— Mais j'irài, j'irài à la confessionale, pójdę niezawodnie — odparł nauczyciel przykładając rękę do serca na znak, że przyrzeczenia dotrzyma.

— Oj, cieszyłabym się, żeby ksiądz surową zadał pokutę!

— Ksiądz? le prêtre, un abbé, un ecclesiaste.

— A proboszcz jak?

— Un probos.

— A kanonik?

— Un canonique, bo to z francuskiego — odparł niezmieszany nauczyciel.

Czas upływa młodym jak sen przy nauce języka powszechnego. Słoneczko zimowe, w lodach Wisły odbite, rozkosznie do nich zagląda przez małe okienko i szczupłą, pobielaną stancyjkę cudownym światłem oblewa; wonne i świeże roztacza życie, przy którym nawet pomarszczone listki muszkatelu w doniczkach pachną dla nich wiosennie i bohomazy na ścianach wydają się cudnymi malowidłami, co opiekuńczo na nich spoglądają.

Uczennica coraz niegodziwiej wymawia okrągłe frazesy wypadków Telemaka, nauczyciel unosi się nad jej postępami coraz wymowniej. Nie widzą, jak drzwi pierwszej izby z lekka się uchyliły i zajrzał krępy mężczyzna, osmolonej twarzy, lat pięćdziesięciu kilku, opasany skórzanym fartuchem.

— Szczęść Boże do roboty, panie Marcinie! — rzekł uchylając rogatywki z barankiem. — Ostro, Marcysiu, ucz się, moje dziecko! Uczcie się, państwo! „Uczcie się, dzieci!" — dodał w myśli i wrócił do pierwszej izby.

— Po francusku, po francusku! — wołał tak uradowany jak Panczykowski w komedii Młynarz i kominiarz z tego samego powodu.

Przy kominie grzał się zakonnik z puszką pod pachą i przyglądał się mu z uśmiechem.

— Ojcze Jakubie, nie odmawiajcie, prosimy z nami, co Pan Bóg dał.

— Ano Bóg zapłać, kumie Szczepanie! Trzeba wracać do klasztoru. Oddajcie jeszcze te opłatki dla panny Marcysi i zażyjcie oto tabaki! Więc ta sucha jejmość, co na facjatce mieszka, to matka tego metra?

— Adyć tak, matka pana Marcina. A bo co?

— Ano tak sobie.

— Onać to czasem, kiedy odpowiada człowiekowi, to się widzi, jakby mu łaskę robiła. Czy o tym chcieliście mówić?

— Ano nie.

— Bo też to, widzicie, była całą gębą pani, mąż był urzędnik nie lada, kontroler, mospanie!

— Gdzie?

— Gdzieś na prowincji, nie wiem tam dobrze.

— Ano tak!

— Myślicie, że wedle niej tak bardzo krucho, choroba tam krucho! Imość dusi grosiwo i ma rację, bo przez grosza źle, a ma komu zostawić. Mądra to kobieta, siarczyście mądra!

— Ano tak! I ten pan Piotr, to jest pan Marcin, uczy tam jeszcze Marcysię?

— Albo co?

— Ano dobrze, że im nikt nie przeszkadza.

— Choroba z wami, mój ojcaszku, bodaj was najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasły! Mówicie zawsze, jakbyście naumyślnie połykali słowa.

— Com wam powiedział, czy na złe kiedy wyszło?

— Albośmy to, ojcaszku, nie z jednych stron i razem prochu nie wąchali? Pamiętacie, kiedy mnie kula palnęła w ten gicałek? — dodał kowal, klepiąc się po kulawej nodze.

— Ano dajmy tam temu pokój, mój kumie poczciwy! Mróz bierze coraz bardziej. Z kuźni od was aż się tutaj sypią iskry. Wam trzeba do roboty, a mnie do klasztoru. Nie zapomnijcie o opłatkach dla mojej chrzesnej. Bądźcie zdrowi!

— Ej, po jednym na drogę, ojcze Jakubie! Choroba z tym zimnem!

— Ano, zresztą, po jednym!

III

Na facjatce pod Opatrznością Boską, w pokoiku niskim, ale dość obszernym, po południu w Wilię Bożego Narodzenia Marceli rozmawiał z matką.

— Co by też mamie szkodziło zejść na chwilkę do Szczepaniaków, na chwilkę tylko?

— Marcel! dużo mówić nie lubię. Już raz zdeklarowałam się, jestem niedyspozyt i ryby mi nie służą — odparła czytając przez rogową lornetkę w książce od nabożeństwa.

— A ubrała się mama, jakby miała wyjść gdzie — dodał ciszej, przyglądając się bacznie wiśniowemu szlafrokowi, chustce bagdadzkiej i czepkowi z żółtymi wstążkami, co wszystko zwykle od wielkiego dzwonu przywdziewała.

— Cóż to za inkwizycja znowu?

— Strzeżże mnie, Boże, mamo! Gdzie, jak, skąd inkwizycja? Przykro mi tylko będzie na dole wiedząc, że mama przez cały wieczór sama zostanie na górze — odparł pomnąc przede wszystkim, że pannie Marcjannie przyrzekł odwiedziny matki.

— Oj, ty mądra główko! — zawołała matka głaszcząc po czuprynie jedynaka, który już uśmiechał się, że wygrał sprawę. Nagle wstała, a była prawie tego samego wzrostu co syn, wcale nie ułamek, tylko znacznie suchsza od niego i nieco pochylona. Nos jej był familijny, spory, włosy ni to płowe, ni to siwe, gęsty mech siwawy oprószał wierzchnią wargę i brodę; głos miała niski, męski i twarz żółtej cery, wcale nie polską.

— Nie, Marcel, nie! — rzekła powoli — ty jeszcze nie rozumiesz, jak dalece w komunikowaniu się z ludźmi takiej klasy trzeba być ostrożnym.

— A jednak to uczciwi ludzie, tacy dla nas grzeczni.

— Czy ja kontestuję? — odparła żywiej i usta jej skrzywiły się nieco, jakby z gniewu i niecierpliwości zarazem. — Już nieraz powtarzałam, że co innego lekcja, bo uczciwy zarobek, i do tego tak szlachetny jak udzielanie komu nauki, nie wstydzi nikogo. Zresztą, prawie ty im świadczysz grzeczność, dzień w dzień godzina, prócz niedzieli, za takie honorarium.

— Przepraszam mamę, przecież za mieszkanie dopłacamy tylko rubla miesięcznie i jeszcze nam czasem Jakubowa usługuje. Przecie mama tak cieszyła się z początku, że wpadła na ten koncept i że gospodarz przystał.

— A cicho że! Cóż to za gaduła! Przypomina mi, jakbym nie pamiętała lepiej od ciebie.

— Strzeżże mnie, Boże! Ja tylko tak — wtrącił całując ją w rękę.

— Otóż powiem ci na zakończenie wszystkiego, bo jak wiesz, nie lubię dużo mówić, że lekcja lekcją, ale po co tam przesiadywać, jak ci to nieraz zdarza się po lekcji. Dyskurs z takimi prostakami bez żadnego profitu dla ciebie; gustując w takim towarzystwie, już uchybiasz twojej godności.

— To zbytek dumy, kochana mamo!

— Point du tout. Niewłaściwa duma — to pycha; a właściwa — to ambicja. Jak wiesz, papa mój nieboszczyk mógłby, gdyby chciał, używać tytułu barona — Kalbfleischowie w Szląsku są baroni — a jednak nie chcąc mu być ciężarem wolałam, jak wiesz, zostać guwernantką — i mam to sobie za prawdziwy honor. Więc o pychę nie można mnie posądzać.

— Strzeżże mnie, Panie!

— Poszłam potem za mąż za przyzwoitego, poczciwego człowieka nie pytając o jego ród ani pochodzenie, chociaż Gulmańcewicze są z dobrej familii. I przeżyłam go — zawołała z głębokim westchnieniem, zatapiając się znów w książce.

Synowi niekoniecznie trafiały do przekonania tym podobne rady i przestrogi, tyczące się mianowicie przedłużanych odwiedzin na dole; słuchał ich jednak tak często, że przez samo wsłuchanie musiały mu utkwić w pamięci, a był to główny cel macierzyńskiej dyplomacji: nie szło jej o to, żeby bezpośrednio wypełniał jej przepisy, tylko, żeby w danym razie przypominając je sobie, we własnych oczach zyskiwał na wartości. Zanadto jednak solennie przyrzekł pannie Marcjannie uprosić matkę, wstyd by mu było nie dotrzymać słowa. Kiedy zastanawiał się, jakiego ostatecznie użyć fortelu, i błądził wzrokiem po zamarzłych szybach, wszedł nagle cioteczny brat jego (po ojcu), Paweł Sarmiewicz, z którym razem u budowniczego pracowali.

— Dzień dobry, Paul! A mój Boże, to przy tym mrozie jednak wilgoć na dworze — zawołała wdowa wyciągając rękę do przybyłego, który przyszedł powinszować świąt wujence. Ze zgrozą zoczyła ślady mokrych butów na podłodze.

— Pewno nigdzie nie jesteś proszony na wilię? — zawołał radośnie Marceli.

— Owszem, do naszego Witruwiusza.

— Tak? — zagadnęła z uśmiechem wujenka, wtajemniczona w przezwisko dane budowniczemu, a z gniewem w myśli, że jej syna nie spotkał ten zaszczyt.

— Myślałem, że nigdzie i że cię dobra myśl natchnęła, abyś przekawęczył z nami familijnie wieczorek.

— Mówiłeś mi przecie, że będziecie państwo u gospodarza — odparł kuzyn.

— Mama cierpiąca, nie wypada zostawić jej samej.

— Marcel! niecierpliwisz mnie już. Powiedz sam, panie Pawle, po co mnie tam jakby wpraszać się do tych jakichś ludzi?

— Poczciwi ci ludziska, jak mi mówił Marcelek, będą sobie pewno mieli za zaszczyt, że ich wujenka odwiedzisz.

— Albo to można się tam spodziewać uczucia delikatności?

— Nieraz prosty człowiek ma go więcej niż wykwintnie wychowany panicz.

— A cóż to za nonsens, panie Pawle! tak jak wszystkie te maksymy wasze o tolerancjach, postępach, równościach i tym podobnych andronach, co tylko w waszej głowie mogą się pomieścić! Ludzie choćby niebiedni, ale zapracowani grubą robotą, mogą mieć czasem popędy szlachetne, ale nie są zdolni à la longue do wznioślejszych uczuć.

— Więc i nas wujenka odsądzą, bo i my przecie biedni i zapracowani.

— Praca pracy nie równa, a co do biedy, to jeszcze się na nią nie uskarżam, kiedy cudzej łaski nie potrzebuję. Grâce à Dieu, może wszystko wkrótce przemieni się na lepsze! — dodała tajemniczo ze szczególniejszym zadowoleniem Marcelka, na którym te słowa: „Przemieni się na lepsze", od niejakiego czasu często przez matkę napomykane, wywierały wpływ tak magiczny, jakby mu zapachniał wyborny obiad lub jakby mu krawiec miał brać miarę na modny tużurek.

Paweł tymczasem na argument o niepotrzebowaniu cudzej łaski przypomniał sobie, że blisko przez dwa lata dawał bezpłatnie korepetycje Marcelkowi, raz wpis za niego zapłacił i żywić musiał podczas wyjazdu matki przez parę miesięcy. Na argument o nieuskarżaniu się na biedę, logiczniejszą znalazł odpowiedź w sprzęcikach mieszkania na facjatce. Było tam i łóżko mahoniowe, i dywan spłowiały, i toaleta pod staroświeckim lustrem w szklanych ramach, i dosyć porządna sofa, na której sypiał Marceli, przed nią okrągły stolik, kilka krzesełek rozmaitych kształtów, ale w białych, jednostajnych pokrowcach. Nad oknem firanki na czarnym drążku à la strzała ze złoconym piórem i żeleźcem. Mirt, pelargonia, asklepia i oczywiście nieodzowne muszkatele w doniczkach. Prócz tego stała jeszcze szafa, parawan z widokami, osłaniający piec niepolewany, gdzie przez oszczędność gotowano w zimie. Do tego spisu, dalekiego od komorniczej dokładności, przybywa jeszcze nieco szkolnych książek i papierów Marcelka, gratów w drugiej izdebce i sprzętów kuchennych. Wszystko zaś, poustawiane z ładem i porządkiem, może nie miało cechy zamożności, ale też tym mniej ubóstwa. Prędzej by można posądzić takich lokatorów o zbyteczną oszczędność niż o niedostatek.

— Jakże, Pawle, zostaniesz z nami?

— Czyż można robić panu Pawłowi tak niedorzeczną propozycję i psuć mu zabawą w przyzwoitym towarzystwie?

Paweł zaczął się namyślać nad odpowiedzią, bo wyglądał, jakby się zawsze nad najkrótszym pojedynczym wyrazem zastanawiał; tymczasem do drzwi zapukano — Marcelek wybiegł i wprowadził dwie osoby, bardziej widać niespodziewane dla niego niż dla matki: przebiegł jej po twarzy leciuchny, nie dojrzany przez nikogo uśmieszek zadowolenia. Niespodzianym tym gościem był gospodarz domu, majster kowalski Szczepan Szczepaniak; wymyty, wyczesany, w długiej, granatowej kapocie, białej chusteczce i kamizelce, z córką, panną Marcjanną, całą w bieli. Dźwigała na tacy opłatki, wódeczkę, śledzie i różne postne przekąski.

— Wielmożna pani Kontrolerowa, a dyć to, mospanie, tak mi radośnie, że pani nami nie pogardziła, jakby mi kto serce miodem posmarował — zawołał Szczepaniak chwytając jej rękę i wyciskając rozgłośnie dwa całusy. Przyjęła je z lukrecjowo-litośnym uśmiechem. Cokolwiek milej, ale zawsze litośnie, spojrzała na Marcysię, co dotknęła różanymi usteczkami suchych i pożółkłych palców.

— Gwiazdeczka niedługo zaświeci. Kiedy wielmożna pani pozwoli, połamiemy się opłatkiem do siego roku — dodał Szczepaniak oglądając się po schludnym mieszkaniu z gospodarskim zadowoleniem.

— A za małą godzinę prosimy do nasz na dół, przyjdziemy po kochaną panią — odezwała się Marcysia.

— Ja to dzisiaj trocha niedyspozyt, moja panno Szczepańska — zaczęła jejmość cedzić przez zęby.

Marcelek nie pozwolił jej dokończyć i szepnąwszy kilka słów, wymógł, że dała się udobruchać.

— Marcel! mon enfant! Pamiętaj, filucie, żem tylko dla ciebie to zrobiła.

Przy łamaniu opłatkami Marceli poznał Pawła z uczennicą i Szczepaniakiem, Marcysia znowu poszepnęła kilka słów ojcu.

— A ma się wie — odparł stary zwracając się do Pawła. — Kochane panisko może nami także nie pogardzi z łaski swojej. Starczy dla nas wszystkich, starczy. To już tam kłopot Jakubowej i Marcysi.

— Byłoby to dla nasz prawdziwą łaską — wtrąciła córka.

— Siostrzeniec mój proszony jest na wilię do pana budowniczego, gdzieby także był i mój syn, gdyby państwu pierwej nie przyrzekł.

— Jeżeli naprawdę nie zrobię państwu przykrości, przyjmuję zaprosiny — odparł Paweł patrząc prawie ze wzruszeniem na szeroką, ogorzałą twarz kowala z potężnym nosem, nieco zadartym, o nozdrzach szerokich, z czołem niskim, pobrużdżonym od pracy i znoju, pod którym błyskały siwe, maleńkie, ale żywe oczy, śmiało i otwarcie. Wąsy podgalał, jak to mówią, z szewcka; sterczący, krótki włos szpakowaty pokrywał pudłowatą łepetynę, osadzoną na krótkiej rozrosłej szyi i atletycznych barkach. Składny buziaczek Marcysi, promieniejący zdrowiem i szczęściem, zadziwił go przyjemnie i zastanowił. A tak mu szczerze dziękowali, że według zwyczaju nic na to od razu nie odpowiedział, tylko szepnął do Marcelka:

— Twoja uczennica wcale, wcale ładna!

— Poczciwyś, Pawle! — zawołał uradowany Marcelek po odejściu kowala z córką.

— Grzeczny kawaler z pana Pawła, że nam dotrzymuje towarzystwa — wtrąciła Gulmańcewiczowa dziwiąc się i poniekąd ciesząc w duszy, że poświęcił wilię u budowniczego z takim lekceważeniem. Była pewna, że jej Marcelek by tego nie zrobił.

Usposobienie tej kobiety i przejścia, które jej los zgotował, nauczyły ją aż nadto najzwięźlejszego traktatu z nauki życia praktycznego; zimnej rachuby, którą często tak mylnie zwyczajni ludzie biorą za jedno z doświadczeniem. Dotychczas jednak zdawało się jej, że traktat ów nieomylny. Nieboszczykowi suszyła głowę za życia tak często, że ją choćby tylko dlatego bardzo chętnie odwilżał. Kapryśna, jakby jaka piękność lub posażna panna, chociaż mężowi nic nie przyniosła w posagu, była poniekąd wyjątkiem w tej mierze; bo z nauczycielek, guwernantek, a nawet bon, bywają najczęściej najlepsze żony, wyrozumiałe towarzyszki doli i niedoli, pobłażające, uległe i rzadko kapryśne. W trudnym zawodzie aż nadto wcześnie przekonywają się, jaką to mozolną pracą dochodzi się do jakiego bądź zarobku, z ilu zawsze przykrościami złączona zależność, choćby ją nawet najmniej uczuwać dawano. Nie podobna więc, żeby nie miały cenić niezależności, którą im praca lub majątek męża zapewni. Cenią ją też najczęściej, a pojmują już położenie swoje i powołanie, kiedy potrafią wnieść w uboższe towarzystwa pod względem ducha albo pieniędzy: popęd do wyższych, umysłowych rozrywek, przy których znośniej i nudom, wreszcie smak lepszy, okrzesanie, wdzięk ów codzienny, tak zachęcający do pracy, tak osładzający troski i kłopoty. Na nieszczęście, pani Barbara z Kalbfleischów Gulmańcewicz, wyszedłszy za mąż dojrzałą, czerstwą już dziewicą, zachowała z dawnego zawodu najwięcej wspomnień pedagogicznej godności i nawyknień przewagi nieodwołalnej.

Męża i syna kochała bez zaprzeczenia, ale też wymagała za to jak od dzieci, których niegdyś uczyła koniugacji, posłuszeństwa bez granic i bezwarunkowego uznania jej władzy. Bardzo wielu spomiędzy nas lubi lub też z tradycyjnego lenistwa nawyknie do pantofelkowego rządu w domu, zwłaszcza kiedy pantofelki tak zgrabne i eleganckie, że nawet obcasiki wysłane są puszkiem. Jest nas wielu takich znowu, co mniemając, że sami rządzimy, dozwalamy pieszczotliwym kółeczkom przywiązywać sznurek pajęczy do naszej próżności, upodobań, nawyknień, i nie widzimy, jak powoli, ubrawszy nas w krynolinki, oprowadzają po życiu niby Cyganie niedźwiedziów po jarmarkach. Pantofle pani Barbary innego były wyrobu; jak sławne obuwie Kazema snadź gwoździami były podbite i każdy inny małżonek prócz śp. Kontrolera, sumiennie oddanego specjalności kieliszka, byłby je niezawodnie za okno wyrzucił... a niesłusznie, bo Barbara miała znowu przymioty i zasady, których nieraz brak pieszczotliwym koteczkom, wykwintnym szczebiotkom, kosztownym pocieszkom, duszkom, aniołkom itp. Położenie jej atoli po śmierci męża przykre było naprawdę. Nieboszczyk podobno nic nie zostawił prócz szczupłej emeryturki, nie dochodzącej tysiąca złotych. Nie wahając się ani na chwilę, powróciła do dawnego zawodu. Nie mógł jednak tyle przynosić korzyści co przedtem. Jednakże, ile tylko mogła znaleźć lekcyjek w mieście, nieraz bardzo tanich, przyjmowała wszystko, biegała od rana do wieczora w pogodę czy słotę, parę razy nawet przyjęła obowiązek na wsi, aby tylko dokończyć edukacji jedynaka. Wyskomlała, że go przez klasy przepuścili, uczyła go po francusku, chociaż to szło trudno bardzo, bo na przekór jej usiłowaniom natura nie obdarzyła go filologiczną zmyślnością. Mimo zaślepienia macierzyńskiego przyznając w duszy, że w ogóle pod względem zdolności nieodrodnym był synem nieboszczyka, rachowała więcej na takcik, na sprycik praktyczny, który, jako niby odziedziczony po matce, usiłowała w nim kształcić i rozwijać. Teraz bawiła od roku ciągle w Warszawie. Przeniósłszy się do skromnego mieszkania nad Wisłą, dla oszczędności i dla świeżego powietrza, umieściła syna od kwartału u budowniczego, gdzie już od dwóch lat pracował Paweł, celujący zdolnościami pośród rówienników. Pani Gulmańcewiczowa przyznając je, a nawet przystając i na to, że ma ich więcej od Marcelka, zawsze jednak wątpliwiej wyrokowała o przyszłości siostrzeńca:

— Niezdara, niedbały, szorstki w obejściu, wytarto ubrany, nie pójdzie daleko, nie!

Jasno, praktycznie, jak to mówią, rozumowała.

IV

Najszczęśliwszy, kto zasiada do biesiady w gronie rodzinnym, przy domowym ognisku; z kim ojciec, matka, rodzeństwo, żona, dzieci, rodzina pożywają chleb powszedni lub świąteczny, którym, według naszych błogosławionych zwyczajów, lubimy dzielić się tak często i hojnie. Wieczerza wilijna jest wtedy prawdziwą uroczystością domową: jakoś nam lepiej, raźniej na sercu i na duszy. Łaska Dzieciątka Bożego, którego narodziny obchodzimy przy srebrzystej gwiazdce, dozwala nam odrodzić się choćby na tę chwilę — i serdeczniej, życzliwiej spojrzyć na świat i ludzi. Dla tej zgody ze sobą samym, dla tego porozumienia bratniego nie dziw, że zachowujemy gościnne podania, właściwe potulnym naszym plemionom słowiańskim. Cudzoziemcy chyba dlatego mogliby je wyśmiewać, że ich serca nie tak żywo biją jak nasze, że słowa nie tak otwarcie z ust płyną, nawet przy wychylaniu toastu braterstwa. Nie dziwota, że nie mogą zrozumieć naszej biesiady, bo sądzą według siebie przypisując ją głównie wybornemu apetytowi, nieustającemu pragnieniu i w ogóle powierzchownym tylko popędom towarzyskości.

Szczęśliwy u nas jeszcze i ten, co choć na samotnika żyje na świecie, ma sposobność przekonać się i na górze, i na dole: i w tych warstwach, co najłatwiej przyjmują obce zwyczaje, i w tych, co najwytrwalej przechowują własne, jak dalece uczucie gościnności jest nam wrodzone i przemożne. Przecie przybysze, nakarmiwszy się chlebem z naszego żytka i pszenicy, czują, że czasem wypada z kimś podzielić się choćby tylko okruszynami. Tak jest! Gościnność u nas jeszcze przetrwała, i zasiadłszy kolejno do stołu możnych i ubogich, okrzesanych i prostych ludzi, najgłówniejsze jej rysy znajdziemy wszędzie te same, oczywiście z właściwymi uwzględnieniami. Gospodarz zawsze i wszędzie bardziej będzie dbał o to, aby się goście uraczyli; gospodyni będzie usiłowała wystąpić przed nimi, pokazać siebie. Chęć ta do wystawności, do pokazu, wrodzona wielkiej pani i chłopce, mieszczce i dygnitarce, ma wdzięk niezaprzeczony, ale czasem wpada w przesadę, a nawet w śmieszność, jeśli który z gości pod jakim bądź względem towarzyskim zanadto się wyróżnia od gospodarstwa, a nie może czy też nie ma daru podnieść się lub zniżyć stosownie.

W izdebce, gdzie się odbywały lekcje francuszczyzny, przy stole osypanym siankiem, wystrojonym w kwiecisty obrus czerwony, zasiedli do wilii u kowala. Łojowe świeczki płonęły w żelaznych lichtarzach, jadła było aż do zbytku (pod względem ilości gastronomia klas roboczych obfitszą jest od możniejszych), talerze fajansowe, miski w kwiaty, łyżki cynowe, prócz jednej srebrnej dla pani Gulmańcewicz, piwa jak wody. Kowal rumienił się z radości i napoju, a Marcysia głównie z obawy, żeby w czym nie uchybić łaskawej pani, co do nich zejść raczyła. Sztywnie jakoś, ceremonialnie rozpoczęli stukać łyżkami i poruszać szczękami na tej wilii. Gospodarstwo nie śmieli odezwać się pierwsi, Gulmańcewiczowa nie raczyła, Marcelek z wzorowym apetytem zmiatał talerze, zerkając czasem na Marcysię, zwłaszcza kiedy świeży półmisek przyniosła, bo sama usługiwała. Paweł przyglądał się jej z wytrwałością godną lepszego losu, gosposia nie zwracała na to uwagi. Wyraziste jego spojrzenie tak jednak uporczywie ją ścigało, że wkrótce to zoczył Marcelek i jego matka. Wysączała właśnie kieliszek lunelku . Skromną buteleczkę tego winka postawiła przed nią przemyślna Marcysia.

— Panno Szczepańska, masz szczęście, siostrzeniec mój prawie nigdy nie obserwuje nikogo, a wzroku od panny nie odlepia — rzekła z niejakim lekceważeniem do zakłopotanej dziewczynki.

— Musiałeś chyba, Pawle, upatrzyć podobieństwo do kogo w pannie Marcjannie — wtrącił Marcelek i przesłał uczennicy spojrzenie uwielbienia tak żywe, jak przed chwilą przyglądał się karpiowi, po którym tylko oście na talerzu zostały.

— Tak jest, podobieństwo!

— Do kogo?

— Nie znaliście państwo tej osoby.

— Tośmy się dużo dowiedzieli, jak zwykle od pana Pawła — rzekła jejmość z głośnym śmiechem, widocznie nakazującym, aby mu zawtórzono.

Jakoż Marcelek, kowal i jego córka natychmiast odezwali się chórem. Pawłowi rumieniec przebiegł po twarzy.

— Czy ci też nie zimno, panie Pawle? Zdaje mi się, że w płaszczu nie przyszedłeś, a pod paltonem nie masz tużurka ani fraka?

— Owszem, ciepło.

— Mama wie przecie, co to za zdrowie żelazne! — wtrącił Marcelek.

— To prawda! ale zawsze trzeba się szanować — dodała po chwili, patrząc jakby litośnie na wytarte palto, pomięty kołnierzyk siostrzeńca i zwracając natychmiast oczy na staranny ubiór jedynaka. Za kierunkiem jej wzroku poszły znowu oczy gospodarza, córeczki, i nie mogło im pomieścić się w głowie, skąd siostrzeniec pani Kontrolerowej, brat cioteczny pana Marcelego, ma taki ubiór i tak jakoś wygląda, że można nań było patrzeć i rozmawiać śmiało, jakby ze swoim: rzemieślnikiem lub rękodzielnikiem — stelmachem, siodlarzem co najwięcej. Ludzie odbierający pieniądze od rozmaitych osób za robotę muszą sądzić o nich koniecznie podług ubioru, a przewija się jednak tylu kupujących, że nie mają czasu zastanawiać się, tylko sobie porównywują w myśli jednych z drugimi. Porównanie mogło tym razem wypaść tylko na korzyść Marcelka. Dla Szczepaniaka wyglądał przynajmniej na panicza, na syna bogatego szlachcica ze wsi, owego summum niezależności na naszej ziemi, a cóż dopiero w oczach córeczki!

Pani Gulmańcewicz, chociaż niedyspozyt, choć się gorzko-słodko krzywiła na gościnne zaprosiny Marcysi, jadła jednak wcale nieźle, co się czasem kobietom w jej wieku przytrafia. Nie zaniedbała przy tym lunelka, który przecie oddziałał skuteczniej na płynność jej mowy i humorek, ale tylko ona sama mówiła; drudzy z uszanowaniem słuchali. Popłynęły też niezliczone historie o wiliach w wielkich domach, gdzie była guwernantką, ale o tym nie napomknęła, o wiliach we własnym domu zaszczycanych obecnością tylu znakomitych dygnitarzy, o świetnych znajomościach, wykwintnych potrawach, ubiorach itp. Nie sympatyzowała niby z tym wszystkim, bo wystawności niby nie lubiła; owszem, skromne, bogobojne życie to jej cel i marzenie, ale wszystko naumyślnie czy też mimo woli tak nakierowała, żeby dać uczuć, co za ustąpienie łaskawe z jej strony, co za dowód dobrego serca, że przyjęła wilię u kowala Szczepaniaka, ona, u której kiedyś taki jegomość zaledwie śmiałby stać w przedpokoju. Któryś Francuz powiedział, że nie ma tak głupiego człowieka, co by nie znalazł głupszego jeszcze od siebie wielbiciela. To prawda! Ale nie ma też człowieka, co by nie potrafił zaimponować drugiemu. Tutaj tyło to nawet bardzo łatwo, bo tylko przychylnych ujarzmić można zupełnie. Szczepaniak i Marcysia już tych odwiedzin nie poczytywali za łaskę, ale myśląc o nich z religijną czcią i obawą, nie uważali, jak wzrok i nos dostojnej pani błyszczał coraz żywiej i czepek zaczął się nieco na bakier zesuwać. Wytrawna dwórka spostrzegła jednak wkrótce, że lunelka w butelce zaledwie na parę kieliszków zostało i że sufit zaczął nad nią krążyć cokolwiek.

— Moja panno Szczepańska, czyby nie można lufcika otworzyć albo zakadzić, odór od kapusty strasznie mi działa na nerwy — szepnęła do Marcysi — ale nie, nie otwierajcie lufcika, będzie cug, a kadzidła przyślą wam z góry, królewskiego kadzidła. Odprowadź mię z łaski swojej z Marcelkiem, chyba już nie zejdę, bo doprawdy jestem niedyspozyt. Dziękuję bardzo, panie Szczepański. Jak mi będzie lepiej, to bądźcie pewni, że wrócę.

— Wielmożna pani Kontrolerowo!

— W naszym wieku już się trzeba szanować, poczciwy majstrze! — dodała z widoczną łaskawością.

— Ach! Jaśnie wielmożna pani — odparł jak najpokorniej kowal, kłaniając się po wiejsku do stóp lokatorce. Chociaż żal mu było serdecznie, że odeszła, jakby mu jednak ciężar spadł z piersi, i gwałtem prawie zatrzymał Pawła, co chciał wyjść z wujenką.

— Marcysiu! zróbcie no tam z Jakubową arbaty — zawołał do córki, wracającej właśnie z Marcelkiem. W oczkach tak jej coś mile błyskało... nauczyciel sprowadził ją pod rękę ze wschodów. — A harak jest? To dla panów arbaty z harakiem, a ja sobie palnę krupnika.

— I ja krupniku, jeżeli łaska — bąknął Paweł, przyglądając się kolej nie Marcysi i bratu.

— Jakiego to krupniku? — skłamał zapytanie Marceli.

— Musiałeś przecie pić gdzie na wsi.

— To zaszkodzi panu Marcelowi, lepiej arbaty!

— Strzeżże mnie, Panie! mademoiselle Marceline, żadnej subiekcji dla mnie, bardzo proszę.

— Nic mu nie będzie, może się napić z nami — dodał Paweł.

— Choroba tam krupnik komu zaszkodzi! A panisko kochane, widać, to lubi, oto mi gość, mospanie! — rzekł Szczepaniak patrząc z koleżeńskim porozumieniem i nieco jednak zdziwiony na Pawła.

V

Z drugiej izby rozległ się śpiew z kilku głosów złożony, naprzód cichy, potem coraz głośniejszy. Piskliwe i chrapliwe gardło czyjeś, energicznie wydostając tony, przytłumiało zupełnie dźwięki towarzyszów.

— Kolędy! ach, jak mnie to cieszy, kolędy! Pewno w tamtej izbie czeladź siedzi przy wilii — zagadnął Paweł.

— A jużci! Choroba z tą Jakubową, huczy jak trąba! zawołaj no, żeby gębę zasznurowała.

— A to po co? Owszem, niech śpiewają! Czemu im przeszkadzać? — odparł Paweł.

Szczepaniak spojrzał jeszcze bardziej zdziwiony.

— Czemuż nie razem z nami przy wilii?

— Albo im tam krzywda! Pamięta tam o nich Marcysia i Jakubowa. Nie bójcie się, panowie! Starczy dla nas wszystkich, starczy!

— Czy pan tak lubi, jak śpiewają kolędy? — zapytała po raz pierwszy Pawła Marcysia, przekonana w duszy, że Paweł nie musi mieć wiele rozumu albo też podchmielił sobie nieco.

— Jak to nie lubić kolęd naszych?

— Z mojego brata, trzeba wiedzieć, wielki oryginał, mlle Marceline! — szepnął Marcelek. Na ten wyraz: „oryginał", uśmiechnęła się nieco panienka, chociaż znaczenia nie zrozumiała. Po chwili zagadnęła nauczyciela:

— Co to jest oryginał?

— To taki dobry człowiek, qu'on peut rier de lui — odparł pedagog dokończając mimiką wyrażenia.

Panienka uśmiechnęła się znowu, miała teraz Pawła za człowieka zupełnie głupiego.

— Nie odmówicie nam państwo, jak poprosimy! — zawołał nagle Marcelek.

— O co takiego, o co? — zapytali na wyścigi ojciec i córka.

— Czemu poczciwi ludzie ci siedzą osobno w drugiej izbie? W dzień ten wszyscy powinniśmy być równi. Wszakże to pojutrze świętego Szczepana, gdzie każdy sobie pan — mówił żywo, powtarzając co do joty słowa Pawła, który go o to na ucho poprosił.

— A z duszy-ć, z serca, onić przecie zawsze z nami, tego roku przy pani Kontrolerowej nie godziło się. Tylko choroba z tą Jakubową!

— Chodźmy do nich! — wtrącił Paweł.

— Adyć oni tu wnet przyjdą — odparł Szczepaniak. Kulejąc podszedł ku drzwiom i zawołał ostro: — Chodźcie tu, chłopaczki, wy małe tałałajstwo, wara! Ino wy starsi! Józiak, ruszaj się, Maciuś, żywo, no i wy, Jakubową, prędzej!

Maciuś, krewniak Szczepaniaka, był to sążnisty chłop. Od chłopaka terminował u majstra i wyzwolił się u niego. Nieco patrzył kluczykiem, twarz miał ospowatą, cerę żółtawą, bez rumieńców, jak wszyscy ludzie pracujący przy ogniu, a chód i ruchy prawdziwie kowalskie, nagłe, przyskakujące, jakby zawsze w ręku trzymał obcęgi lub młot — i miał uderzyć rozpaloną szynę na kowadle. Pokłonił się gościom śmiało, lecz niezgrabnie i stanął w kącie, dostając głową prawie do pułapu.

Józiak, czeladnik stolarski z tego samego domu, faworyt Szczepaniaka, spisywał mu rachunki i utrzymywał książkę meldunkową. Średniego wzrostu, włosów ciemnych i miękkich, delikatnej cery, rysy tak miał regularne i piękne oczy, że gdyby nie spracowane, spore ręce i ubiór niezgrabnie wiszący, nie podobna by go było na pierwszy rzut oka wziąć za rzemieślnika. Pokłonił się nieśmiało, nieco zgrabniej od Maciusia i zarumienił jak dziewczyna. Po chwili przyjrzawszy się Pawłowi, zbliżył się i całując go pokornie w ramię, zapytał z widoczną radością:

— Czy sobie pan profesor mnie przypomina?

— Poczekaj no! — A — przypominam, kiedym dawał lekcje w szkole rzemieślniczej. Józef Sierocki, zdaje mi się. Miałeś zdolności do matematyki i rysunków. Jakże ci idzie?

— Adyć szyje kożuchy, jak może, panie profesorze! — wtrącił Szczepaniak, z coraz większym uszanowaniem dla gościa wytarto ubranego.

— Jak to kożuchy?

— A trumny robi, panie profesorze!

— Cóż mnie państwo tak niesłusznie tytułujecie?

— On ma lepszy tytuł, który i ja pewno będę miał wkrótce: pan budowniczy — wtrącił Marcelek, łowiąc w przelocie spojrzenie uczennicy, promieniejące uwielbieniem.

— Anoć i tamto słuszny tytuł, kiedy oto panisko poczciwe w szkołach artymetyki uczyło, bardzo to pięknie młodemu uczyć drugich, mospanie. Józiak galancie rachuje, a toć to uczeń pana profesora.

— Panie Marceli! jak po francusku pani profesorowa?

— Madame profeseresse — cichutko odszepnął.

— To jakoś nieładnie.

— Zupełnie brzydko.

— A pani budowniczowa jak?

— Madame architecture.

— A to pięknie jakoś.

— Zupełnie pięknie.

— A przenajsłodsze imię Jezus! Przenajświętsza

Panno Sokalska, trzy świece się palą, zgaścież no jedną, panienko! — zawołała wchodząc nagle Jakubowa, siwiuteńka, czerstwa i jak burak rumianiutka babulka. Niewielkiego wzrostu, ale za to otyła prawie jak śp. Andrychiewiczowa, głos miała basowy, chropowaty, watowany czepiec i na szlafroku jupkę wypłowiałymi lisami obszytą, co to czasem noszą stare możniejsze chłopki na wsiach, stare mieszczki na prowincji po miasteczkach i u nas niektóre jeszcze przekupki. Obuła męskie buty z podkówkami i stukała nimi, aż się szyby trzęsły.

— Oho, widzę, matula jeszcze głowę na karku czują.

— Aj, nie godzi się tak przed gośćmi kompromityrotować mnie, kumie Szczepanie! Delodvi, divę, ferm la port, prezant arm, uwrlaport, mersi, bążur, marsz — rzekła do Marcelka, przykładając po wojskowemu rękę do czoła.

— Skądże jej do głowy przyszły te francuskie wyrazy? — zagadnął Paweł z uśmiechem.

— Krzynę sobie dzisiaj bąbnęła — odparł kum Szczepan — tylko raz do roku babinie się zdarza. Niby to pojutrze, widzi panisko, moje imieniny, ale ho, ho, ona z pół świata schodziła za wojskiem, była taką karczmarką, jak się to mówi?

— Wiwandierką.

— Aha! To krewniaczka nieboszczki mojej żonki, wypiastowała oto Marcysię, ale, choroba, gdzie ona nie była: i w Niemczech, i we Francji, i w Ficzpanii. Matulu! byliście w Ficzpanii?

— O, pewno, że byłam, to zdaje się we Chrancji albo tuż przy Chrancji. Niechże będzie pochwalony!

Niech się dobrodziej nie gniewa, żem pierwej nie przywitała, ale to człowiek tak się zagawędzi, że i zapomni o świecie — rzekła zwracając się do Pawła i pocałowała go w ramię.

— Jakubowa myśli, że pan ksiądz — zachichotała Marcysia.

Paweł nie nosił zarostu, włosy miał krótko ostrzyżone, wzrok zadumany i w sobie skupiony, twarz poważną z wyrazem spokoju i uległości, który zawsze prawie cechuje młodszych, świeckich księży, a do tego jeszcze w paltocie czarnym, do góry zapiętym, z wąskim, wywiniętym kołnierzykiem — i wprawniejsze oczy niż Jakubowej mogłyby się omylić.

— Przenajświętsza Panno Sokalska! Nie gniewaj się jegomość. Boże mnie skarż, czym w złej myśli powiedziała.

— Nie gniewam się, moja matko! Już mi to nieraz mówili. Ale ponieważ taki podobny jestem do duchownej osoby, wyobraźcie sobie, że to was ksiądz prosi: dokończcie no kolędy, coście w tamtej izbie zawodzili.

— Przenajsłodsze imię Jezu, czyżbym też śmiała?

— Pójdziemy i tak na pasterkę do franciszkanów, kolęd się naśpiewamy — wtrąciła Marcysia.

— A Przenajświętsza Panno! Kto by tam mógł wyjść na taką zawieruchę. Taki wicher, że cisnąwszy jabłko, nie wiadomo, skądby pies zaszczekał1, choć tam, po Bogu a prawdzie, Marcychna tych czarów nie potrzebuje.

— Co to wam szkodzi, Jakubowa, zaśpiewajcie; będziemy wam wszyscy wtórowali — zawołał śmiejąc się Marcelek i chcąc odwrócić uwagą przytomnych od Marcysi, która widocznie zmieszała się i zarumieniła.

— Bien! très bon! en avant!  marche! Zaśpiewajcie! Kiedy państwo tak lubicie kolędy, to jużci niech panienka zaczyna!

Po usilnych prośbach Pawła, jakoś nie wywierających wielkiego wrażenia, rozkazie ojca i naleganiu Marcelka, najskuteczniejszym, Marcysia powstydziła się, nawzdragała i nareszcie rozpoczęła głosem piskliwym, ale bardzo wysokim:

Anioł pasterzom mówił, Chrystus się nam narodził W Betleem...

Po tej kolędzie, której wszyscy wtórowali dosyć zgodnie, nawet chłopaczki, kowalczyki z drugiej izby, i tylko jeden chropowaty głos Jakubowej bruździł czasami, kum Szczepan zaintonował: W żłobie leży, potem Józiak pieśń Karpińskiego, którą już lud w wielu miejscach śpiewa: „Bóg się rodzi, moc truchleje", nareszcie na zakończenie Paweł wygłosił: „Święty Boże! święty mocny!"

Po tych śpiewach, a zwłaszcza po ostatnim, co nie tylko dla tak zwanego ludu wiejskiego i miejskiego, u którego wiara i pobożność jest prawdziwą potrzebą serca, ale dla wszystkich nas ma urok rzewny i swobodny zarazem, niewidzialne jakby tchnienie powiało po biesiadującej gromadce, porozumieli się, zbratali. Zwykle tak bywa, gdy myśl jaka, uczynek lub nawet chwilowe uczucie zjednoczą ludzi rozmaitych położeń, odcienia towarzyskie nie znikają, owszem uwłaściwiają się: każdy mniej więcej poczuje się sobą, lecz uzna i odda słuszność drugiemu.

Maciuś już nie tak niezgrabnie zasiadł do stolika,

Józiak ośmielił się parę słów do Marcysi przemówić, nawet w nieznaczących oczach Marcelka, zaledwie może nieco filuternych, błysnął promyk szczerszy i otwartszy. Jakubowa wniosła triumfalnie krupnik.

— A nie zapomnieliście tam, matko, dać krówce i konikom siana i owsa spod stołu z tamtej izby, boście przecie nasypali?

— Boga-ć tam zapomniałam. Z Maciusiem nasypaliśmy i dali, kumie Szczepanie! Najedzą się, najedzą bestyjki i przemówią ludzkim głosem o północku.1

— Poczciwe panisko to to widać i po Bogu, i po ludziom. Bóg zapłać, panie profesorze, a choroba... budowniczy! Prosimy do nas jak najczęściej, kiedy łaska... oto może jutro — zwrócił się kum Szczepan do Pawła.

— Przepraszam, majsterku poczciwy, nie mogę jutro.

— Nie bójcie się państwo, starczy dla nas wszystkich, starczy. Będzie indyk pieczony. Toć to brat pański to nasz dobrodziej. Poczciwy, oto przestaje za pan brat z prostymi ludźmi, a co uczony, to uczony! Marcysia po francusku tak już perle-perle.

— Po francusku? — zagadnął zdziwiony Paweł, któremu Marcel mówił, że ją tylko uczył pisać i czytać.

— Albo to panisko nie wie?! Tak, tak, i dzień w dzień na lekcji mało dwie godziny siedzi.

Paweł zadumał się i na chwilę nie spuszczał oka z Marcysi i kuzynka.

Młodzież tymczasem zaczęła bawić się w najlepsze. Marcelek miał nieco sprytu do mechanicznych robót, w ręku dosyć był zgrabny i nadzwyczaj lubił kuglarskie sztuki, poduczył się kilku ze znanego dziełka Pinetti-Bosko Tajemnice magii, jedynego, jakie od deski do deski przeczytał. Ze szczególniejszym więc zadowoleniem Jakubowej, kowala i Marcysi zaczął pokazywać niektóre facecje i popisywać się zręcznością: wziął do ust i wyjął zapaloną świecę, zawiązał chustkę na węzeł podwójny, a pokazało się, że nie była związana, wpuścił pierścionek uczennicy na kijek i kazał jej trzymać mocno, a potem pokazało się, że pierścionek miał w ręku itp. Kobiety w ogóle, a szczególniej też młode, nadzwyczaj lubią takie figle. Za pomocą nich można się nawet podobać ukształceńszym znacznie białogłowom od kowalczanki. Zręczność i tajemniczość, chociażby tylko w drobiażdżkach, już jest dla nich sympatyczną. Po kuglarskich przyszła kolej na sztuki ekwilibrystyczne i gimnastyczne: podnosił stołek za jedną nogę, wisiał równo odległe od podłogi, oparty na jednej tylko ręce itp. Marcysia z uwielbieniem i obawą śledziła ruch każdy i zwrot czarodzieja, bladła i rumieniła się co chwila. Twarz Józiaka zasępiła się strasznie, z ciemnych, błyskotliwych jego oczu wyjrzało coś zgryźliwego i zawistnego — przykro mu było, że sam nie śmiał i nie potrafiłby tego dokazać. Maciuś sztukom kuglarskim przyglądał się z głupowatym niedowierzaniem i śmiał się serdecznie; przy gimnastyce uśmiechał się tylko lekceważąco.

— Pa-an me-etr, pan Mar-ci-cin bardzo skła-ładny, a czy pan tę sztu-sztukę zrobi?

Z widocznym niezadowoleniem gospodarstwa olbrzym jąkała poprosił obecnych, żeby się nieco od stołu odsunęli. Stół był dębowy, na urząd robiony, ważący niemało, z nogami stemporowatymi. Wziął go w zęby i kilka razy okręcił się wkoło.

— Żebyście mi pań-st-stwo siedli tak po dwóch albo po trzech na każ-żdej ręc-ce, to bym udź-dźwignął i jesz-szcze stół w gryzakach podniósł — rzekł wesoło i spojrzał z współczuciem na posępne oczy Józiaka.

— Choroba tam, Macieju! Daj lepiej pokój. Szkoda zębów, gryź orzechy! Siadaj.

— Maciuś gdyby się uwziął, to by cały domek udźwignął. En avant, morbleu! — zawołała Jakubowa, uczuwając coraz bardziej wpływ krupniku, własnego jej przyrządu.

— Jak „niezgrabny" po francusku, panie Marcel? — zapytała Marcysia po cichu.

— Non-adroit.

— A „mocny"?

— Fort.

— Maciuś fort non adroite.

— Ślicznie, prześlicznie! — poszepnął zachwycony Marcel. Po dowodach siły czeladnika kowalskiego, nie mając już ochoty do sztuk i gimnastyki, zaczął z uczennicą niewinną grę w gałeczki, przedstawiające rozmaite osoby, co je trzeba kochać, życzyć im dobrze, nienawidzieć itp. Przy ustawianiu tych symbolicznych znaków z chleba lub orzechów laskowych, których obecni spożyli już może ze dwie kopy bez pomocy dziadka do tłuczenia, nie tylko ręce grających obojga spotykały się ustawicznie, ale i trzewiczki pięknej majstrówny stały pod stołem tuż przy wywrotkach nauczyciela. Józiakowi twarz sposępniała, przedłużyła się, pragnął, spodziewał się, że majstrówna aby jeden raziczek zagadnie go także o życzenia dla jakiej osoby zaczarowanej w gałeczce. Ani razu! Majstrówna zapomniała nie tylko, że Józiak siedział tak blisko, ale z pewnością i o całym świecie. Brak pamięci jest zawsze kalectwem, a przynajmniej wadą umysłu, w tym jednym atoli razie tak uroczą jest wadą; egoizm pierwszego uczucia tyle tęczowych barw jej przydaje, że niech się przy niej wiele przymiotów pamięciowych schowa! Maciuś jąkała spojrzał, jak to mówią, spode łba na Józiaka, na Marcysię, Marcelka, na Jakubową, już oczywistą ofiarę krupniku, drzemiącą w kącie. Śmielszy, bo krewniak, postawił przed majstrówną ogromny orzech włoski i cieniutkim głosem, którym go natura obdarzyła na przekór atletycznej budowy, wyjąkał zapytanie: co panienka życzy gałce? Na odpowiedź zbywającą odrzekł z uśmiechem serdecznym:

— Pa-an metr, pa-an Gulmań-ce-ce-wicz! Biedactwu Marcysi szyję i ramiona śnieżne oblał rumieniec. Józiak trącił go pod stołem, ale niezmięszany Maciuś postawił znów ten sam orzech przed Marcelkiem.

— Kocham!

— Panna Mar-ci-ci-sia — odrzekł olbrzym i nuż w śmiech jeszcze głośniej.

Paweł, przyglądając się coraz baczniej Marcelkowi i Marcysi, zagawędził się na dobre z kumem Szczepanem i całych dziejów Wulkana wysłuchał ciekawie.

Syn prostego chłopa z Krakowskiego, kum Szczepan w młodych bardzo leciech trudnił się orylką, a że był sprytny i zawsze miał ochotę do rzemiosła, wszedł do terminu u kowala na wsi pod Siewierzem, a w Kielcach się wyzwolił. Potem wstąpił do wojska. Po skończonej kampanii z przestrzeloną nogą wrócił do rzemiosła. Krucho mu szło z początku. Starym już był czeladnikiem, a musiał wysługiwać się po rozmaitych kuźniach na prowincji i w Warszawie; czasem o robotę i o miejsce było trudno. Nareszcie Pan Bóg mu jakoś poszczęścił, ożenił się z wdową po kowalu, rodem Węgrze, u którego pracował, robota zaczęła sypać się jak z worka, uciułało się nieco grosiwa, a od grosza do grosza to już łacniej. Przeniósł się do Warszawy, wystawił sobie oto dominę, żona po kilkoletnim pożyciu osierociła go, zostawiając jedyną córkę Marcysię. Dwoje starszych dzieciaków umarło przedtem.

Podczas opowiadania Paweł wyjął z kieszeni od paltona zegarek i spojrzał na godzinę. Poczciwy kowal nie mógł własnym oczom uwierzyć, żeby człowiek tak jakoś diabli wiedzą po jakiemu wyglądający i ubrany mógł mieć złoty zegarek, piękniejszy bez porównania od srebrnego cylindra pana Marcelego — i nosić go jakby nigdy nic w kieszeni od paltona.

Już przez profesorstwo, budowniczostwo Paweł urósł w jego wyobrażeniu, tym ci bardziej teraz przez ten oczywisty dowód zamożności.

I na górze, i na dole ludzie zawsze sądzą tak samo, tylko że tam za wiele, a tu za mało maskarady.

 1 Zwyczaj podczas Wilii, tak jak topienie ołowiu i wosku w wilię św. Andrzeja. Dziewczyną nagryza jabłko i ciska, potem słucha, z której strony pies zaszczeka, stamtąd ma przybyć kochanek vel (lub) mąż przyszły. (Przyp. autora.)

1 Znany przesąd ludowy, że bydełko w Wilię o północy ludzkim głosem się odzywa. (Przyp. autora.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

USTĘP DRUGI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

W stancyjce na facjatce cichutko, muchę przelatującą słychać; powietrza zwykle niewiele się tam tułało wśród tylu sprzętów i gratów, teraz, przy zamkniętych oknach, pomieszanej woni od lekarstw, bursztynowego kadzidła i kwiatów przestawionych do drugiej izdebki, było niesłychanie gorąco i ciężko... a jednak Marcelek spał dosyć smacznie pod wypłowiałą kołdrą adamaszkową na pompatycznym łóżku matki. Lekkie nawet rumieńce wybiegły we śnie na pulchną, nieznaczącą twarzyczkę. Jakubowa w kuchence warzyła ziółka i zdrzemnęła się przed kominem. Marcysia klęczała za łóżkiem, z poczerwieniałych oczu łzy płynęły zdrojem na rumiane lice, rozgorączkowane w tej duszącej atmosferze, i opadały na spocony gors. Letnia, perkalowa sukienka niedbale na niej leżała, rozpłatany warkocz bujnych, jasnych włosów tułał się po białej szyi. Odmówiła już na różańcu wszystkie pacierze, co sobie wyznaczyła, przeczytała w książce wszystkie litanie i modlitwy, a silnie wierząc, że jej modłów wysłucha Pocieszycielka strapionych, której obraz z Dzieciątkiem na ręku wisiał nad łóżkiem, układała w sercu i w myśli własnej proste, wymowne słowa prośby błagalnej. Pierś dziewicza unosiła się szybko — i czasem wyraz jakiś wyszeptały głośniej usta drżące od żalu, od wzruszenia.

Ileż by to poświęcił niejeden, aby zasłużyć na takie modły za siebie, aby najczystsze uniesienia dziewiczej duszy czuwały nad nim, podbudzały i zachęcały do codziennej kolejki życia! Najczęściej wielkie poświęcenie zastępuje traf, chwila szczęścia najniespodziewańsza — i obudzi w jasnym, nie zepsutym sercu tyle współczucia lub żalu, że w ożywczym ich płomieniu zapłonie uroczo serce każdego, co ma serce.

Ale wierzba płacząca czy koniecznie nad jasnym zdrojem lub grobem samotnym zwieszać ma wysmukłe gałęzie! Czasem w pobliżu u jej stóp ugór jałowy, rżysko nudne, piasek niepotrzebny lub też wyglądają z trawy głupiuteńkie, puszkowate kwiatki, co to dmuchnij, a zostanie tylko pocieszna łodyżka.

A przecie wierzba zawsze tak piękna: w świetle i w mroku kształty jej rysują się tak wydatnie jak dobre wspomnienie w duszy człowieka.

Śpiący westchnął, przewrócił się na łóżku. Marcysia wstała, patrząc lękliwie; lekki, jednostajny oddech przekonał ją, że śpi jeszcze. Jakoś wydał się tak cierpiący, zbiedzony i ładny, tyle bezmyślnego, dziecinnego spokoju spoczywało wkoło ust bladych i kartofelkowatego nosa! Tyle znużenia, zwykłego w chorobie, na chwilę zasmęciło rumianą cerę.

Kobiety, z przeznaczenia swojego kochając dzieci, lubiąc lalki, przyzwyczajone bawić się z cacek i drobiażdżków mnóstwem, milej w ogóle patrzą, niż się zdaje, na takie gładkie, wymuskane męskie fizjonomijki, co to po nich prawie tylko mechanicznie drga wyraz życia, a duchowego nie dopatrzysz! Czy im się wydaje, że taką lalusiowatą istotą najłatwiej powodować, że jak pagoda chińska poruszać się będzie posłusznie według ich woli i upodobańczy nie przypuszczają, aby w tych okrągłych i zwykle małych oczach mogła ukryć się jaka myśl uboczna, podstępna, prócz uwielbienia bez granic; czy skłania je tylko instynkt i oddzielne pojęcie o urodzie męskiej? Wszystko to być może i nie może, ale tak już wiadome, że nie może zadziwić nikogo.

I dziwić się tu Marcysi z ulicy Głębokiej, siedmnastoletniej, poczciwej kowalczance, w której czystej krwi coś z ognistego ojcowskiego rzemiosła grać musiało, że cierpiąca twarz Gulmańcewicza przewróciła

się w jej serduszku dwieście razy na pół minuty, że mimowolny popęd rozbudził w nim wszystkie struny od razu i w rzewnym uwielbieniu wyjrzał z wilgotnych ocząt? Obejrzała się lękliwie, drżąc zbliżyła się nieco i nie jak siostrzyczka brata, ale jak motyl skrzydełkiem chciała leciutko w powietrzu przesłać pocałunek do czoła nauczyciela, gdy łza jakaś nie obtarta spadła z jej rzęsów na skronie chorego. Ocknął się, ziewnął wcale uczciwie, rozwarł oczy szeroko. Ujrzawszy uczennicę skrzywił się i jęknął:

— Ach! du l'eau, du l'eau, wody! ou du tisanne! Il me brûle dans mon gorge. Mlle Marceline, tu es mon ange, je non mérite point si beaucoup de bonté — zawołał słabym głosem i rękę jej do ust lekko przytulił.

Marcysi stanęły w oczach łzy radości, pobiegła po ziółka, a wszedł właśnie Szczepaniak z ojcem Jakubem.

— Ano niech będzie pochwalony, panno Marcysiu! Bardzo to miłosiernie czuwać nad chorym, ale i o sobie nie trzeba zapominać; czerwone oczy, zmizerowała mi się panienka straszliwie.

— Już lepiej, przecie już lepiej, kochany ojcze Jakubie!

— Naprawdę? chwałaż Tobie, Panie Boże Wszechmogący! — zawołał Szczepaniak idąc z córką na palcach do izdebki Marcelka.

— Oj, dobrze też, że jegomościulek przyszedł — odezwała się Jakubowa do zakonnika. — Przenajświętsza Panno Sokalska, co się tu dzieje! Toć już nie odrobinę, a kawałek świata schodziłam, napatrzył się człowiek, jak to ludzie chorują i umierają, a na oczy nie widziałam, żeby kto tak piszczał, kwękał i stękał jak ten nasz pan Marcin, że mu tam trochę w żołądku kwiczy. Pamiętam, jak w naszym pułku sierżantowi Kogutek w dwunastym roku obie nogi zamputowali, żeby też biedaczkowi aby łza poszła z oka, aż chirurg Francuzisko zawołał: „Braw bukr Kogutek!" Ojciec Jakub był przecie także żołnierzem i wie, jak to bywa.

— Ano tak, moja matko, ano tak!

— Mężysko mi oto kwękało, kwękało i pomerło, kilkorom dzieci pochowała, wnuczka oto, aniołek dziewczyna, wymaszerowała także temu drugi rok na Wielkanoc. Co prawda, to prawda... gorzko człowiekowi, łzy dziurgiem płyną... ale żebym tak cały boży dzień i noc miała lamentować — przenajsłodsze imię Jezu! Marcychna, że tam zgłupiała, to nie dziwota! Jużci pan Marcin chłopiec niczego, rosły oto, rumiany i wystrojony jak lalka, po francusku umie, ale kumowi Szczepanowi — Boże zmiłuj się! — widzi się mu, że ta pani Kontrolerowa to jakaś straszna pani, a to złe, skąpe straszliwie. Raz, kiedy mnie po marchew do miasta posłała, to potem o dwa grosze dokuczała mi przez dwa tygodnie, sekutnica.

— Ano, jak też myślicie, matko, będzie z tej mąki chleb?

— Z czego niby?

— Ano, ożeni się niby ten smyk z Marcychna?

— A to niby, ojcze Jakubie, darmo się ta jejmość tu wprowadziła?... Zwąchała ona grajbery u starego, nie bójcie się!

— Jakubowa! zaspaliście i ziółka zimne — zawołała gniewnie Marcysia stawiając przy niej imbryk.

— A Przenajświętsza Panienko! Zimne! Przecież to nie lód! sacre morbleu, miałam nawarzyć ukropu? — zamruczała baba.

— Jakże, kochany ojcze Jakubie, odbyła się wczoraj msza? — zapytała nieśmiało i z rumieńcem.

— Przed Najświętszą Panną na intencję ozdrowienia pana Marcina.

— Proszę ojca Jakuba... oto na dwie msze, na jutro, przed ołtarzem Najświętszej Panny i św. Marcela... a tu ojciec z łaski swojej kupi srebrne serduszko, przed Panem Jezusem zawiesi i porcelanowy dzbanuszek do kwiatów — rzekła dziewczynka wyjmując z woreczka pieniądze.

— Ano, moja dziecino poczciwa, ofiara wszelka miła Bogu i datku dla klasztoru nie godzi się mi nie przyjąć. Ale na co to razem wszystko: i mszę — i serduszko, i dzbanuszek?

— Kiedy ja proszę, ojcze Jakubie! Już za to komeżkę ślicznie uhaftuję.

— Ano, Bóg zapłać, panno Marcychno! Mnie, kwestarzowi, w prostej komży najraźniej.

— Ajej, ajej, ajej! — odezwał się jęczący głos Marcelka.

Marcysia frunęła jak skowronek, zakonnik zwolna za nią poszedł.

Marcel, skrzywiony straszliwie, oparł głowę na ręku i łzy kręciły się mu nie na żarty. Na widok zakonnika skrzywił się jeszcze bardziej i jęknął.

— Jezus Maria! Co panu, panie Marcinie? — zawołała Marcysia.

— Nic, mlle Marceline, de nouveau pas bien, pas bien... Mais cela se passera . — Ach! co ja cierpię, co cierpię, kumie Szczepanie!

— Choroba to z tą chorobą, znowu źle — warknął Szczepaniak obcierając rękawem od koszuli pot i łzy z osmolonej twarzy.

— Ano, już zdawało się jakoś lepiej — wtrącił zakonnik patrząc litośnie na Marcela.

— Gdzie tam lepiej! Jeszcze trzeba długo, długo cierpieć, i Bóg wie, quand cela se finira, mlle Marceline!

— A, mój Boże, mój Boże! Uspokój się pan, panie Marcinie, doktor ma przyjść za chwilę. Może tymczasem znowu ziółek albo wody z sokiem — zagadnęła Marcysia z właściwą jej płci umiejętnością w pocieszaniu i pielęgnowaniu chorych.

— Non, non.

— Może by pan fajkę zapalił?

— Non, merci!

— Pan Marcin nie tylko osłabiony, ale czczy musi być bardzo... pewno dieta ostra — wtrącił zakonnik przyglądając się mu baczniej.

— To może by kaszki?

— O, dziękuję, mademoiselle!

— E, zdaje mi się, można by upiec kuraka, to by nie zawadziło — wtrącił znów ojciec Jakub.

— Choroba tam, zawadzi! Za jakie trzy grosze głodzić się tak okropnie! — dobąknął kowal.

Na wspomnienie kurczęcia mimo woli rozjaśniła się twarz cierpiącego, szybko ją przykrył rękami, jęknął ciszej... Wtem wszedł niespodzianie doktor. Był to wysoki jegomość, już siwawy, sporego wzrostu, żywych oczu i wojskowych ruchów.

— Co tu tego, co tu tego, jakby płakali nad umarłym, nie brak nawet i księdza! Opiekujecie się acaństwo i rozpieszczacie mi pacjenta za bardzo. Jakże tam wasanu? — zapytał biorąc go za puls. — Żarłoku, pijaku — dodał, zostawszy sam na sam — dziękuj Bogu, że tak tanim kosztem wyplątałeś się z biedy. Byłeś już w kuracji, oćpałeś się mięsa, mizerii zdmuchnąłeś salaterkę ze śmietaną, zalałeś to piwskiem i w noc chłodną po deszczu wróciłeś do domu. A cóż to za strusi żołądek, co za nerwy z postronków, że cię to nie rozsadziło, pomięszawszy się z takim lekarstwem!

— Panie doktorze, panie doktorze! Tak mi się chce jeść, że rady sobie dać nie mogę.

— Przez tydzień jeszcze dieta: kaszka, trochę rosołu i jedna bułka, ani źdźbła więcej!

— Panie doktorze! zmiłuj się pan, nie wytrzymam! Strzeżże mnie, Boże, żebym kiedy zachorował!

Przytłumione szlochanie Marcysi zawtórzyło temu wykrzyknikowi z drugiej izdebki.

— Wstydź się wasan, do pioruna! Jak się będziesz po dziecinnemu napierał, to zakażę tej kuzynce pańskiej odwiedzać wasana, żeby cię czasem po kryjomu łakotkami nie pasła!

— Panie konsyliarzu dobrodzieju, choć drugą bułeczkę!

— Ani okruszynki!

— A ja nieszczęśliwy! — zawołał chory ze łzami. Przytłumione, cichsze jeszcze szlochanie Marcysi słychać było pod drzwiami.

III

W  warsztaciku trumniarskim Józiak spracował się nad fugami i gzymsami dużej trumny, spoglądając tęsknie na okno od facjatki, gdzie z rana dwukrotnie twarzyczkę Marcysi obaczył. Zadumany, zgryziony, siadł na zydelku, oparł głowę o wieko i zdrzemnął się.

Sen w dzień przedstawia czasem przed skłopotanym umysłem wydatniejsze obrazy niż w nocy. Myśli, marzenia, chęci, co na jawie snuły się nam po głowie, powstają z gorączkową szybkością w dziwacznych scenach, bezładnie poplątanych.

Józiakowi śniło się, że wieko, na którym oparł głowę, nagle się podnosi i że leży przed nim w trumnie trup Marcelka, przeraźliwie blady i opuchły, on hebluje boki trumny, a narzędzia wstrzymać nie może; skrzypiąc i piszcząc posuwa się ostrze po desce wilgotnej. Marcysia w grubej żałobie, z szyderczym uśmiechem patrząc na zmarłego, podaje Józiakowi rękę. Odwrócił oczy, ale gdzie tylko spojrzy, ten sam widok przed nim. Nareszcie trup otwiera jedno oko i podnosi głowę; chciał krzyknąć, ocknął się, a wspomnienia senne tak były żywe, że z obawą obejrzał się, czy gdzie przy nim nie leży.

Z okna na facjatce od podwórka wyjrzał właśnie kum Szczepan, potem Marcysia obtarła chustką zapłakane oczy. Wychylił głowę na podwórze i chrząknął, nie spojrzała na dół, ku warsztatowi trumniarskiemu. Gorzko roześmiał się chłopczyna — i dzika myśl, niemile przedstawiona we śnie, co przedtem na jawie dokuczała mu, znowu poczęła majaczyć. A nużby pan Marceli umarł i u jego majstrowej obstalowano oczywiście trumnę! Kiedyś kum Szczepan i Marcysia tak go lubili; wprowadzili się Gulmańcewiczowie, wszystko się zmieniło. Już widział, jak wybiera suche sosnowe drzewo na trumnę dostatnią... może by Marcysia, napłakawszy się, polubiła go znów po dawnemu...

Wtem z daleka posłyszał na klarnecie wygrywane smętne melodie z Biednego rybaka. Wszystkie piosnki z tej komedii, tak ulubionej wówczas nie tylko od paradyzu, umiał na pamięć i za dźwiękiem instrumentu, na którym niezbyt fałszywie popisywał się któryś z nadwiślańskich wirtuozów, szeptał sobie słowa piosenki:

Kochaliśmy się wzajemnie
Od dziecinnych naszych lat

i tej, którą efektowo-rozpaczliwa myśl zakończa:

Nie wolno nawet biednemu

Szlachetnego mieć uczucia.

Rzewniej nieco ułożyły się myśli sieroty. W każdym sercu młodzieńczym, zamkniętym w sobie, bez wspomnień rodzicielskiej, braterskiej, pokrewnej pieszczoty, uczucie każde, złe lub dobre, potężnie się rozwija. Józiak ubóstwiał Pawła, nienawidził Marcelka, ale mu śmierci nie mógł życzyć, i przelotna myśl o niej, jakby bez jego woli, jakby tylko za poszeptem złego ducha jakiegoś kusiła go szyderczo. Nagle słychać było w sieni jakieś szamotanie i jęk piskliwy. Syn majstrowej, dwunastoletni, rudy wyrostek bił i tuzował łokciem szczupłego stolarczyka niemowę, który płacząc ukląkł przed nim, żeby mu dał spokój. Porwał się Józiak, ujął chłopaka za włosy i tymże samym łokciem, którym się pastwił nad kaleką, piętnaście odlewanych rudemu Fidryczkowi wyliczył, aż drżał warsztacik od krzyku i pisku.

Ująwszy się za słabszym i pomściwszy się za niego, zyskujemy ulgę dla dolegliwości własnej: chwilowe zadowolenie serca wypogadza je także na chwilą. Józiak wziął się znów energicznie do roboty.

— Ano niech będzie pochwalony!

— Na wieki, ojcze Jakubie! Zajdźcie do mnie na chwilę do warsztatu, ojcze kochany!

— Bóg zapłać, moje dziecko! Czas w drogę! — odparł zakonnik patrząc z okienka na obszerną, wilgotną izbę, zapchaną stolarskimi sprzętami, narzędziami, wiekami, spodami, podstawkami od trumien rozmaitego rozmiaru i gatunku, po której uwijał się mizerny, wybladły Józiak w podartej koszuli.

— A dla kogo tam szyjesz szlafrok, chłopczyku?

— O, to bogaty pan jakiś, ojcze Jakubie! Cała trumna, widzicie, jesionowa, trzy łokcie i ćwierć długości, pięć ćwierci szerokości, posyłamy zaraz do aksamitnika, żeby ją obił pasowo ze złotymi galonami.

— Ano, rozsypie się aksamitna i lakierowana, jesionowa i sosnowa tak samo i robaki stoczą w katakumbach i w jeneralnym dole, Józiaku!

— Tak jest... ojcze! Już wam też dawno nie włożyłem nic do puszki, proszę.

— Ano, poczekaj, dam ci dwadzieścia dziewięć groszy reszty.

— Nie potrzeba.

— Skądże to znowu, chłopaczku, taki datek książęcy?

— Widzisz, ojcze, i ja dzisiaj niespodziany podarek dostałem, i dziwna rzecz mi się zdarzyła.

— Ano co takiego?

— Powiadam wam, tak mnie już męczy i morduje dłubanie trumien, że rady sobie dać nie mogę. Kląłem na czym świat stoi, kiedym poszedł brać miarę na tę oto trumnę. Leżał sobie nieboszczyk w salce od ogrodu, widać, był tęgi, stateczny pan, jeszcze nie ubrany, na mahoniowym łóżku, okryty pysznym, czerwonym dywanem. Kadzidło biło w nos, posadzka jak lód gładka i świecąca, a co za obicie, jakie meble! Na ścianach obrazy pięknych kobiet w złoconych ramach i na biurku palisandrowym kilka miniatur leżało. Trzech młodych panów, paląc fajki i cygara, wesoło rozmawiali po francusku i pili herbatę, służba kręciła się jakby nigdy nic, dzieciaczek z jasnymi, długimi włosami, którego służąca na paskach prowadziła, wołał ciągle: „Brzydki dziad śpi, brzydki dziad śpi!" Tylko pudel w nogach łóżka warknął na mnie. Tak mi jakoś żal było tego człowieka, co go nikt nie żałował, że gdy jeden z tych panów, wysoki, z ogromnymi wąsami, targuje się ze mną, powiadam sobie: „Nie ustąpię ani grosza." Widać, rozgniewał się, chciał mnie odprawić i obstalować u kogo innego, wtem drugi pan, ze szkiełkiem w oku, przypatrując się mi bacznie, zaczął śmiać się i powiedział coś po francusku, wszyscy w śmiech i zawołali: „Jak dwie krople wody!" Wąsacz zapytał mnie, od kogo jestem, ile mam lat i jak się nazywam. Odpowiedziałem. Powtórzył coś parę razy: „Seposibl!", dodał po polsku: „Mogło się to nieraz staremu diabłowi zdarzyć!", kazał mi spojrzyć w lustro, potem na duży portret jeden.

— Ano — i cóż było na portrecie?

— Mężczyzna starszy ode mnie, we fraku z gwiazdą, ale tak podobniuteńki — jakby ja sam, nawet miał takie znamię pod prawym okiem.

— Ano, trafi się to czasem takie podobieństwo, trafi.

— Ten pan wąsacz zawołał potem: „Anielo!", i przyszła żona jego, w czarnej sukni, prześliczności kobieta, z takimi miłymi oczyma, że patrząc, aż raźniej człowiekowi. Była to synowica nieboszczyka, jak mi potem ludzie powiedzieli, a przyjechała z mężem podczas choroby jego z Galicji. Poszepnął jej do ucha, spojrzała na mnie, uśmiechnęła się, potem zarumieniła, powiedziała coś żywo po francusku, że niby z niej zażartowali (tak mi się wydało), i kazała mi pójść ze sobą. Zgodziła się zaraz na cenę, przynieśli mi szklankę kawy i ciasta. Zapytała mnie także o nazwisko, o zajęcie; powiedziałem, że mi się już przykrzy trumniarstwo, że pan Sarmiewicz obiecał mi lepszą robotę, zapytała, co to za pan Sarmiewicz; prosiła, żeby koniecznie trumnę na jutro wykończyć, i kiedym odchodził, dała mi pięć rubli mówiąc tak grzecznie: „Proszę to przyjąć ode mnie", że jakoś zmieszałem się i nie śmiałem nic odpowiedzieć. Kiedym schodził ze schodów, jakaś kobieta, biednie bardzo ubrana, pyta mnie, czy już na katafalku leży nieboszczyk; odpowiadam, a ta w krzyk: „Wszelki duch Pana Boga chwali!", i uciekła, jakby ją kto oparzył. Bardzo muszę być podobny do tego nieboszczyka. Ciekawym, czym tak podobny do mojego ojca, bo kum Szczepan to znał mojego ojca — był stelmachem na Faworach, potem zbiedniał i mnie oto do Dzieciątka Jezus oddał.

„Ano tak, ano tak! Niezbadane, dziwne sądy Boże... kto to wie — pomyślał zakonnik. — Słyszałem o nieboszczyku, straszny to był, odpuść mu, Panie, hulaka i rozpustnik aż do późnych lat, kto to wie!"

— Powiadam wam, ojcze kochany, zmówiłem zaraz pacierz za duszę zmarłego u Fary, kupiłem sobie wisien, papieru pięknego i dwa obrazki świętego Józefa Oblubieńca, mojego patrona. A co to za prześliczności pani! Jak żyję, nic podobnego nie widziałem. Panna Marcjanna trocha do niej podobna, ale to nie to.

— Jakże się ma pan Gulmańcewicz, ojcze Jakubie, idziecie, zdaje mi się, stamtąd? — zapytał Józiak nie patrząc mu w oczy.

— Ano, co mu tam będzie!

— Był już podobno bardzo chory.

— E, gdzie tam!

— Poczciwa panna Marcjanna, że go tak z Jakubową pielęgnuje, a widziałem, jak kum Szczepan płakał dziś na podwórzu — mówił ciszej Józiak i zwolna, jakby mu wyraz każdy z trudnością z gardła wychodził.

— Ano — miękkie ma serce poczciwe Szczepanisko, ale to uczciwości człowiek, daj mu tylko, Boże, aby ci, dla których jest tak szczery, byli również uczciwi!

— Oj, to prawda! Daj, Boże! — zawołał Józiak i w oczach mu błysnęło ponuro.

— Ano — bądź zdrów, moje dziecko! Niech będzie pochwalony! Zajdę ja tu w tych dniach.

— Może już mnie nie zastaniecie, ojcze Jakubie!

— A to czemu?

— Już nie mogę wytrzymać, wiecznie dłubać i dłubać te trumniska. Pan Sarmiewicz będzie miał teraz pod swoim zarządem fabrykę jedną, obiecał mi, że i dla mnie znajdzie robotę, nim się zgodzę do innego majstra, gdzie przecie insza praca. Zresztą, ot, kum Szczepan jakoś krzywo na mnie patrzy, panna Marcjanna ledwie głową kiwnie... lepiej im zejść z oczu — dodał tłumiąc płaczliwe brzmienie głosu.

— Ano — moje dziecko, rób, jak ci się tam będzie zdawało najlepiej, ale tu cię już znają, ot i majstrowa dba o ciebie jakby o krewnego.

— E, niech ją tam z jej dbaniem i dobrocią! — zawołał niechętnie Józiak za odchodzącym.

— Niech ją tam z jej dobrocią, a widzisz no go! — wrzasnął głos piskliwy i wtoczyła się opasła osobistość majstrowej, która ten wykrzyknik we drzwiach usłyszała. — Niech ją tam z jej dobrocią! A kiedyś tu przyszedł, gamajdo, odrapany jak ostatni łach, bosy i jak cię Pan Bóg stworzył, może nie? kto ci to kazał z kapoty po nieboszczyku zrobić surdut, spodnie i kamizelkę kabrioletkę ze świecącymi guzikami? Co? A kto darował półkoszulek i dwie stare powłoczki... Co?

— Dobrze, dobrze, prawda, dajcie mi już pokój, moja majstrowo!

— Dajcie mi już pokój, a widzisz no go! To kiedyś był chory, nie przysłałam ci dwa razy za moje własne pieniądze rodzenków do szpitala u marcinkanek, czy wytrąciłam, co? To może Szczepaniak albo Marcysia, coś się tam mizdrzył do niej, niedojdo, bardziej dbają o ciebie, co? To mrzesz tu z głodu, nie masz gdzie głowy położyć albo roboty może za wiele, co? Zobacz no, jak tam Maciuś u Szczepaniaka pracuje, piecze i smaży się w ogniu! To nie trumny, co to gwiżdżąc na powietrzu robi się jak kluseczki!

— Dosyć już! proszę majstrowej!

— Dosyć już, widziałeś go! Albo to w ostatni wtorek nie byłeś ze mną i z Fidryczkiem na paradyzie, na Galganduchu... co?

— Moja majstrowo, dajcie pokój, pókim cierpliwy!

— Pókim cierpliwy, widziałeś go! To ci nie płacę leguralnie na każdy fercentak. To moja wina, że tam sobie zmarnujesz pieniądze na głupi papier i ołówki i bazgrzesz jak kura na piasku! Patrzaj go, jak zhardział! Chcesz iść, to ruszaj do stu par diabłów i nie pokazuj mi się na żywe oczy, ty niewdzięczniku, ty podrzutku nikczemny!

— Cicho, jędzo! — wrzasnął Józiak, ściskając pięście.

Zbladł, zadrżał, tylko mu oczy strasznie błysnęły i włosy jak sierść u kota podniosły się nad czołem. Majstrowę przeszło mrowie. Pierwszy raz, odkąd był u niej, wybuchła w gniewie i rozżaleniu z tylu obelgami, a poczuła dotkliwość i niesłuszność, którą mu wyrządziła, i żałowała natychmiast popędliwości. Pierwszy też raz widziała rozgniewanego tak Józiaka. Twarz jego, często mile odbijając się w trzydziestoparoletnim spojrzeniu jej wdowim, tak jej zaimponowała cierpiącym i dumnym wyrazem, tak jej nie mogła porównać z twarzami prostych rzemieślników, jakich w życiu swoim widziała, że w osłupieniu i obawie nie śmiała ruszyć się z miejsca.

— Jeszcześ tu? Za drzwi! — zawołał i drżąc posunął się ku niej.

Kobiecie łzy gradem trysnęły z oczu, wyszła do pierwszej izby i głośno szlochać zaczęła, aż przechodniów kilku zajrzało ciekawie do sklepu.

Józiak tymczasem, uspokoiwszy się powoli, odpasał fartuch, wdział surdut, parę arkuszy zarysowanego papieru wpakował do kieszeni i trocha manatków w jeden węzełek zawiązał, prawie szczęśliwy, że ma powód rozstać się raz na zawsze z Fidrykową. Zapomniawszy wobec chwilowego uniesienia o urazie do kuma Szczepana i do Marcysi, postanowił natychmiast opuścić warsztat trumniarski. Wyczyścił cybuch od fajki, którą przeznaczył na pamiątkę dla Maciusia, a małemu Józiowi-niemowie, co płacząc całował go po rękach, darował obrazek świętego Józefa Oblubieńca.

Wkrótce upakowawszy wszystko, nucąc sobie pod nosem jakąś piosneczkę1, którą często u czeladzi warszawskiej można posłyszeć:

Mazur ci to ja, silnie bogaty,

Świecą się na mnie cudowne szaty,

Koszuleczka dreliszkowa

Dratwami szyta,

Da dana!

Dratwami szyta,

Pasik do tego, kunsztu cudnego,

Z jęczmiennej słomy kutas u niego.

I buciki z podkówkami,

Bo to między Mazurami

Nikt nie obaczy,

Da dana!

Nikt nie obaczy.

itd.

Wziąwszy manatki pod pachę, kij do ręki, dał jeszcze dwadzieścia groszy płaczącemu niemowie, dziesięć rudemu, grożąc, żeby ręki na słabszego nie podnosił nigdy; i w czapce na głowie wszedł spokojnie do sklepu, ostatecznie obrachować się z majstrową. Nie było jej. Kiedy zajrzał do sieni przez drzwi uchylone, Marcysia zbiegała właśnie z facjatki. Zoczywszy go stanęła i zawołała grzecznie:

— Dawnośmy się nie widzieli, panie Józefie, gdzież to pan idzie?

— Nie wiem, proszę panienki, gdzie oczy poniosą.

— Jak to? Odprawiasz się pan od Fidrykowej — czy jak? Czyście się państwo przemówili? A tak, prawda! Słyszałam niedawno, toś pan pewno krzyknął, aż pan Marcin drgnął cały. A o cóż to poszło państwu?

— Tak tam o robotę, proszę panienki!

— E, przeproście się, dobra kobieta, taka panu życzliwa... będzie jej przykro.

— Nie gniewam się, ale żeby mi przyszło na bosaka tłuc kamienie, to już nie będę.

— I chciałeś pan odejść nie pożegnawszy się z nami? Czyśmy panu co złego zrobili, panie Józefie? Czy my nie życzliwi także? Chodź pan oto ze mną do ojca, to będzie najlepiej.

Józiak, obracając niezgrabnie czapkę w ręku, mimo woli, pod wpływem głosu Marcysi, co z tylu słowami nie odezwała się do niego już od kwartału, chciał iść za nią, wtem dziewczynka wyjęła nagle srebrną pięciozłotówkę z fartuszka.

— Mój najdroższy panie Józefie, nie gniewaj się pan, że pana mam prosić o jedną łaskę!

— Co takiego? — zagadnął przyglądając się z niedowierzaniem pięciozłotówce.

— Pobiegnij pan, mój panie Józefie, do kupca na róg Zakroczymskiej i przynieś pan za dwa złote daktylów i migdałów; rodzenków za sześć dydków, a za resztą karmelków z cukierni — ale przynieś pan tak, żeby nikt nie zobaczył... mój najdroższy panie Józefie! To dla pana Marcina, a nie chcę, żeby się dowiedział ojciec albo Jakubowa, bo doktór kazał dietę jak najściślej zachować. Nie gniewaj się pan, mój kochany panie Józefie, tylko prędko! — zawołała patrząc nań wdzięcznie chabrowymi slipkami...

Jak przedtem majstrowę na widok jego twarzy, tak teraz spojrzenie Marcysi mrowiem go od stóp do głowy przebiegło. Zgrzytnął zębami na wzmiankę o Marcinie, chciał coś odpowiedzieć, słowa uwięzły w gardle, porwał jej z ręki pięciozłotówkę i wybiegł jak szalony na ulicę.

— Panie Józefie, co panu? Czemu pan tak zbladłeś? — wołała za nim dziewczynka, ale Józiak już był daleko.

W mgnieniu oka przebiegając tam i nazad przestrzeń od Głębokiej do rogu Zakroczymskiej, postanowił tym uporczywiej wydalić się raz na zawsze z domku przy ulicy Głębokiej, a przynajmniej z tych stron. Znowu mu grały dzikie jakieś myśli, blady trup Marcelka wyciągnięty w trumnie, którą on heblował, i zapłakana Marcysia, w grubej żałobie, z szyderczym uśmiechem podała mu rękę.

Wpadł nagle do sieni z pomiętoszonymi bakaliami w ręku, Marcysia stała za rogiem nieco zadumana. Obojętniejsze oko dojrzałoby śladu kilku łez obtartych na rumianych policzkach.

— Dziękuję, serdecznie dziękuję, panie Józefie — rzekła z cicha, oglądając się lękliwie na przymknięte drzwi od sklepu trumniarki. Uścisnęła mu rękę i pobiegła szybko po wschodach na facjatkę.

Józiak w sklepie zastał majstrową, kuma Szczepana i Maciusia, który się na procesję siarczyście wystroił w długą, granatową kapotę z krótkim stanem, żółtą, króciuchną kamizelę w kwiaty i czerwoną chustkę od nosa miał na szyi.

— A choroba... zaczyna się coś źle dziać u nas... tam choroba, tu swary!... Słuchaj no, Józiak, nie bądźże głupi, złóż oto manatki do kuferka, przeproś majstrowe, która z takim hukiem wpadła na górę... Myślałem, że to gore albo że Fidryczkowi przytrafiło się co złego, aż się pan Marcin za głowę złapał — rzekł kum Szczepan.

— Już nie gniewam się na majstrowę.

— No, to zostań, Józiak, kiedy ci dobrze! Wszyscy cię szczerze lubimy.

— Zo-o-stanie u maj-stro-stro-wej pocz-ci-ci-wa! — dodał Maciuś obejmując go ręką.

— Nie zostanę.

Trumniarka, której twarz zaczęła się już wyjaśniać, drgnęła lękliwie i nie śmiała spojrzeć czeladnikowi w oczy.

— Bodaj cię też, Józiaku, najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasły! Cóż ci znów do łba wlazło? Toć zdarzy się pokłócić, ależ odpuść nam nasze winy, jak i my odpuszczamy.

— Jak was z duszy, serca poważam, kumie Szczepanie, że nie mam zawziętości do majstrowej, ale zostać nie mogę.

— Upa-rty Józiak, ale ucz-ci-ci-wy. Trudno i wi-dzi-dzisz o cze-ladnika dobrego za-za-raz, a ro-ro-bo-ty huk — wtrącił Maciuś.

— Przepraszam, mój panie Józiaku, uniosłam się może, ale nie dokuczaj mi za to, daruj, zostań choć do pierwszego, Józiaku! Jesteś już parę lat u mnie, uważam cię jak za swego krewnego — zawołała płaczliwie majstrowa.

— A, choroba... żebyś się nie udobruchał, dalej, zgoda święta!

— Zostaję do przyszłego fercentaku, potem, żeby pioruny trzaskały, już nie wrócę.

Szczepaniak, Maciuś i majstrowa porozumieli się oczyma, że kiedy dał się nakłonić na dwa tygodnie, to potem łatwiej na dłużej. Ni stąd ni zowąd zjawiła się gorzałka i piwo, salceson i chleb na trumnie. Gospodyni na zgodę raczyła wszystkich uprzejmie... a chcąc sobie lepiej ująć Józiaka, gwałtem zmusiła go, żeby przyjął w podarunku kapelusz po nieboszczyku Fidryku, jej mężu, który lat temu piętnaście, jak go kupił do ślubu. Kapelusz cokolwiek mu na nos zachodził, diabli wiedzą, jakiego kształtu, ale jeszcze nie bardzo był wytarty. Ustrojony więc tak pierwszy raz w życiu po pańsku, Józiak z Maciusiem poszedł na procesję.

1. Majstrowie, mając w terminie chłopaczków od „Dzieciątka Jezus", zwykle powiadają, że znali ich rodziców, żeby ich ochronić od szyderstw towarzyszów. (Przyp. autora.)

2. Niewiadomego utworu. (Przyp. autora.)

IV

Grulmańcewiczowa wśród licznych ubolewań nad chorobą jedynaka, żałości, że tak późno dowiedziała się o niej, przestróg macierzyńskich, aby zdrowie szanował, przy końcu wyraziła się w liście do syna, z czterech stron zapełnionym wyraźnym, męskim pismem, a pod względem kaligrafii i ortografii wzorowym:

„Piszecie mi — ty i ten półgłówek Paul — o Szczepańskich. Mon cher enfant, są to bez zaprzeczenia poczciwi i bardzo nam życzliwi ludziska. W czasie nieszczęsnej choroby dowiedli, jak potrafiliśmy zobowiązać ich i ile mają dla nas szacunku prawdziwego. Powtarzam jednak, że nie daruję Paulowi, czemu mi o tym sztafetą nie doniósł, we dwadzieścia cztery godzin zjechałabym do Warszawy i obeszłoby się bez opieki obcych osób. Teraz, dobrze znając Marcelka, odgaduję i widzę, jak wszystkie chwile wolne przepędzasz ustawicznie na dole. Niezawodnie, powinieneś im okazywać wdzięczność, dziwnym byłoby sprzeciwiać się dobremu twemu sercu, ale za młodemu, za żywemu. Bez zastanowienia i taktu wszystko może pójść jak najgorzej.

Nie zapominaj, mon cher enfant, że pod wpływem wdzięczności można nieraz posunąć się za daleko i popełnić więcej złego niż dobrego zobowiązując się do rzeczy, których następnie trudno dotrzymać; a kto dba o opinię poczciwego człowieka, powinien każdego słowa dotrzymać. Ciągle powtarzałam Marcelkowi, że w stosunku z ludźmi niższej klasy nie można być dosyć ostrożnym, a rachuję na twój rozsądek, mon cher enfant, że radę szczerze kochającej matki pojmiesz i właściwie ocenisz jej pobudki. Nie mam nic przeciwko temu, żebyś oprócz lekcji odwiedzał ich nawet codziennie. Owszem, bywaj, ale nie przesiaduj, nie przesiaduj, szanuj się, mon Marcel! Nie można tak ciągle być na zawołanie lada czyje, drogiego czasu szkoda, egzamin trzeba by zdać koniecznie, mon cher Marcel, a to praca nie na żarty. Prócz tego nie trzeba zapominać o nowych twoich znajomościach w Warszawie. U pani Budowniczowej pewno nie byłeś jeszcze po ozdrowieniu, przesyłam ci list od jej siostry, pani Intendentowej, którą tu poznałam, a ode mnie sarnę. Ubierz się pięknie, weź brylantową szpilkę i dewizkę po ojcu. Pisałam do państwa Jabłuszków, żeby ci ją dali na ten dzień, możesz nawet z początku do pani Budowniczowej odezwać się kilka słów po francusku. Panu Budowniczemu pokłonisz się ode mnie jak najuniżeniej i oddasz mu wraz z bilecikiem te cztery buteleczki stuletniego miodu, które nabyłam dosyć tanio. A proszę Marcelka, żeby szanował zdrowie i nie jadł tak dużo, bo to w obcym zwłaszcza domu bardzo nieprzyzwoicie. Proszę pokłonić się Szczepańskiemu, podziękować mu za grzeczność, a pannie Marcjannie oddać ten bilecik. Piszę nadto do pana Baltazara, żeby ci udzielił 120 złotych. Tylko oszczędnie, mon cher enfant, pamiętaj, żeby ci do mojego przyjazdu starczyło..." itd., itd.

Pan Jabłuszko kancelaryjnym, wprawnym charakterem pisał między innymi do pani Gulmańcewicz:

„Jak pani Kontr. Dobr. już wiadomo, wystąpiliśmy przeciwko kuratorowi spadku i W. Sebastianowi Szpagatowicz, dziedzicowi Suchej Rękawki. Konkluzją z panem adwokatem ułożyliśmy jak najwyśmienitszą i pozwy doręczywszy, uzyskaliśmy w Trybunale wyrok połączenia. Ale choć czasem najpewniejsza z najpewniejszych sprawa, trzeba więcej zabiegów i staranności dołożyć niż przy innych mniej uzasadnionych pretensjach.

Zapewniam panią Kontrolerowę najświętszym słowem honorowym, że odkąd zajmuję się prawnymi interesami, nie pamiętam, abym potrzebował robić tyle zachodów, zaglądać do tylu miejsc i trafiać do tylu osób. Zdrabowaliśmy co do świsteczka najmniejszego nie tylko Archiwum Wiskie i Archiwum Akt Dawnych w Siedlcach, ale Bóg wie nie jakie archiwa — i przybyło nam kilka dokumencików, jeszcze ważniejszych od tych, które miałem zaszczyt komunikować pani Dobr podczas jej pobytu w Warszawie. Między innymi znowu akt graniczny z 1773 roku, die quarta mensis Septembris in fundo bonorum Sucha Rękawka w przytomności znakomitych dygnitarzy ówczesnych oraz za przywołaniem dzieła przez opatrznego Mateusza Wardziak, Ministeriali Regni Generali, brzmiący jak najdokładniej: że granicę Wilczego Dołku jeszcze o kilka staj na gruncie Suchej Rękawki, wówczas, jak pani Kontrolerowej wiadomo, do familii Grzmilawskich należącej, za dąb, kopce i wierzbę posunąć trzeba, usque ad borum — aż do boru.

Tak więc na Szpagatowicza wynaleźliśmy kilka kapitalnych dowodów, z których nam się nie wyśliźnie tak łatwo, a które go wcalutenieczko nie ucieszyły. Zawierz mi pani Dobr., że dokumenciki te rozmaite, po których wyjęcie sam z Warszawy musiałem wydalić się i dopilnować, nie obeszły się oczywiście bez kosztów, acz nie tak znacznych, jakby pani Kontr. Dobr. mogła przypuszczać.

Mam przy tym zaszczyt donieść W. Pani Dobr., że sam udałem się na grunt Suchej Rękawki, czyli Wilczego Dołku, w najprześliczniejszej pozycji nad Narwią egzystującego, aby wyszukać świadków, mogących poprzeć zwycięsko, jak powiada pan adwokat, fundamentalne żądania nasze. Jakoż, stosownie do tego, co powyżej nadmieniłem W. Pani Dobrodziejce, udało mi się wynaleźć: Józwa Trąbę, zapewne potomka tego, co to świadczył w akcie granicznym z 1752, i Jakuba Ziarek, gospodarza osiadłego przedtem w Suchej Rękawce. Ponieważ atoli rzeczony Ziarek sprzedawszy gospodarstwo wydalił się w Augustowskie, a Józiak Trąba poszedł za zarobkiem, zapewne do

Warszawy, zatem usilnie zajmuję się wyszukaniem tychże, czego nie wątpię, że potrafię dokazać wkrótce, chociaż to potrzebnym nam już tylko będzie do rzucenia ostatecznie światła na sprawę, o której poczytuję sobie za prawdziwy zaszczyt i przyjemność najprzyjemniejszą donieść pani Kontrol. Dobr., że w Trybunale najkompletniej wygraliśmy, a to w ten sposób: Wprowadziliśmy sprawę ocznie, kurator i Szpagatowicz stawili się. Jestem nie wiedzieć kim, pani Dobr., jeśli eks-komornik, dzisiaj Jaśnie Wielmożny dziedzic Suchej Rękawki, ufny w pieniądze i stosunki, nie byłby się dał zarznąć, że nas z kwitkiem odpalą.

Jednak jak diabeł święconej wody, bał się wizji na gruncie, której domagaliśmy się usilnie, a która podstępną jego samowolność dowodnie dokazać i zniweczyć potrafi.

Uzyskaliśmy nareszcie, pani Kontr. Dobr., uzyskaliśmy wyrok przedstanowczy, «wizję sądową na gruncie nakazujący, celem wynormowania faktów do inkwizycyj i opinii biegłych strony do oddzielnego wpisu odsyłający: zaś do odebrania od biegłych przysięgi, wyprowadzenia inkwizycji i odbycia wizji podsędka właściwego delegujący; zawyrokowanie co do kosztów do stanowczej rozprawy zawieszający».

Zdaje się, łaskawa pani Kontr. Dobr., żeśmy niemało dokazali i że śmiało możemy powiedzieć: zwycięskie zwycięstwo!

Aczkolwiek motywów wyroku szczegółowo obawiam się pani Dobr. listownie komunikować, z powodu zbytecznej ich rozciągłości, atoli pewność najpewniejsza, że taka prawniczka jak pani Kontrolerowa po powrocie do Warszawy z pewnością je od deski do deski przeczyta; w ogóle jednakże nadmienię, że Trybunał podzielił zasady, z których występowaliśmy, a z jakich główna opierała się na art. 559 Kodeksu Cywilnego. Wprawdzie mogliśmy się nieco obawiać prekluzji rocznej, płynącej z tegoż artykułu, ale jakkolwiek mieliśmy na pogotowiu dzielne argumenta na odparcie tego pozornego zarzutu, czerpane głównie ze złej wiary artykułu 1382 Kodeksu Cywilnego i argumentu a contrario (jak go nazwał pan adwokat) artykułu 556 oraz następnych tegoż kodeksu, z najoczywistszych najoczywistsza, że Szpagatowicz i kurator musieli uznać płonność takiej obrony, gdyż wcale takowej nie przywodzili.

Ośmielę się dodać, pani Kontrolerowo Dobr., że zwycięstwo nasze nie tylko się na tym skończy i prawie liczyć można, a przynajmniej ja bym zaręczył honorową moją poczciwością, że apelacja wyrok pierwszej instancji jak najsolenniej potwierdzi.

Tak więc ponieśliśmy wprawdzie, pani Kontrolerowo, kosztów blisko do czterechset rubli, to jest 391 rs kop. 55,5,  z których najskrupulatniejszą likwidację obocznie tu dołączam. Raczy pani Dobr. łaskawie zwrócić uwagę: co to znaczy kwerenda rozlicznych dokumentów w tylu i tak odległych miejscach, którą po największej części sam zająć się i odbyć musiałem.

Ile to kosztów, ile mozołów! Jestem nie wiedzieć kim, że kto inny umyłby ręce i polikwidowałby znacznie więcej — ale będąc tyle winien państwu dobr., miałem sobie za najmilszą i najświętszą powinność dać nowy dowód pani Dobr. rzeczywistego szacunku, wdzięczności i czci dla wysokich cnót i nauki — nic prawie za pracę moją nie żądając, a poprzestając li tylko na tym, co rzeczywiście zapłacić byłem zmuszony.

Nie wchodzę nadto w niezliczone koszta wpisów, stempli, wyroków, doręczeń itp., bo pani Kontrolerowa wiesz sama aż nadto dobrze, ile to kosztuje, ale napomknę, że panu adwokatowi musiałem wyliczyć rs 120, sumkę nader małą w porównaniu tej, jaką by od innej klientki w tak trudnej a zawiłej sprawie zażądał. Łaskawość, jaką mnie ten zasłużony mąż zaszczycać raczył, dawna znajomość i wspaniałomyślne serce skłoniło go zapewne, że przystał na takie skromne honorarium: za wymowną, rzewną i gruntowną obronę, której koledzy jego jednozgodną pochwałę oddali. Aczkolwiek koszta są niby znaczne jak dla nas, śmiem twierdzić, że sowicie jesteśmy wynagrodzeni i ręczę, że pani Dobr. nie spodziewała się, aby się tylko na tym skończyło. Co do mnie, własnym oczom nie chciałem wierzyć i przypisuję to szczęściu naszemu. Nie omieszkałem natychmiast zawiadomić o szczęśliwym wypadku poczciwego wierzyciela naszego, Szczepana Szczepaniaka, którego radość łatwo sobie pani Dobr. wyobrazisz. Resztujące 150 rs, z których Wielmożna pani Dobr. sto raczyłaś zatrzymać u siebie, nie mogą na długo wystarczyć do popierania sprawy naszej, której tylko jedniuteńka okoliczność zagraża: może się nieco przedłużyć. Jak najenergiczniej powinniśmy ją teraz agitować. Przyznasz pani, że będąc najpewniejsi swego, murowanie pewni, najgorzej pojmowalibyśmy nasz interes, wbrew korzyści własnej postąpili i nieprzyjaciółmi własnymi zostali, gdybyśmy wchodzić mieli w jakiekolwiek układy ze Szpagatowiczem, do których, dowiaduję się z boku, że dosyć jest skłonny. Jutro, ale nie dziś, pani Kontrolerowo, nauczymy go, jak to mówią: gwizdać po kościele. Niespodziana choroba pana Marcelego serdecznie nas tu zmartwiła; skarz mię, Boże, jeśli żona moja nie płakała jak dziecko, jak bóbr, pani Kontrolerowo! Wracając od nas z wieczorku zaziębił się nieco kochany pieszczoszek (jak go Domcia nazywa) i musiał tak długo za to odleżeć w łóżku, a tak daleko od środka miasta i od nas, jego naturalnych przyjaciół. Mamy pokoik jeden, niewielki wprawdzie, ale czyściuteńki i byłoby mu u nas wygodniej, ale gdzie go tam było w chorobie przenosić. Teraz, dzięki Bogu Najwyższemu, zdrów już zupełnie, wygląda jak rydz i był łaskaw nas odwiedzić. Donoszę pani Dobr., że mu zaliczyłem ośmdziesiąt złotych bez żadnego rewersu, na proste słowo honorowe, które u mnie w ustach tak czcigodnego młodzieńca więcej znaczy niż wszystkie podpisy" itd., itd.

V

Marcelek, przeczytawszy list matki, zeskoczył z sofki na równe nogi, gdzie podczas upału po obiedzie spoczywał, szybko wdział surdut i już zbliżał się ku drzwiom, lecz spojrzawszy na kobiałkę, na cztery miluchne koreczki, wyglądające spomiędzy sianka, mimo woli zatrzymał się, połknął ślinkę raz i drugi. Wyjął nagle bilecik do pana Budowniczego, ścisnął w palcach i, zbliżywszy do oka, wyczytał z uśmiechem nie do opisania, że ilość butelek nie wymieniona. „Poczęstować kuma Szczepana albo Pawła? — zapytał się w myśli — a strzeżże mnie, Boże, zaraz by dowiedziała się mama, jak przyjedzie. Tam zanieść także nie można dla tej samej przyczyny, a więc buteleczka jedna stłucze się, jeżeli mama zapyta notabene."

Wydostał szanowną babuleńkę w futrzanej jubce z pleśni i bez wahania z markierską zręcznością wyjął korek grajcarkiem. Nie lubował się wonią, bo był za młody na smakosza; ale za to w mgnieniu oka średni kieliszek starego miodu wysączywszy, zakorkował i upatrywał już miejsce do schowania, gdy usłyszał głos poza sobą:

— A marmuzel Jakubowy nie poczęstuje pan Marcin? Jakubowa w chorobie warzyła ziółka, doglądała, a de l'argent nic, nic, pa su, ę su na tabaczkę.

Zarumienił się Marcelek odwracając się od ekswiwandierki, która przez okno w kuchni dojrzawszy przypadkiem całej tej operacji, stanęła we drzwiach nie postrzeżona. Nalał jej kieliszek niechętnie.

— Przenajsłodsza Panno Sokalska! Cóż to za kordiałek, mój króliku! Di w ę tre bą. Daj ci Boże setne latka, moje złotko! — zawołała całując go w ramię. — Chodź oto pan Marcinek do nas na dół, kum Szczepan poszedł na sesyję do cechu, Marcychna sama siedzi, a takie smętne biedactwo, że aż się serce kraje. Kupiłyśmy garczek poziomek i Marcychna prosi pana.

— Jakubowa! Już wam dam zaraz na piwo, nie powiadajcie tylko przed nikim, że piłem, bo jeszcze nie wolno po chorobie.

— A przenajsłodsze Imię Jezu! czyż to mam język jak paparzynę i zaraz pytluję albo co? Panie Marcinie, jak pan przed nikim nie powie, to panu także coś powiem.

— Parole, że nie powiem.

— Byłyśmy dziś z Marcychną u kabalarki na Piwnej ulicy, kabała jakoś niedobra, w liście przyjdzie zła dla niej nowina. Jest amant, co ją kocha, ale przeszkód i nieprzyjaciółek jak mrowia. Dlatego też smęci się panieneczka. Chodźmy ot! A Panie Święty, cóż mi to paniczyk nalał, a dyć pułap kręci się nade mną i pod nogami wywraca się wszystko. Oj, wstyd starej Jakubowej, wstyd! Przenajświętsza Panienko! Właśnie temu rocznica, jak mi córka umarła, biednej sierocie! Co to ludzie powiedzą! Co to ludzie powiedzą! — zawołała baba odchodząc z płaczem.

Marceli wszystko to zaledwie piąte przez dziesiąte rozumiał, izdebka na facjatce tańczyła z nim także, w głowie przewracało się; miał jednak tyle przytomności, że wynalazł konewkę z wodą, zlał sobie głowę i adamaszkową kołdrę mamy, odpoczął potem nieco — i dziwnie rozogniony a rezolutny, nasadziwszy kapelusz na bakier, zeszedł na dół.

Marcysia siedziała w okienku od Wisły, między kwiatkami, w sukieneczce białej. Pomiętoszone Przygody Telemaka leżały na kolanach; ręką, wcale nie drobną, którą po łokieć widać było, ale pulchną, różową, gdzie drgania błękitnych, wykwintnych żyłek nie dojrzałeś, ale czułeś, że krew zdrowo i czysto krążyła, podparła główkę jasnowłosą i drzemała. Smutek, obawa marząca, o której wspomniała Jakubowa, cisnęły na jędrne, rumiane jej lice jakiś odcień delikatniejszy, niezgodny z nim, a mimo to wdzięczny. Salaterka poziomek, przyprawionych cukrem i śmietaną, a przy niej dwie łyżki leżały na dębowym stole, nakrytym nieśmiertelną serwetą w kwiaty. Marcelek trocha niepewnie stanął na progu, zapomniawszy zdjąć kapelusza, małe jego oczki zatrzymały się ogniście, namiętnie na salaterce poziomek, potem dopiero pobiegły ku drzemiącej uczennicy.

Niepohamowanym wiedziony popędem, uchwycił łyżkę, zanurzył ją kilka razy, połknął chciwie — i uczuwszy chwilowe rozrzewnienie w sercu, co się tam z żołądka przeniosło, stanął rumiany jak burak, z pałającym okiem, z ustami powalanymi poziomkami i śmietaną nad drzemiącą Marcią. Spod jej usteczek rumianych, na wpół otwartych, tak białe wyglądały zęby, gładkie czoło w wieńcu warkoczy pochyliło się we śnie... Marcelek wahał się przez chwilę, nagle zbliżył wargi do ramienia śpiącej i powalał je śmietaną. Marcysia obudziła się; z rumieńcem wstydu i gniewu odskoczyła od niego.

— Panie Marcinie! To niegrzecznie!

— Marcel, Mademoisellel A strzeżże mnie, Boże, czym chciał popełnić niegrzeczność! Proszę mi wybaczyć, excusez, pardonnez à moi — zawołał energicznie — i mimo uporu uchwyciwszy jej rękę, ucałował kilkakrotnie pulchne paluszki, przy czym kapelusz spadł mu na ziemię. Dopiero teraz spostrzegł się na wpół, że przytomność uwięzła mu w kieliszku starego miodu — i nieodrodnemu potomkowi Barbary z Kalbfleischów zamajaczyła obawa, aby nie uchybić, nie ośmieszyć swojej godności. Podniósł kapelusz i krokiem podwójnym, jakby [go] kto gonił, wymaszerował na ulicę.

— Panie Marcinie, a poziomki? Mąsje Marcel, mąsje Marceli — wołała zdziwiona Marcysia, nie wiedząc, czy się gniewać na niego, że nie wraca, czy na siebie samą.

Nauczyciel jej tymczasem, zasadziwszy znów kapelusz na bakier, ścigle i gimnastycznie zbiegł ze schodów brukowanych od kościoła Panny Marii na Rybaki. Pędem pobiegł nad Wisłę, gdzie go gwałtowna chęć ochłody ciągnęła, i szczęściem, niedaleko stamtąd zoczył czółno wracające z Pragi i gromadkę ludzi na brzegu. Przyłączył się do nich, z niepospolitą odwagą wskoczył do czółna, przewiózł się na tamtą stronę do galarów — i wkrótce, nurzając się z upodobaniem w wodzie, której zazwyczaj nie bardzo lubił i kąpieli nie tak często używał, przytłumił żar straszliwy, co mu krew burzył i w łepetynce okrągluchnej kotłował szalenie. Tylko z lekkim bólem głowy i ociężałością wróciwszy przez most do Warszawy wstąpił do Pawła.

Samotnik siedział w klatce swojej na trzecim piętrze, przed szczupłym stoliczkiem, pochylony nad rajzbretem, na którym projekt budowniczy energicznie wykończał. Pracował on nie na żarty — i to nie wyjątkowym sposobem, ale bez przerwy.

Wkrótce miał ubiec trzeci rok aplikacji u architekta, konduktorski egzamin chciał zdać sumiennie i wzorowo, a wiadomo, że przygotowanie do tego wymaga wytrwałości żelaznej i większej pilności niż w wielu innych zawodach. Tyle przedmiotów znać potrzeba dokładnie, z tylu szczegółków umieć zdać sprawę przed drugim, a mianowicie też przed sobą samym.

Dla człowieka specjalnego niedokładne obznajmienie się z jakim przedmiotem ważniejszym w zakresie dlań potrzebnym — jest to szczerba, co się z postępem lat powiększa coraz bardziej i nareszcie przemieni się w rów szeroki, który chyba tylko nadzwyczajna zdolność zdoła czasem przeskoczyć od razu, bez obawy upadku.

Paweł rozumiał to aż nadto dobrze, i dlatego też od wyżyn artystycznych do drobiazgów linearnego rysunku, od wyższego technizmu aż do najdrobniejszych wiadomostek mechanizmu warsztatowego — badał wszystko z cierpliwością tak usilną, że u nas, gdzie jej niestety tak nam brak często, ona jedna świadczyć by już mogła o niepospolitym jego charakterze, jeśli nie umyśle. Praca taka musiała też wydać plon obfity. Prędkie czytanie rysunku, trudniejsze pewno od grania z nut prima-vista (bo tu trzeba od razu objąć wszystko, szczegóły zespolić w całość, ocenić efekt ze względu na wymiary przedmiotu i przestrzeń okalającą go, słowem, prócz bystrego pojęcia, żywej wyobraźni trzeba mieć tyle rozmysłu i znawstwa), przychodziło mu z łatwością, zadziwiającą starszych kolegów i przełożonych, wróżących o jego przyszłości jak najpiękniej.

Samotnik nie lubił, kiedy mu kto pracę przerywał, należał do ludzi, co albo gorzkim doświadczeniem przekonują się, albo też pobożnym przeczuciem odgadną, że to najlepsza przyjaciółka, a towarzyszka konieczna, do której tym więcej przywiązujemy ceny, im poważniej się nią zajmujemy.

Do stryjecznego jednak brata uśmiechnął się szczerze i przywitał go serdecznie — z obfitością wyrazów, co by zastanowiła każdego z jego znajomych.

— A to mi gość prawdziwy! Zalazłeś przecie do mnie, a godziło się choć pokazać po ozdrowieniu. Wytłumaczyłem cię przed Witruwiuszem i zaręczyłem, że od przyszłego poniedziałku będziesz chodził znowu jak najpilniej do biura. O to więc bądź spokojny!

— Najspokojniejszy jestem, Pawełku!

— Ale od przyszłego poniedziałku trzeba się wziąć znów energicznie do roboty.

— Strzeżże mnie, Boże, żeby nie!

— Czymże służyć takiemu gościowi? Wypal tymczasem choć fajkę, a potem pójdziemy na lody albo na herbatą.

— Merci, pour mille fois merci, kochany Pawełku, jesteś poczciwy jak zwykle. Co to za tytoń, besarabski? — zapytał skrzywiwszy się nieco.

— Nie smakuje ci?

— Owszem, owszem, Pawełku! Mam do ciebie prośbę... Powiedz mi, ale to szczerze, po bratersku, czy te sto dwadzieścia złotych polskich, coś mi dał podczas choroby, mama naprawdę przysłała, jakeś mi mówił, czy też to z twoich pieniędzy?

— A gdyby z moich?

— To bym cię prosił jeszcze o czterdzieści złotych, jeżeli możesz. Dam ci kwit na sto sześćdziesiąt, a mama po przyjeździe zwróci z podziękowaniem.

— Co ci się tam śni z kwitem! Żałuję tylko, że czterdziestoma nie mogę ci służyć, oto cała moja kasa! — odparł Paweł wyjmując cztery ruble z szufladki. — Jeżeli ci koniecznie potrzeba, weź trzy, mnie na jutro jeden wystarczy, a pojutrze dostanę pieniędzy.

— Strzeżże mnie, Panie, żebym cię miał ogołacać, ale kiedy powiadasz, że pojutrze dostaniesz, wezmę od ciebie trzy ruble, kochany Pawełku, bo mi bardzo, ale to bardzo gwałtownie potrzeba, et pardonnez à moi, mon cher Paul, że zaraz odejdę. Dałem słowo szewcowi, że mu dziś zapłacę, a takim ludziom nie lubię się zadłużać. Do widzenia, Pawełeczku, zajrzyjże do mnie przed poniedziałkiem!

Wyszedłszy od Pawła skręcił do rękawicznika i kupił sobie dwie pary rękawiczek, potem do składu perfum, gdzie nabył małą buteleczkę „millefleur"  i słoik pomady — stamtąd do cukierni, gdzie zjadł trzy filiżanki lodów i kilkanaście ciastek. Z trzech rubli pożyczonych od brata zostało już tylko parę złotych, ale Marceli miał jeszcze w woreczku kilka swoich rubli. Zaszedł potem do szewca, nową parę butów obstalował — i przymierzywszy u krawca tużurek, już na wykończeniu, zwolna zwrócił się przez Stare Miasto ku Mostowej ulicy, wszedł do sporego domu dwupiętrowego, gdzie w oficynie na dole mieszkał szanowny Baltazar Jabłuszko.

— Ach! pan Marcel, pan Marcel, mężu! — zawołała radośnie Domicela z Papierowskich Jabłuszkowa, kiedy Marceli wszedł niespodzianie z kuchni do bawialnego pokoiku o posadzce froterowanej, firankach, z meblami dosyć modnymi. Na komodzie pod lustrem stał pyszny zegar antyk, co by nie zawstydził marmurowego kominka w możnym jakim apartamencie; nad fortepianem wisiało parę niezłych kopii z Ruizdala, w ramach grubo złoconych; na przeciwnej za to ścianie, po obu stronach szafy, pewno dla braku miejsca gdzie indziej tu postawionej, znane sztychy Grévedona pięknych kobiet.

— A padamże do nóżek pana budowniczego dobrodzieja — odezwał się Jabłuszko wstając w drugim pokoju sypialnym od biurka i na gwałt zdejmując letni szlafrok, na co Marceli w żaden sposób nie chciał zezwolić. — Wiem, wiem, raczyła do mnie pisać

pani, Kontrolerowa dobrodziejka. Niechże kochany pan Marceli najuprzejmiej usiędzie! Domciu! daję najświętsze słowo honorowe, że pan Gulmańcewicz po chorobie swojej coraz lepiej wygląda — prawda?

— Damom nie wypada robić komplimentów kawalerom — odparła Domcia, której zielonawe, ale żywe spojrzenie więcej mówiło niż głośna pochwała męża. Była to kobieta lat dwudziestu kilku, jasna szatynka, a raczej ciemna blondynka, cery zdrowej, tuszy dobrej, choć nie zbytecznej, wzrostu średniego, rysów twarzy i ruchów energicznych. Brwi miała gęste, prawie czarne i leciutki zarost nad wierzchnią wargą.

— Najlepiej to podobno, panie budowniczy dobrodzieju, najsamprzód odbyć interes, bo to w pańskim wieku zawsze najważniejsze z najważniejszych. Oto jest ośmnaście rubli, raczy mnie pan kochany pokwitować, a Domcia zaraz da panu dewizkę i szpilkę.

— Wszakże pan Marcel nie odchodzi jeszcze natychmiast i będzie łaskaw zostać u nas na herbacie — odparła Domcia, bystrym spojrzeniem jakby magnetycznie wywołując zezwolenie gościa.

— Będzie to dla nas prawdziwie przyjemna, najprzyjemniejsza przyjemność. Przyjdzie Porucznik, może zajdzie i Kocio, zrobimy partyjeczkę — zgoda, panie budowniczy? — dodał Jabłuszko ofiarując mu ségaro.

— Chętnie — odparł Marcelek pod wpływem spojrzenia Domci, która za mężem stanęła.

Wkrótce zjawił się tak zwany Porucznik, już prawie siwy, wysoki, barczysty, z wąsami i faworytami grenadierskimi, plastrem na oku, kolczykiem w uchu, w surducie granatowym, po wojskowemu do góry zapiętym, w wysokim halsztuchu bez kołnierzyka. Nadszedł także Kocio, kuzyn pani Domiceli, dwudziestokilkoletni dryblas krostowatej cery, czysto dosyć ubrany, włosów gęstych, kędzierzawych i oczu wiekuiście krwią zaszłych. Przywitali się z Marcelem, którego już znali dawniej. Porucznik uścisnął mu rękę niby jak koledze wojskowemu grzecznie i poufale.

— Sakr-panie, nawet się nie wybłichował w chorobie. Do wojska nam takich, do wojska! — zawołał wywinąwszy laską młynka, nim ją w kącie postawił i furażerkę na niej powiesił.

Kocio uniżenie pokłonił się i nieśmiało wybełkotał kompliment w podobnym rodzaju o chorobie i o zdrowiu.

— Daję najświętsze słowo honorowe, już ósma. Nie tracąc czasu zabierzmy się do roboty, a Domcia niech tam pomyśli prędko o czym prócz herbaty.

— Gospodarzowi, jak mnie widzi, zaraz jamaja na myśli, my to starzy nie od tego, ale dzisiaj kwita de! Za gorąco, pani dobrodziejko! — zawołał śmiejąc się głośno i bębniąc palcami marsza na stoliku.

— Pan Porucznik się pieści, jakby się miał zamiar żenić, a przyrzekłam panu od dawna, że wyswatam — odparła wesoło Jabłuszkowa.

— Albo to nie czas, pani dobrodziejko? Człowiek jeszcze, sakr-panie, nie inwalida.

Zasiedli do partyjki preferansa na wniosek nieśmiały Kocia poparty przez Marcelka, co się w tej grze chciał wprawić, i przez Porucznika, co zawołał, że wist nudny. Gospodarz z widocznym niezadowoleniem na twarzy dał się przegłosować. Marceli w pierwszej puli przegrał dwa ruble, wypił trzy szklanki herbaty z arakiem i zjadł trzy butersznity; w drugiej wygrał trzy ruble, wypił kieliszek wódki, przez Porucznika zwanej jamają, butelkę bawara i połknął znów dwa butersznity. Domcia nieraz przy nim siadła, patrzyła w karty i nawet doradzała czasem. Ilekroć Marcelek wzniósł oczy od kart i spojrzał w którą stronę, zawsze spotykał bystre, błyszczące jej spojrzenie, jeśli tylko była w tym samym pokoju.

Przy ukończeniu drugiej pulki, kiedy tasowano karty, siadła przy nim znowu i poczuł, jak zgrabnie wpadł mu jakiś pakiecik do kieszeni od tużurka. Zniżywszy rękę przekonał się, że to dewizka i szpilka. Nim się odwrócił, żeby podziękować, ręka jego spotkała pulchną łapkę sąsiadki i zatrzymała się na chwilę pod stołem w energicznej podzięce. Wziął karty do rąk.

— A przecież skończyliśmy — pisnął z kwaśną miną Jabłuszko i podniósł okulary na czoło. — Daję najświętsze słowo honorowe, myślałem, że już dzień, tak długo graliśmy tę pulę.

Zawezwana przez panią służąca zjawiła się wkrótce z niespodzianką, na widok której twarz gospodarza znowu się przedłużyła, małe oczki i brodawka nad brwią drgać zaczęły niecierpliwie. Postawiła na stoliku wazę dymiącego ponczu.

— A, sakr-pani dobrodziejko, chcesz nas pani chyba wyprawić o świcie — zaintonował Porucznik lubując się aromatyczną wonią napoju i zakrywając dłonią oko, którym spomiędzy palców przyglądał się bacznie Marcelkowi.

— Obawiam się, droga pani, czy to mi nie zaszkodzi — odezwał się grzecznie Marcelek, kiedy gospodyni naprzód przed nim postawiła szklankę.

— Oho, mądry Polak po szkodzie... po chorobie boisz się pan teraz — bąknął Porucznik.

— Strzeżże mnie, Boże, nie, ale już piłem!

— Pieszczoszek, gagatek, sakr-panie!

— Delikatny taki pan Gulmańcewicz — szepnął Kocio.

— Kiedy już nam tak każą, to wypijmy po jednej szklance, panie budowniczy, jedna nie zaszkodzi — wtrącił potulnie Jabłuszko. — Gdyby na nieszczęście pani Kontrolerowa dobrodziejka dowiedziała się o tym, jestem nie wiedzieć kim, czyby nie miała pretensji, że pana rozpajam.

— Czy to pan Marcel dziecko, żeby zaraz miał chwalić się przed mamą? — dodała Domcia.

— A strzeżże mnie, Panie!

— Zresztą gdyby pani Kontrolerowa wiedziała, jaka dziś rocznica, to by z pewnością wybaczyła panu Marcelemu.

— Jakaż, jaka? — zapytali wszyscy ciekawie, nie wyjmując gospodarza.

— No jakaż, Baltazarku? — powtórzyła Domcia.

— Ach! daję najświętsze słowo honorowe, najprawdziwsza prawda. Zapomniałem, patrzcie państwo! Głowa zajęta czym innym. Tak jest, tak jest! dziś właśnie upływa sześć lat, jakeśmy się pobrali — zawołał całując rękę żony z rozczuleniem.

— Wiwat! wiwat! Dalej, wiara! zdrowie najzacniejszych, najukochańszych państwa Jabłuszków... niechaj żyją! — wrzasnął Porucznik wychylając do dna szklankę. Kocio i Marcelek także wkrótce próżne postawili.

— Jestem nie wiedzieć kim, zawstydziłaś mnie, koteczko; to ja, Domciu, powinienem był pamiętać o tym.

Podczas tych rozczulań małżeńskich i następnej kolejki ponczu milczący Kocio zmieszał powoli obie talie preferansa z młodkami, stasował pracowicie i wysypał na stolik kilka rubli srebrnych i dwa oberżnięte dukaty.

— Ciągnę pierwszy, bijesz, Poruczniku, złotówkę? — zapytał cichutko.

— Jest co capnąć, aby było tylko czym. Jedź! i ja położę nogi na stół. Jedź! — odparł Porucznik wyjmując kilka pięciozłotówek i garść drobnych.

Pierwszy abcug wygrał. Kocio zapytał grzecznie Marcelka, a jeszcze ciszej niż pierwszego ponitera, czy będzie bił dwa złote.

— Na honorową uczciwość moję, nie będzie! nie pozwolę, żeby w moim domu pan Marceli Gulmańcewicz grywał w ażardowną grę, nie tylko złotówkową, ale nawet groszową! — zawołał podskoczywszy ku stolikowi Jabłuszko. — Panie Marceli! — dodał wziąwszy go na bok — proszę mi oddać pieniądze; jutro, jak pan będziesz potrzebował, zwrócę panu; gotóweś przegrać jeszcze! Nieboszczyk Kontroler także miał pasyjkę i dużo go kosztowała, na poczciwość, dużo!

— Strzeżże mnie, Panie, nie obawiaj się kochany pan, raz tylko postawię — odparł Marceli, na którym widok pieniędzy zawsze tak ponętne wywierał wrażenie jak widok jadła lub ubioru. A tu leżało na stoliku kilka rubelków, pięciozłotówek i dwa dukaty, co przeniósłszy się do jego kieszeni zaokrągliłyby sumkę, za którą czuł już, jak sprawia nowe, modne majtki, laseczkę z dwoma kutasikami, kapelusz kastorowy i funduje sobie, tylko sobie — czekoladkę, smaczny obiadek i nieskończoną ilość porcji lodów.

— Nie graj pan, panie Marceli, ja proszę — dodała zbliżając się Domcia, której spojrzenie tak go zawsze wskroś przenikało. — Spróbuję za pana, na szczęście pańskie — rzekła po chwili, dając znak Kociowi, żeby ciągnął. — Widzisz pan, miałam dobre przeczucie, przegrałbyś. Dajcie, panowie, pokój kartom, bardzo proszą.

— Bo i pewno — bąknął Porucznik — wypijmy jeszcze raz gospodarstwa zdrowie i chodźmy.

— Chodźmy! — szepnął posłusznie Kocio chowając nazad pieniądze, za którymi zwrócił się tęsknie wzrok Marcelka.

— Tak to daję najświętsze słowo honorowe, że aż miło. Gotówem z panami wypić jeszcze pół szklaneczki... w ręce pana budowniczego — odezwał się Jabłuszko.

Tymczasem Marcelek, siadłszy niechętnie przy oknie obok Domci, rozmawiał z nią, a raczej słuchał, co mówiła o pogodzie, deszczu i tym podobnych bieżących przedmiotach, widać jednak zajmujących dla obojga, bo Domcia zawyrokowała:

— Owszem, bardzo ładna.

— Ale gdzie tam, pani!

— Ej, panie Marceli!

— Strzeżże mnie, Boże!

— Prawda wyjdzie zawsze na wierzch, jak oliwa.

— Niech wyjdzie!

— Co to za filut!

— Przysięgam pani, strzeżże mnie, Panie!

VI

Wyszedłszy od gościnnych Jabłuszków Marceli z dwoma współbiesiadnikami chciał się rozstać przy Dominikańskim kościele. Milczący Kocio nagle się odezwał, czyby nie byli łaskawi wstąpić jeszcze do niego, o parą kroków stąd, na Koźlą ulicę, do hotelu Maruszewskiego.

— Mam cygara, likier grochowski i wyborny ser, co mi ze wsi przysłali — szepnął grzecznie.

— A znajdzie się kropla jamai? Ja tam tych słodyczy nie lubię, bo człowiek, sakr-panie, rozgrzany, a noc zimna jakaś, strach zaziębić żołądek, jak oto pan Gulmańcewicz przeszłym razem.

— O, znajdzie się.

— A to marsz! A pan pójdzie z nami, panie Gulmańcewicz?

— Już późno, chyba na chwilkę.

W numerku hotelu na Koźlej ulicy, dalekim wtedy od dzisiejszej świetności, przy cygarach, likierze, serze i jamai zjawiły się znów ruble, dukaty i pięciozłotówki na potłuszczonym i pokrajanym stoliku. Karty zafurkały w ręku Kocia i po rozmaitych przemianach szczęścia zostało Marcelkowi nad ranem dwa złote groszy dziesięć, dewizka i szpilka brylantowa, którą na wpół pijany obejrzawszy, miał jednak tyle mocy nad sobą, że schował do kieszeni.

— Nie grałbym z panem dobrodziejem nigdy na takie kosztowności, to by już było szulerstwo, a my sobie gramy po przyjacielsku... cóż to taką tam bagatelę przegrać! — wyszeptał Kocio.

— Sakr-panie! co to będzie za gracz z pana Gulmańcewicza dobrodzieja! Zobaczysz, że się odegra i skroi ci kurtę, nie mówiąc dzisiaj, ale w tych dniach — zawołał Porucznik.

— Rewanż dam zawsze panu dobrodziejowi w landsknechta, w sztossa czy w faraona, w co tylko żywnie pan dobrodziej zechcesz — odparł Kocio, który go z Porucznikiem aż do kościoła Panny Marii odprowadził.

Marceli pożegnał ich grzecznie, choć się chwiał na nogach, trząsł ze złości i łzy gwałtownie czuł pędzące do gardła. Otworzył cicho furtkę kluczem, jeszcze ciszej wszedł na facjatkę i rozebrał się po ciemku.

Zajrzawszy nazajutrz do kieszeni od tużurka, znalazł dewizkę, ale szpilki brylantowej nie było. Przetrząsnął całe mieszkanie, przejrzał schody, pognał do kościoła Panny Marii, na Koźlą ulicę, z Kociem każdy kącik w numerku obejrzeli — ani śladu! Zrozpaczony pobiegł do Jabłuszki.

Czcigodny pan Baltazar już wyszedł — pani Domicela wynegliżowana ścierała właśnie kurz z mebli w bawialnym pokoiku, kiedy zmartwiona twarz Marcelka ukazała się na progu.

— Co panu, panie Marceli najdroższy! — Pobiegła żywo ku niemu i wzięła go za rękę.

Wyjąkał, że wracając do domu zgubił szpilkę.

— A nigdzie nie wstępowałeś pan po drodze? — dodała czytając mu, zdaje się, patrząc w duszę zielonawymi, płonącymi źrenicami.

Wypierał się na chwilę, lecz po wielu sprytnych badaniach przyznał nareszcie, że wstąpił do pana Konstantego na landsknechcika.

— I przegrałeś pan?

— Przegrałem! Strzeżże mnie, Panie, grać kiedykolwiek.

— A prosiliśmy wczoraj, zaklinali... Jezus! gdyby się mąż dowiedział, noga Kocia by w naszym domu nie postała, a Porucznik dostałby burę, co aż miło! Ręczę, że już drugi raz pan Konstanty nie zaproponuje panu landsknechta. Mniejsza tam o pieniądze zresztą, ale szpilka, szpilka! — zawołała kobieta i przy zadumaniu chwilowym czoło jej zmarszczyło się gniewnie, ręka niecierpliwie zadrżała i przytłumił się wyraz, może klątwa na ustach.

— Nie idzie mi o szpilkę, ale mama nigdy w życiu nie daruje.

— Ha! ja bym na pańskim miejscu chyba kazała zrobić tymczasem taką samą szpilkę i fałszywy bry-

lant wsadzić. Cóż to, prosty fason! Dostaniesz pan taką gotową nawet, a tymczasem może się prawdziwa wynajdzie, mam jakieś dobre przeczucie. Przeszukaj pan jeszcze pilnie w domu i u Kocia. A tymczasem proszę usiąść i rozweselić się. Niepięknie z taką zasmuconą twarzą — dodała sadzając go na kanapie.

— Pani najdroższa, najukochańsza pani Domicelo! Tak poważam panią i tak ufam jak nikomu w życiu!

— Naprawdę? A na Głębokiej ulicy pannie... jakże jej na imię?

— Nie dokuczaj mi pani, com wczoraj powiedział, prawda święta, a teraz przyznać się już muszę do wszystkiego po bratersku... nie mam ani grosza, nie miałbym nawet za co obstalować lub kupić takiej szpilki. Co tu począć?

— A mój Boże, sto dwadzieścia złotych! Niegodziwy Konstanty! przyzwyczajony grubo grać i przegrywać, nie wiedział, że to u pana tyle znaczy. Powiedz pan mężowi.

— Strzeżże mnie, Boże, za nic pod słońcem.

— Cóż tu poradzić? Chętnie bym panu sama służyła kilku rublami, ale, Bóg widzi, mam ledwo kilka złotych, mąż mi żałuje na najdrobniejsze wydatki, z każdego grosika muszę się wyrachować. Wczoraj bez jego wiedzy zapożyczyłam się na takie mizerne oto przyjęcie. Widzisz pan, że także otwarcie — jak siostra — mówię do pana. Po prostu zastawiłam cukierniczkę srebrną.

— Gdybym wiedział pewne jakie miejsce, to na przyszły tydzień przed przyjazdem mamy wykupiłbym.

— Co takiego?

— Dewizki.

— Niech pana Pan Bóg broni!... Nie pozwolę, nie rób pan tego!

— Zlituj się pani, co poczną? Czyby mi uwierzył pan Jabłuszko, gdybym powiedział, żem zgubił pieniądze, a koniecznie, koniecznie mi potrzeba? Paweł goły jak ja, kumowi Szczepanowi już i tak jestem winien.

— Czy pewny pan jesteś, że na przyszły tydzień wykupisz?

— Strzeżże mnie, Panie... czybym śmiał mówić, gdybym nie był pewnym?

— To pan zastaw, ale jakby się mąż dowiedział, żem to ja panu doradziła, to by mnie po prostu zabił, zamordował. Źle robię, źle, że tego pieszczoszka na złe namawiam... ale mi żal pana.

— Ach, pani Domicelo — zawołał Marcel całując jej rękę zapalczywie. — Do śmierci będę wdzięczny za tyle dobroci. Gdzie pani zastawiłaś cukierniczkę, musi to być pewne miejsce... powiedz pani, biegnę, lecę i — jeżeli ciasteczka pani lubi — z powrotem będę służył, bo, przyznam się, pierwszy raz w życiu mam taki wypadek. Chyba tam drobiażdżki zdarzyło się zastawić.

— I to ja mam go uczyć, kobieta! Paniczyk! paniczyk! Mama wypieściła to, wychuchała, i wyrosło na niedobrego. Najlepiej by było do lombardu, najpewniej, ale już za późno. Jeżeli więc panu koniecznie dziś potrzeba, to w tym domu od ulicy jest sklep szmuklerski Żyda Fajbusia. Idź pan do niego i oświadcz, że masz interes do żony Moramszy, ona zwykle w alkierzu siedzi, i powiedz jej, że ja pana rekomenduję.

— Merci, merci, pędzę!

— Właśnie u niej tonie moja cukierniczka, nie wiem, kiedy wykupię, a gdyby się mąż dowiedział, przepadłam. Ale trudno znów żałować sobie wszystkiego i nie przyjąć znajomych po ludzku... nie potrafią. Tyle naszego, co użyjem. Wracaj pan prędko na śniadanko, panie Marcelku!

Zaledwie odszedł, Domicela pobiegła strzałą de sypialnego pokoju, otworzyła niskie drzwi, osłonięte dywanem, które wychodziły na wąski, długi, ciemny korytarz, gdzie po obu stronach ścian wisiało mnóstwo najrozmaitszych, ponumerowanych rzeczy: płaszczy, futer, peleryn, surdutów, fraków, sukien kobiecych, chustek, parę szalów, na półkach kilka naczyń metalowych, kuchennych, cukierniczek, łyżek itp., przy końcu korytarzyka były znowu drzwi z zakratowanym okienkiem, widać, pierwotnie dającym nań światło, zakrytym teraz zieloną kitajką. Domicela zastukała, ktoś odstuknął, i z lekka uchyliła okienko, wychodzące na brudny alkierz żydowski.

— Ileś mu obiecała?

— Ny, pięć — kazałam przyjść za kwadranc. A skąd to pani takiege kawalere przysyła... czi on wie?

— Dasz mu sześć i tylko po groszu od złotego na tydzień.

— Awaj, to wielgie łaskie ma ten kawalir, fajner puryc, mógłby zapłacić więcej, a mnie choć faktorne dobre.

Domicela zatrzasnęła lufcik, prędko przebiegła korytarzyk, zamknęła drzwi i właśnie wszedł do bawialni Marcelek.

— Rozweselił się nieco pieszczoszek ładny. Jakże? Cóż tam Moramsza? Dała pieniędzy? — zapytała siadając przy nim na kanapie.

Odpoczywając w domu po obiedzie na sofie, otrzymał Marcel liścik od pana Kocia, zapraszający go, żeby bezzwłocznie we własnym interesie raczył się do niego pofatygować. Poszedł natychmiast, przeczuwając dobrą nowinę. Jakoż przeczucie było trafne, Kocio, przetrząsając jeszcze raz szczupły numerek, znalazł szpilkę w szparze pod progiem. Radość Marcelka, przekonanego, że już ją utracił na zawsze, tak była niezmierną, że zaprosił Kocia na kawę, ale szlachetny znalazca, uprzedzając hojność gościa, kazał już przynieść z hebrajskiej kawiarni dwie szklanki wonnego wywaru. Zaczęli gawędzić o tym i owym, oczywiście o kartach. Kocio nauczył go poniterować i ciągnąć bank w sztosa, przy czym od żartów na serio Marcelek wygrał trzy ruble i w najwyborniejszym humorze wrócił na Głęboką ulicę, na lekcję do Marcysi, pod której jasnymi oczkami troska czy bezsenność lekkie, sine obwódki naznaczyła.

VII

W stolarskich warsztatach na dole obszernego gmachu prywatnego, co już w tym roku miał być ukończony, czeladź mimo skwarnego ranku uwijała się w prawdziwym czoła pocie. Heble, gzyms- i felc-heble wygładzały sosnę, dąb lub jesion na odrzwia, odźwierki, szlaglistwy, filungi, ramsztyki itp. cząstki składające drzwi; lub też u okien na ramy, szprosy, obersztychy itp., na które, niestety, rzemieślnicy używają tylko takich z kiepska po polsku określeń.

Józiak, przez protekcję Pawła (zastępującego przy tej budowie nie tylko konduktora, ale i poniekąd samego architekta głównego) dostawszy się do wybornego majstra, co się podjął wszelkich stolarskich robót, widocznie poprawił się na cerze i rozweselił w oczach. W obszernych, jasnych salach, ilekroć przypomniała się mu wilgotna, ciemna nora na Głębokiej ulicy lub trumna, co ich tyle nakleił, dumał chwilowo i tym energiczniej brał się do nowego dzieła, tak dlań łatwego, że nawet współtowarzysze nie mogli wydziwić się szybkości i dokładności roboty, a majster dziękował za niego Pawłowi. Było już blisko południa, mieli wkrótce rozejść się na spoczynek. Józiak z ołówkiem w ręku obrachowywał z majstrem rozmiar drzwi na planie skreślonych, gdy niespodziewanie wszedł ojciec Jakub, na którego pozdrowienie zabrzmiało ze wszystkich ust, nawet niepolskiego pochodzenia: „Na wieki!"

— Ano, cieszy mnie, kochany Józiaku, że tak pięknie wyglądasz, a pana majstra dobrodzieja przepraszam, że pan Sierocki zaraz wyjdzie ze mną — rzekł częstując go tabaką. — Odziej się, chłopaczku, i chodźmy, chodźmy prędko!

— Cóż to takiego? — zapytał niespokojnie Józiak, kiedy już byli na ulicy. — Czy kum Szczepan zaniemógł, panna Marcjanna... może Maciuś?

— Ano nie, moje dziecko, nie! To ja sam mam do ciebie ważny interes; chodźmy prędzej — rzekł zakonnik wyprzedzając go pospiesznie.

— Gdzie ino zechcecie, ojcze Jakubie!

— Ano, czyś zawsze nabożny, chłopczyku? Pomiędzy lutrami, bo ich tam niemało, czy nie zapominasz o kościele? Nosisz zawsze na szyi srebrny krzyżyk z Panem Jezusem?

— A to dobre! Noszę — odparł Józiak.

— Dawno też masz już ten krzyżyk?

— Już wam parę razy mówiłem, że odkąd tylko pamiętam, ojcze Jakubie! Pewno u Dzieciątka Jezus ksiądz albo zakonnica która musiała powiesić na szyi. O — patrzcie!

— Co to za znak jakiś?

— Onegdaj oglądaliście przecie — gotycka litera P już na wpół zatarta i rok tysiąc ośmset dwudziesty któryś. Ostatniej cyfry nie znać zupełnie... Myślicie może, żem zgubił skaplerz, coście mi dali, o nie! mam go tu, widzicie.

— Ano nie myślałem nigdy — odrzekł kwestarz tając radość. — Mówił mi kum Szczepan, zdaje się, że na prawym ramieniu masz czerwone znamię... czy to prawda?

— Prawda! Jakby kto rozłupał malinę — albo co? Jużeście raz przy robocie pytali mnie o to? — zapytał Józiak patrząc mu w oczy z niedowierzaniem i uśmiechem ciekawym.

— Ano, chodźmy, chodźmy, moje dziecko! Dziwne sądy Boże, niezbadane wyroki Opatrzności! — zawołał zakonnik tak żywo i gwałtownie, że aż Józiak wstrzymał się zapytując z flegmą:

— Gdzie idziemy?

— Ano — tylko prędzej!

Spuścili się Tamką ku Wiśle i skręcili na samym dole na zaułek, gdzie już same tylko drewniane domostwa, najczęściej grzęznące w błocie i niechlujstwie.

— Poczekaj ano chwilkę, zaraz wrócę — rzekł ojciec Jakub wchodząc zamyślony na podwórko niskiego, na wpół zawalonego domku, gdzie kręciło się pełno obszarpanego Żydostwa. Po kwadransie wyszedł z oficynki, wyglądającej nieco uczciwiej niż buda frontowa, pochodził przez chwilę z Józiakiem po podwórku i nagle powiedział:

— Upał ogromny! Trzeba jeszcze odpocząć! Wstąp oto napić się ze mną wody do dawnej naszej praczki klasztornej, nim pójdziem dalej!

We drzwiach niskiej stancji, gdzie jedyne okno osłaniała chustka wełniana, czekała na nich pokorniutka, pochylona staruszeczka. Ojciec Jakub siadł na zydelku, Józiak na kufrze; staruszka podała wody.

— Ano nie powiedzieliście mi, co tam mówił doktor, matulu?

— Cóż, proszę jegomości, jaśnie pani przysłała go znów dzisiaj, ale to na nic. Męczy się kobiecisko okropnie. Teraz, jakeście odeszli, zasnęła — odrzekła mu na ucho.

Wszedłszy z jasnego dnia do przyciemnionej stancji, gdzie lampka przed obrazem Najświętszej Panny łamała jeszcze światło, Józiak nie dostrzegł od razu leżącej w kącie niemłodej kobiety, na łóżku wysoko zasłanym. Śniada, wyżółkła, wywiędła twarz jej straszniej jeszcze wyglądała w mroku, rzadkie włosy, czarne jak skrzydło krucze, wysunęły się spod czepca; zwieszona ręka wychudła drgnęła konwulsyjnie. Po chwili ocknęła się kaszląc przeraźliwie i wybełkotała niespokojnie:

— Ach! zimno, zimno mi. Maciejowa, przykryjcie nogi! Gdzie ojciec Jakub?

— Uspokój się pani, przyszedł — odparła staruszka przykrywając jej nogi pierzyną.

— Jest, jest — o Boże najlitościwszy! Ciemno, ciemno, odsłońcie okno!

Południe całym blaskiem zajrzało do stancyjki, chora przymknęła z początku oczy i spojrzała na ojca Jakuba, który usiadł przy niej. Po chwili z obawą utkwiwszy w Józiaka czarne, szkliste źrenice, przykryła je gwałtownie suchymi rękoma.

— Boże, zlituj się nad grzeszną duszą moją!

— Ano, nie bój się, moja duszo — rzekł ojciec Jakub. — Chodź no tu bliżej, Józefie! To mój przyjaciel, com o nim wspominał, ano Józef Sierocki.

Gwałtownie podniosła się na łóżku, źrenice jej wlepiły się znowu w zdziwionego i wzruszonego Józiaka, ale coraz łagodniej nań spoglądały; wzięła go za rękę i tuląc w rozpalonych dłoniach, szepnęła z wysileniem:

— Piękny pan, jak dziewczynka delikatny! Mój syn byłby właśnie w tym wieku! O! Najświętsza Panno Bolesna! zmiłuj się nade mną! — zawołała z jękiem rozdzierającym, padając bezwładnie na poduszkę, i ręki nie puściła.

— Uspokój się, moja duszo, uspokój! Pan Bóg wybaczy tym, co cierpieli wiele. Przyjdziemy oto do was, może dziś jeszcze — rzekł usiłując przytłumić wzruszenie — przyjdziemy! A teraz czas nam w drogę — dodał patrząc w okno i rękaw od habitu przybliżając do oczu.

— I mnie czas w drogę, w długą drogę, a tak straszną! — szepnęła chora niezrozumiale. — Nie wytrzymam... Boże! co za męka!

Zakonnik pochylił się nad nią, szepnął parę słów, przytknęła do czoła rękę Józiaka i puściła.

— Ojcze Jakubie, zlitujcie się, co to za kobieta? Po coście mnie tu przyprowadzili? — zapytał drżąc z niezwykłego wzruszenia w sieni Józiak zapłakany. — To ona tak po synu rozpacza?

— Ano, po synu — odrzekł ojciec Jakub wyprowadziwszy go na ulicę i przyglądając się mu spod oka, ważył odtąd każde słowo, co doń wymawiał ostrożnie. — Wiesz też, Józiaku, że ta kobieta znała twoją matkę?

— Ta kobieta... matkę, moją własną matkę? — zawołał drgnąwszy sierota. — Żartujecie! — dodał po chwili smutno i gorzko.

— Ano, jak to?

— Człowiek nie zawsze ślepy. Czasem ani się spodzieje, kiedy przewidzi. Poczciwy kum Szczepan, aby mnie pocieszyć, bajał mi o ojcu stelmachu na Faworach i matce ślusarczance. Miarkuję teraz dobrze, że nie miałem ojca ani matki...

— Ano, nie masz, bo umarła lat temu kilkanaście.

— Umarła? Skądże wiecie?

— Od tej kobiety właśnie.

— Od tej kobiety! Więc jeszcze żyła matka, kiedy byłem w szpitalu! Nie dopominała się, wstydziła? A ojciec?

— Ojciec, ano, ojciec umarł, nimeś jeszcze na świat przyszedł — odparł po chwili milczenia.

— Rozumiem, biedne matczysko! Niech jej tam Bóg krzywdy mojej nie pamięta i jej, i ojcu da wieczne zbawienie!

— Ano, poczciwe dziecko, amen! — zawołał żywo ojciec Jakub patrząc nań ze łzami. — Widzisz, chciałem cię tylko wypróbować. Matka twoja, odstawiwszy cię od piersi, umarła. Zostałeś niemowlęciem u jej krewniaczki, bardzo biednej wdowy, obarczonej kilkorgiem dziatek. Ano w nędzy trudno jej było wszystkich wyżywić. Wolała dwoje was oddać do Dzieciątka Jezus, zamiast żebyście marli z głodu. Często tak biedni ludzie robią.

— I drugie, swoje własne, oddała?

— Ano tak, niemowlątko, córeczkę — skłamał naprędce kwestarz.

— To nie podobna! To jakaś niegodziwa albo też bardzo ordynarna kobieta.

— Ano nieszczęście, moje dziecko, bieda ludzka — jąkał zakonnik nie wiedząc, co odpowiedzieć naprędce.

— Jakimże cudem dowiedzieliście się o tym?

— Cudem? Ano, Opatrzność Boska, traf, moje dziecko! Wynalazłem ot tę chorą kobietę, Michałkę, zgadaliśmy się.

— Skądże pewność, że to ja ten sam, a nie kto inny?

— Powiesili ci na piersiach krzyżyk srebrny z literą P, z rokiem, w którym cię oddali, i karteczką, żeś na chrzcie otrzymał imię Józef, które ci na powtórnym chrzcie u Dzieciątka potwierdzono. Sprawdziłem to najsumienniej w księgach. Wszystkie takie szczegóły spisują tam przy odbiorze niemowlęcia.

— Nie do uwierzenia! — odparł Józiak, któremu się to wszystko wydało jak sen dziwny, jak marzenie przykre nawet, bo przypomniało mu tyle bolesnych i smutnych wzruszeń, z którymi myśli jego nie mogły się rozstać od niejakiego czasu.

— Ano — jednak to prawda święta, jak to boże słonko świeci nad nami.

— Skądże, ojcze, zgadaliście się o tym z Michałką?

— Potem o tym — ano traf, zrządzenie Opatrzności, chłopaczku! Palec Boży prędzej czy później wyznacza i w tym życiu nagrodę lub karę dla tych, co wzywają świętego imienia. Tylko bydlęta, żyjąc i mrąc jak bydlęta, nie czują tego.

— Powiedzcież mi... biedne moje matczysko pewno także nie użyło raju na tym świecie?

— Ano, nie była panią, to prawda, ale bardzo urodna, rodem z Lubelskiego. Wiesz też, że Michałka — dodał przerywając zakonnik — znała i tę twoją krewniaczkę; w jednym domu mieszkała z nimi... A gdyby też krewniaczka ta żyła, Józiaku, i dowiedziawszy się o tobie, błagała, żebyś jej przebaczył... przebaczyłbyś? Na tym świecie tyle biedy, moje dziecko!

— Jak to, ojcze Jakubie, czybym jej przebaczył?

— Ano tak, z całego serca darowałbyś jej, że cię podrzuciła i nie wychowała oto przy sobie?

— Mówiliście sami, że nie miała z czego wychować, czemużbym nie miał wybaczyć? — odparł smutno.

— Ano dobrze, chłopaczku, dobrze. U ciebie co w sercu, to i na języku.

— Czyście to wy zawołali na mnie teraz? — zapytał nagle Józiak oglądając się po pustym placu.

— Nie, moje dziecko... zdawało ci się, nie wołałem.

— Wyraźnie ktoś wołał na mnie po imieniu... o — znowu!

— Przywidzenie! Wzruszyłeś się oto, nadowiadywałeś niespodzianych rzeczy... wszystko ci to tkwi w sercu. Poznajesz ten dom?

— O... poznaję, tu właśnie robiłem trumnę jesionową, com wam opowiadał. Przy braniu miary i przy odnoszeniu dostałem na piwo raz pięć rubli, wiecie dobrze. Ale czy wy tu idziecie po kweście?

— Po kweście i do starej gospodyni, co jeszcze u nieboszczyka służyła, a którą znam od dawna. Dowiedziałem się od niej, że tu będzie dużo roboty stolarskiej: meble naprawiać, posadzki. Trafiłem więc przez nią do jaśnie pani, żeby to się tobie dostało. Będziesz to wszystko mógł wziąć na swoją rękę i sporo grosza zarobisz.

— Bóg wam zapłać, ojcze Jakubie!

Weszli do przedpokoju na pierwszym piętrze. Służba bez meldowania wpuściła kwestarza. Józiak niespokojny siadł przy oknie i zdawało się mu ciągle, że ktoś nań woła po imieniu.

VIII

Kobieta lat dwudziestu kilku, której uroda musiałaby wywrzeć wrażenie nie tylko na takim Pawle lub Józiaku, ale na każdym mężczyźnie zdolnym do przyjęcia wrażenia, nawet poważniejszym, nawet noszącym okulary lub jednookim — w owym gabinecie od ogrodu, gdzie niedawno Józiak brał miarę na trumnę, siedziała na kozetce. Pochyliła głowę, oczy wlepiła, zdaje się, w obrazy na przeciwległej ścianie, a tymczasem śledziła tylko obrazy własnych pierzchliwych marzeń. Wszedł pokornie zakonnik — z uśmiechem bardzo życzliwym podała mu rękę i wysunęła krzesło.

— Cóż się stało? — zapytała ciekawie i z zajęciem.

— Ano, proszę łaski pani, wszyściutko, dzięki Najwyższemu, sprawdza się co do joty — odparł ojciec Jakub obcierając kroplisty pot z czoła i twarzy. — Krzyżyk jest, znamię jest, rok ten sam; wykapany, żywy portret nieboszczyka; no i bez zawodu tak jest koniecznie.

— Być może.

— Ano, w tym samym domu, oto w tej stancyjce z małym okienkiem na trzecim piętrze, Michałka, będąc młodziutką dziewczyną w służbie u nieboszczyka pana, wydała go na świat, toćże stara gospodyni, pani Grzybińska, doskonale to pamięta. Michałka karmiła z początku dzieciaka, potem zobaczył ją przez okno oficer od siasierów, co stał na kwaterze naprzeciwko. Jak zobaczył, tak i zaczęli często patrzeć na siebie.

— Grzybińska opowiadała mi to.

— Oficer wymaszerował z Warszawy... no i Michałka frunęła zostawiwszy Józiaka na opiece pana. Nieboszczyk, choć pani Grzybińska prosiła i błagała, kazał oddać do Dzieciątka Jezus... ano może nawet, świeć, Panie, nad jego duszą, kontent był, że spodziewając się lada chwila powrotu żony, pozbył się od razu matki i syna, z przeproszeniem łaski pani, choć to był stryj pani.

Kobieta zarumieniwszy się lekko wzruszyła ramionami.

— Ano, jaśnie pani wiadomo, żeśmy oto z panią Grzybińska zeszli się u siostry Moniki, która nawet jest jej krewniaczką, i przypomniała sobie oto wszyściuteńko staruszka; jak oto pani Grzybińska kilka razy przyniosła bieliznę i ze swoich pieniędzy nawet, poczciwa, dla małego czasem u krewniaczki zostawiła, bo nieboszczyk nie chciał ani słyszeć, ani wiedzieć o nim. Ano potem siostra Monika, która opiekowała się małym (i dała mu nawet nazwisko Sierocki), przeniosła się w Białostockie do tamecznego zakładu Sióstr Miłosierdzia, a pani Grzybińska z państwem wyjechała z Warszawy. Józiaka z zakładu oddali na wieś, ano podrósłszy wrócił do Dzieciątka, potem wszedł do terminu, i oto cała parada.

— Poczciwy ojciec Jakub, jak się zabrał do dzieła, tak doszedł wszystkiego — rzekła uprzejmie kobieta.

— Ano, za łaską bożą, nie tak było trudno. Chłopczyna opowiedział, że kiedy brał tu miarą na trumnę, wszystkich uderzyło podobieństwo — no i na wschodach jakaś kobieta krzyknęła: „Wszelki duch Pana Boga chwali!" Nuż ja zaraz w te pędy do poczciwej staruszki pani Grzybińskiej, która jest naszą tercjarką. Ano, dalej jaśnie pani wie, jak owa niegdyś piękna Michałka przychodziła do niej czasem po prostu oto po prośbie i szczęściem, na pogrzeb przyszła. Zaraz ją zawołaliśmy na górę; z boleścią serca zaczęliśmy badać ją... przyznała się natychmiast i oto dzięki Najwyższemu, że zesłał nam panią, co tak to do serca wzięła i nami, biedakami, opiekuje się tak uczciwie, tak prawdziwie po pańsku — dodał zakonnik obcierając powieki. — Ano wracamy właśnie z Józiakiem od Michałki.

— I cóż? — zapytała kobieta, a w wielkich, niebieskich jej oczach ciekawość zespoliła się ze współczuciem.

— Ano, wykapany nieboszczyk! Jak go zobaczyła, choć tyle razy mówiliśmy z nią o nim, myślałem, że od zmysłów odejdzie. O mało co się nie wydała.

— Więc on jeszcze nie wie o niczym?

— Na cóż by się to zdało? Ani się domyśla... poczciwości chłopaczek. Czeka tam na mnie w przedpokoju.

— Biedna kobieta! Trzeba mieć nadludzką siłę, żeby wytrzymać taką męczarnię.

— Ano, proszę łaski pani, trzeba też było mieć nieludzkie serce, żeby porzucić niemowlę takie ładne i potem... grzeszyć, grzeszyć — aż przyszedł wiek i Bóg ukarał.

— Młoda, niedoświadczona, prosta dziewczyna ze wsi; kto inny bardziej był winien.

— Ano tak jest, proszę łaski pani, ano tak! Więcej na tym świecie biedy niż złego. Choć taką drogą poszła, zawżdyć matka... i ona to czuje. O! czuje dzisiaj.

— O, wierzę.

— Ano aż mi serce krajało się, rady sobie dać nie mogłem widząc, jak z Józiakiem sprowadziłem jej mękę i pociechę. Ale sama sobie naznaczyła taką pokutę, spowiednik zalecił wypełnić ściśle. Niech miłość macierzyńska dla Józiaka, którą będzie musiała tłumić i wstydzić się sama siebie, oczyści choć w części zabrukaną duszę! O — bo ta kobieta, choć z prostego stanu, wykrzesała się, toćże nawet nieraz i w zbytkach opływała ani myśląc, ani pomnąc o dziecku.

— Nie wytrzyma, ojcze Jakubie!

— Wytrzyma, proszę jaśnie pani. Aby żal za grzechy był szczery — a drży na samo wspomnienie przyszłości kobiecisko.

— Biedna kobieta! Jakże Józef? — zapytała żywo.

— Ano, chociaż wierzy jak najmocniej, że matka jego nie żyje, widziałem, że go cóś aż ciągnęło do chorej Michałki, i to mnie najbardziej bolało — trudno! Ułożyliśmy już z nią, że będzie niby uchodzić za krewną jego matki, że z biedy oddała go do Dzieciątka. Ano niech dla chłopczyny wspomnienie matki, już i tak nieczyste, nie brudzi się więcej, a ona, niby jako ciotka pragnąca mu wynagrodzić krzywdę, że go oddała do podrzutków, może i tak sierocie rajem serce napełnić, jak powiedział ojciec Innocenty.

— Straszna, surowa kara.

— Ano tak, proszę jaśnie pani, ano taka, jakie przewinienie.

— Poradź mi teraz z łaski swojej, ojcze Jakubie, jak mam przyjść w pomoc jej biednemu chłopczynie?

— Jaśnie pani! Wiele nie potrzeba, nie radziłbym nawet. Na co chłopaczka odrywać od pracy, z którą mu lepiej na tym świecie niż niejednemu z pieniędzmi? Pokornie przepraszając jaśnie panią, lepiej oto dobrodziejstwem, co pani zamierzasz wyświadczyć jednemu, obdzielić kilku nieszczęśliwych, a jest ich tylu w Warszawie co mrowia, i to prawdziwych biedaków. Człowiek jak ja, co wszędzie wejdzie z puszką i choć na chwilę popatrzy na niedolę, mógłby w kilka dni posiwieć z żałości. Chłopczyna i tak poradzi już sobie.

— Nie wiem, czy mu od czasu do czasu posłać jaki zasiłek, czy dać od razu?

— Ano nie, proszę łaski pani, nie! Obiecałem mu oto, że dostanie tu robotę i zarobi sobie; to lepsze niż datek, czyli po Bogu a prawdzie jałmużna. A kilkaset złotych, co jaśnie pani wspomniała (bo parę tysięcy to za wiele), lepiej oto powierzyć Michałce. Niby od krewnej bez wstydu będzie mógł przyjąć.

— Zdaje się, że masz słuszność, ojcze Jakubie! Tymczasem proszę włożyć ten drobiazg do puszki, a to na tabaczkę!

— Ano w imieniu klasztoru pokorne dzięki jaśnie pani, ale proszę wybaczyć, że dla siebie nie przyjmę.

— A to czemu, kiedy ja proszę, bardzo proszę.

— Ano to chyba już włożę i to do puszki — odparł zakonnik wsuwając papierek.

— Czemu on tam czeka tak długo w przedpokoju, może chłopczyna głodny, proszę go zawołać tu na chwilę! — zawołała nagle kobieta, jakby wyrywając się z chwilowego zamyślenia.

Józiak, niecierpliwie i niespokojnie naczekawszy się na kwestarza, wszedł nieśmiało do sali, zarumienił się, stanął zmieszany i nieruchomy w progu gabinetu, kiedy piękna pani łaskawie nań spojrzała prosząc, aby obejrzał meble i powiedział, na kiedy może ukończyć.

Niewiele tam było pracy przy kanapach, stołkach, komodach, biurkach i szafach: nieco naprawić i nieco odpoliturować. Odpowiedział więc, że poprosi pana Sarmiewicza, aby mu wyrobił uwolnienie od majstra na kilka dni, a wziąwszy się od jutra do roboty skończy w tym tygodniu.

Kobieta porównywając znowu jego twarz z portretem, co wisiał właśnie na przeciwnej ścianie, wybornie oświetlony, i przyznając w duszy, że chyba twarz Józiaka malarz musiał wziąć za model, tylko ją innym wyrazem ożywił, przy odpowiedzi stolarczyka nieco się poruszyła na kozetce — i wielkie, niebieskie oczy błysnęły żywiej. Dwie myśli razem jej przebiegły po głowie; pierwsza: jakby przystojnym był jej bratem stryjecznym ten Józiak, inaczej urodzony, wychowany i ubrany — i druga: jak zadziwi się pan Paweł Sarmiewicz, gdy się dowie, że jego protegowany zna i rozmawiał dzisiaj z dawną panną Anielą.

— Mamy właśnie zamiar wystawić kapliczkę na wsi, ten pan Sarmiewicz musi być dobry budowniczy? — zapytała kwestarza.

— Zastępuje samego architekta, a i sam wkrótce będzie architektem, ale, proszę jaśnie pani, wszyscy mówią, że takiego jeszcze nie było i nie będzie — przerwał żywo Józiak.

— A poczciwości młodzieniec, złote serce, nabożny, pracowity, powolny dla familii, co jego nogi nie warta — dodał zakonnik.

— Szczęśliwyś, panie Sierocki, że w młodym wieku masz tak poczciwych przyjaciół jak ojciec Jakub i pan

Paweł... pan Sarmiewicz. Do widzenia. Proszę przyjść w tych dniach, niech będzie pochwalony, ojcze Jakubie! — rzekła ciszej, biorąc książkę do rąk, ale tylko jej oczy, a nie myśli, spoglądały na litery — i jeszcze długo, choć już kwestarz ze stolarczykiem od dawna odeszli, dumała tak sobie samotnie.

Nareszcie zaczęła myśleć treściwiej i rozważniej. Nie podobna, aby wobec tylu dowodów nie miała być prawda o tym wszystkim, co jej kwestarz opowiedział. O wiarogodności ojca Jakuba ani na chwilę nie wątpiła, ale co do samego wypadku: tyle się zbierze nieraz prawdopodobnych pozorów, aby prawdę ukryć tym głębiej!

— Zawsze pomóc takim ludziom prawdziwy obowiązek, a tak łatwy i przyjemny — szepnęła do siebie, patrząc przypadkiem na portret stryja, którego oczy tak wdzięcznie i uśmiechająco malarz zrobił, jakby jej dziękowały w tej chwili. Zadzwoniła, posłała służącego do ogrodu, żeby Grzybińska i piastunka z jej synkiem już z przechadzki wróciły, kazała zaprząc konie i poszła się ubrać.

— Cóż to za anioł! — zawołał Józiak, kiedy już wyszli na ulicę. — Czym to człowiek zasłużył na taką laskę i czym zdoła odwdzięczyć się kiedy?

— Ano dobrym słowem, dobrą pracą, dbaniem, aby u innych ludzi także na życzliwość zasłużyć, to dla niej dosyć wdzięczności.

— Albo to ludzie ludziom równi, ojcze Jakubie?

— Jużci i w boru nie ma dwóch sośniaków jednakich! W gruncie nie tacy oni źli u nas, jak się widzi. Ano — kum Szczepan, a Marcychna, moja chrzestna, a pan Sarmiewicz, a Fidrykowa nawet, oto już tylu, a czyż to źli?

— Kum Szczepan i Marcychna nie zmienili się tam dla mnie... co prawda, to uczciwi. A pan Paweł to także anioł i wy, ojcze Jakubie! Dalibóg! aż wstyd człowiekowi, żeście tacy dobrzy dla mnie, a ja wam nijak nie potrafię odsłużyć.

— A to na co, Józiaku? Aż mi raźniej, że ci się jakoś wieść zaczyna od biedy... ano, dosyć mi, widząc, że ci oto Pan Bóg błogosławi, sieroto! Bo to wszystko zrządzenie boże... Wstąpmy oto pomodlić się do Bernardynów — rzekł zakonnik i wszedł z Józiakiem do kościoła.

— Czas mi dalej w drogę, pewno i ty chcesz już do domu wrócić, przytrzymałem cię, głodnyś oto — zawołał wyszedłszy znów z nim na ulicę.

— A mieliśmy przecie zajść jeszcze do tej chorej kobiety, co tak rozpaczała po synu... aż mi się serce kraje i nie zapomnę nigdy w życiu, kiedy mnie oto za rękę wzięła. „Syn mój, powiada, byłby w tym wieku." Mój Boże! co to matka, dobra matka! utulić się nie może. Gdyby tak Fidrykowej umarł Fidryczek, co go dziesięć razy na dzień praży i tuzuje, bo też i niedobrego chłopak, to by pewno tak nie żałowała.

— Kto to wie... zawszeć matka.

— Jak mnie znów zobaczy i przypomni sobie syna, gotowa może rozchorować się gorzej — to lepiej nie pójdę; zresztą jak chcecie, ojcze Jakubie! — zawołał nagle Józiak, oglądając się znów wokoło, czy kto nie wołał po imieniu.

— Ano, owszem, pójdziesz, moje dziecko, musisz iść. Trzeba ci teraz wyznać prawdę — rzekł zakonnik, który od dawna był pewny, że Józiak zwróci pierwszy mowę na ten przedmiot. — Kobiecie tej zmarł nie tylko ten syn, ale kilkoro dzieci... została sama jedna na świecie, bez krewniaków, prócz jednego bratanka, co go kiedyś oddała do Dzieciątka Jezus.

— Jak to?

— A tak, Józiaku! To krewna twoja — i nie stryjeczna, ale rodzona siostra twojej matki, co cię oto kiedyś podrzuciła.

— Ciągle dziś mówicie ze mną zagadkowo, jak to kum Szczepan na was narzekał... To chyba nieprawda, że to ta sama kobieta — szepnął Józiak nie dowierzając.

— Najświętsza prawda! Chciałem ino przekonać się o twoim sercu... ano i wiem, że widząc czyją biedę, nie zawziętej że nie pamiętasz o krzywdzie, prawda? A tak jakbyś pragnącego napoił, jakbyś zdrowie jej wrócił, kiedy oto po synowsku do niej przyjdziesz.

— Nie wiem, ojcze!

— Ano wiesz! Dwoje was tylko krewnych, umrzeć by nie mogła spokojnie, gdybyś jej nie wybaczył... Jakbyś był synem prawdziwym, matkę ci zastąpi — zobaczysz.

— Biedne kobiecisko! Nie dziwota, żem w pierwszej żałości gorzkie słowo wymówił... Czy to nie znacie mnie, ojcze? Chodźmy!

Przewidział trafnie kwestarz, Michałkę choroba jakby przez pół opuściła. Nie wstała z łóżka, ale ogarnęła się nieco, i tyle życia przybyło do jej szklistych oczu, że twarz ta wywiędła a zwyczajna, której rysy, mimo zużycie, zachowały ślady dawnej udatności zmysłowej — jakoś wyszlachetniała. Zdawało się nawet, że wyschła szyja i zapadłe policzki nie tak żółte i martwe jak przedtem.

— Przyszliście! Bóg łaskaw na mnie, nie opuszcza mnie jeszcze! — zawołała całując ze łzami ręce ojca Jakuba i Józiaka, dla którego dosyć było jednej jej łzy tylko, aby go rozbroić i zjednać na zawsze; od samego dźwięku jej głosu, drżącego i ochrzypłego, serce żywiej mu biło. Nowe zupełnie uczucie przejęło go: litości, obrony, pociechy dla tej chorej, biednej kobiety — i jakiegoś smutnego zadowolenia, że przecie jest ktoś na świecie, co go krewnym nazwać może.

Tajemnica istotna tego na pozór nadzwyczajnego, a w istocie bardzo, niestety, zwyczajnego wypadku została tylko pomiędzy panią Anielą, Michałką i Grzybińską. Ojciec Jakub, będąc u kuma Szczepana, powiedział tylko, że przypadkiem wynalazł ciotkę Józiaka, wdowę po propinatorze spod Lublina, panią Michałkiewicz (tak i zapisaną była od dawna w księgach ludności, chociaż prawdziwe nazwisko, tak jak Szczepaniak, miała wiejskie: Michalczak). Rozeszła się wieść po ulicy Głębokiej, że to kobieta z grosiwem i że oczywiście Józiak, jako jedyny krewniak, może sobie założyć warsztat i będzie panem całą gębą.

Najserdeczniej ucieszył się z tego Maciuś i na oblanie dobrej nowiny przyniósł do Fidrykowej flaszkę anyżówki, którą do połowy we dwójkę wysączyli, przekąsając mularskim blutwurstem. Podwoiła się jego radość, a żałość wdowy, że z jej powodu opuścił ją pewnie na zawsze potulny, cichy Józiak, któremu nawet, kiedy był biednym sierotą, gotowa była oddać tłustą łapkę i przemienić się z Fidrykowej na Sierocką.

— A niechże tego ojca Jakuba najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną! — mówił kum Szczepan podczas lekcji do córki i Gulmańcewicza. — Choroba... jakie przytomne, obrotne człeczysko, nie darmo w wojsku zaraz po pierwszej bitwie został sierżantem. Patrzcie, państwo! Kobieta jakaś, zoczywszy Józiaka, krzyknęła: „Wszelki duch Pana Boga chwali!" Wymiarkował zaraz, że to nie bez kozery, nuż za nią tropić — i wytropił, że Józiak przypomniał babinie nieboszczkę jej siostrę; dalej z nią w gawędę — no i pokazało się, ale ta dokumentnie, sprawdzone w książkach u Dzieciątka, że jak dwa a dwa cztery, Józiak — jej bratunek.

— Kochany panie majstrze, cóż to za kobieta? — zapytał Gulmańcewicz pocąc się przy olbrzymiej szklance kawy.

— Ojciec Jakub powiada, że to schorowane, zbiedzone — i nie myśl pan, panie Marcinie, żeby taka baba, jak to nie przymierzając nasza Jakubowa. Ma to być niczego kobiecinka, coś tak z waćpańska. Ano, szkoda, że chłopak wyniósł się od Fidrykowej naszej, pono ta ciotka ma nieco grosza, mogliby oto, złożywszy do kupy, zaraz założyć większy warsztat, albo nie?

— Strzeżże mnie, Panie! Kazałbym sobie zaraz zrobić u nich meble, mlle Marceline!

Marcysia, której cierpiąca twarz Józiaka, odkąd jej nie widywała, przypominała się częściej, po bratersku ucieszyła się ze szczęścia przystojnego sieroty. Wszyscy jakoś żałowali, że nie mieszka już na Głębokiej, i coraz więcej a częściej chwalić go zaczęli.

Jednym z najlepszych darów na tym świecie jest powodzenie, bo przed nim wszyscy biją czołem: wielcy i mali, mądrzy i prości, możni i biedni. A choć biedny o tyle lepszy od możnego, że ma więcej współczucia dla bratniej niedoli, ale powodzeniu bratniemu, jeśli mu na drodze nie zawadza, lubi zarówno dworaczyć jak możniejszy. Wszędzieśmy zawsze ci sami!

USTĘP TRZECI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Bez pożegnania zeszedł na Mostową i wykupiwszy u Moramszy dewizkę, nie mógł przenieść na sobie, żeby nie wstąpić do Jabłuszków. Kacpra Melchiora Baltazara, trzech imion, nie było w domu, tylko wchodząc do kuchni spotkał wychodzącego właśnie Kocia, który mu ze zwykłą grzecznością oddawszy ukłon przypomniał, żeby go kiedy raczył odwiedzić.

— Porucznik zakochał się w panu na serio, ciągle mówi: „Jakby ten pan Marceli pięknie wyglądał w mundurze, chociaż i tak nic mu nie brakuje" — dodał z głębszym jeszcze ukłonem.

Domcia, nieco mizerna i od bólu zębów podwiązana, przyjęła Marcelka jednak z głośnym wykrzyknikiem:

— A przecież! A cóż to za łaska! Czy się godziło nie być tak długo! Rozgniewałeś się pan na nas chyba — i ręki, którą jej podał, nie puszczając.

— Strzeżże mnie, Panie! Temu trzy dni byłem przecie u państwa...

— Trzy dni, bardzo dawno!

— Mama moja przyjechała.

— Doprawdy? Pani Kontrolerowa — ach! jakże się cieszę, panie Marcelku! Ale i smucę się, bo pieszczoszek rzadziej przyjdzie do nas.

— Strzeżże mnie, Panie! pani Domicelo najdroższa, owszem, przyszedłem prosić panią, żeby mąż mógł wytłomaczyć mamie.

— Co takiego?

— Żebym się mógł wyprowadzić gdzie od mamy i mieszkać oddzielnie sam czy to przy kim w mieście.

— Czemu? — zapytała kobieta, przenikliwie patrząc.

— Ten kowal i cała kompania tameczna tak ordynarna, że już rady sobie z nimi dać nie mogę.

— A jednak dotychczas nie była ordynarną, może do serca panny Marcjanny trafił ktoś szczęśliwszy od pieszczoszka?

— Brońże, Panie Boże! Ani ja, ani nikt nie myślał trafiać.

— Słuchajże, panie Marcelku — rzekła kobieta po chwilowym namyśle, kładąc mu rękę na ramię. — Mamy właśnie odstąpić pokoik. Nie potrzebujesz nawet mebli, stoją już tam: sofa, stoliczek, szafka, a nawet biurko, i za wszystko trzydzieści złotych miesięcznie, a jak dla pana — cztery ruble, w całej Warszawie tańszego nie znajdziesz. Chodźmy obejrzyć! a przedtem kieliszek grochowskiego.

— Cela a plu beaucoup à moi, très beaucoup — mówił Marcelek obejrzawszy z usłużną gosposią pokoik, gdzie poustawiane mebelki zdawały się czekać na niego.

— A dewizki wykupione?

— Przed chwilą, od Moramszy.

— No to idź, Marcelku, śpiesz się do mamy. Zdaje mi się, że nie jestem Baltazarową, kiedy mnie ten paniczyk odwiedzi, odżyję zaraz, humor mam weselszy, zęby przestają mnie bolić i nawet Kocio mniej mnie gniewa.

— Za cóż Kocio panią gniewa?

— Trwoni pieniądze, przegrywa grubo, największy majątek to nie wystarczy, a cóż dopiero...

— Więc on nic nie ma?

— Owszem, ma tam kilkadziesiąt tysięcy, ale czy na długo mu wystarczą, jeśli tak żyć będzie. Idź już do mamy, panie Marcelku, jej tam tęskno, idź! — zawołała Domcia patrząc przez okno na podwórze, gdzie z głównej sieni domu wyjrzał parę razy krostowaty nos i zatarta fizjonomia Kocia.

Marcelek szedł najpowolniej ku domowi, dopiero przy skręcie na Głęboką, ujrzawszy z daleka okno na facyjatce otwarte i w nim wydatny profil mamy, zaczął pędzić co tchu. Ze stukiem wbiegł na wschody, z hałasem drzwi otworzył, z uniesieniem zawołał: „Ma chère maman!" i z wprawą ucałował rękę matki.

Gulmańcewiczowa, przycisnąwszy go do piersi, odwróciła się na chwilę, żeby jej łez nie widział, nie lubiła okazywać przed nim macierzyńskiej czułości, mniemała, że winna to swojej godności i przyzwoitości, o którą zawsze dbała nadzwyczaj.

— Jeżeliś przez ten czas tak się prowadził, jakeś tu gospodarował, filutku, to nie mam z czego cieszyć się bardzo.

— Strzeżże mnie, Panie! maman, cóż tu złego się stało?

— Kołdra poplamiona, krzesełka nie pookurzane, lustro popstrzone, podłoga nieczysta i w kuchni wszystko, nie rozumiem czemu, w nieporządku, przecież jadałeś na mieście i nikt tu nie gotował — dodała matka, z radością spostrzegając, że twarzyczka jedynaka jakoś zyskała przez ten czas na urodzie i wyrazie, którego tylko jej przychylne oczy mogły dopatrzyć.

— To, mamo, od mojej choroby, kiedy mi tu ziółka gotowano, widać, jeszcze Jakubowa nie uprzątnęła — skłamał Marcelek, nie chcąc przyznać się, że często sam wieczorami rozmaite przysmaki sobie przyrządzał.

Kum Szczepan widząc nieraz z podwórka, jak późno w noc świeci się na facjatce, ubolewał, że pan Marcin pracuje tak nad książką albo nad rysunkiem, a pan Marcin warzył sobie w kuchni jajecznicę, zacierki na mleku lub coś podobnego i dla strawności do poduszki popijał zwykle ponczykiem lub też krupnikiem własnej roboty.

— Jakże, mon cher enfant, usłuchałeś rad matki, nie zapomniałeś, o com cię w liście prosiła? Nie zdaje mi się, wiem, żeś wciąż na dole przesiadywał i że już tym towarzystwem przesiąkłeś zupełnie.

— Strzeżże mnie, Boże, ma chère maman! Źle mamie powiedziano. Coraz rzadziej bywałem i byłbym najszczęśliwszy, kochana mamo, żebyśmy mogli wyprowadzić się stąd gdzie bliżej w miasto, bo i do biura mam daleko, i z tymi ludźmi rady sobie dać nie mogę.

— Marcelek jest nieuważny, zanadto zapewne zapoufalił się ze Szczepańskim, z córką jego i gniewa się na konsekwencje, których winę niech sobie sam przypisze. Może z kim poróżniłeś się? — zapytała Gulmańcewiczowa dosyć żywo.

— Strzeżże mnie, Panie! Owszem, i Szczepaniak, i panna Marcjanna lubią mnie może bardziej niż dawniej i zawsze bym na lekcje mógł tu co drugi dzień przychodzić, ale cóż mi z tego, ma chère maman, że mnie lubią. Dziś na przykład przyszli mi donieść do biura, że mama przyjechała... koledzy nażartowali się tam z nich, nakpili i myśleli jeszcze, że to moi kuzyni — rzekł z gniewem Marcelek, nie mogąc zapomnieć listu o pomidorach.

— Otóż to nieszczęście, że tacy ludzie lubią się narzucać i pchać wszędzie! — zawołała Gulmańcewiczowa, nadzwyczaj ciesząc się w duszy, że nieodrodny jej synalek tak dba o swoje godność i tak się uraził o przypuszczenie kuzynostwa. — Wyprowadzimy się stąd wkrótce, ale do końca półrocza musimy tu jeszcze pozostać.

Rozmowę tę przerwało wejście Jabłuszki, który już się dowiedział, nie od żony, ale na mieście, o przyjeździe klientki.

— A, daję najświętsze słowo honorowe, nie mogła pani Kontrolerowa dobrodziejka nic doskonalszego pod słońcem zrobić jak to, że przyjechała do Warszawy! — zawołał z głębokim ukłonem, biorąc jej rękę, którą mu nader uprzejmie dano pocałować.

— Kochany panie Baltazarze! siadajże pan z łaski swojej. Może gruszeczkami lub chlebem wiejskim mogę służyć — a mam tu dla żony i świeże masełko, i trocha konfitur własnej roboty.

— Ach! pani Kontrolerowo dobrodziejko, na tyle pamięci o nas, na tyle łaski najłaskawszej, jestem nie wiedzieć kim, czy zasługujemy na nią — rzekł z ukłonem jeszcze uniżeńszym. Oczki spod okularów tak mu drgały szybko, rękę przykładał do serca i tak jakoś krzywił się płaczliwie, że ujęta pani Kontrolerowa, zapomniawszy na chwilę o granicach, jakie według jej mniemania położenie towarzyskie między nimi zakreślało, rzekła nie bez wzruszenia:

— To raczej ja nie wiem, jak za tyle trudów i starań podziękować, uczciwy panie Baltazarze!

— Zaufanie pani dobrodziejki i przyjaźń pana Marcelego starczy mi aż nadto za wszystko; a to, coś pani powiedziała, tak jest dla mnie zaszczytne, że nie potrafię nawet odpowiedzieć — odparł ściskając w obu rękach dłoń Marcelka, któremu po twarzy przebiegł uśmieszek nieznaczny, dojrzany jednak przez Baltazara.

— Mon cher enfant! może byłbyś tak dobry popytać się teraz w cyrkule o służącą dla nas, a my tymczasem pogawędzimy z kochanym panem Baltazarem.

Marceli odszedł.

— Co to jednak wiejskie powietrze, jak to służy pani Kontrolerowej dobrodziejce! Aż miło pomyślić, jak to u siebie pani dobrodziejka odżyjesz zupełnie, a nad Narwią powietrze jeszcze zdrowsze niż w Lubelskiem. Za parę lat może pani dobrodziejka pozwoli i mnie zamieszkać w Wilczym Dołku. Mógłbym się zajmować i wójtostwem, i rachuneczkami, znam się troszeczka i na rolce, ja rodem choć z miasteczka, ale to tak jakby ze wsi.

— Jak to, zdecydowałbyś się porzucić Warszawę, panie Baltazarze? Mniemam jednak, że musisz dosyć zarabiać, dwoje państwa tylko.

— Tak się zdaje, pani Kontrolerowo dobrodziejko. A uręczam najświętszym słowem honorowym, słowem uczciwego człowieka, że wolałbym oto na wsi przyjąć po prostu obowiązek prywatny, w domu oczywiście przyzwoitym i dobrze znajomym, jak pani dobrodziejki, niż tutaj biegać za tysiącznymi interesami, na których jestem nie wiedzieć kim, czy się nawet zarobi tyle, co potrzeba na życie i utrzymanie domu.

— Nie przypuszczam, żebyście państwo żyli depansownie.

— Gdzież tam! Najskromniej, najpotulniej, pani dobrodziejko. Czasem, jak tam kto przyjdzie, na przykład pan Marceli, no to nie podobna znowu nie pokazać się po ludzku, jak Domcia powiada, ale teraz, kiedy jakoś wszystko idzie tak oporem, nieraz już myślałem, o nieraz! żeby przedać fortepian, meble i oto nająwszy gdzie madziudzie mieszkanko za miastem czekać, aż procesu tego nie wygramy, i udać się potem do łaski pani Kontrolerowej dobrodziejki.

— Wierz mi, panie Baltazarze, że nie będziesz żałował starań i zabiegów, znasz mnie przecie dobrze. Nie zapominam o żadnej przysłudze, tym bardziej takiej, od której zależy prawie cały przyszły los dziecka i moja własna spokojność.

— Nie wątpię wcale, pani dobrodziejko, nie wątpię, ale ośmielę się przypomnieć jej, że fundusze nasze wkrótce się wyczerpną, koszta będą coraz liczniejsze, a chcąc jechać, trzeba smarować, pani dobrodziejko. Koło pana adwokata krążyć już zaczynają wysłańcy Szpagatowicza o układy; ale żartują sobie chyba ofiarując tak mało. Jestem nie wiedzieć kim, nie oni nam, ale my im podyktujemy prawa, jak mówił właśnie pan adwokat. Słuszność przy nas, a Opatrzność Najwyższa jak czuwała, tak czuwa nad nami!

— I dzięki panu, panie Baltazarze! nie potrzebowaliśmy udawać się do Żydów; znaleźliśmy poczciwego

Szczepańskiego, któremu jednak wypada oddać niedługo, choć może być najpewniejszy odbioru.

— We właściwym czasie, we właściwym czasie, pani Kontrolerowo dobrodziejko, skądżebyśmy teraz wzięli?

— Mam wprawdzie kilkaset złotych, com przez pobyt na wsi zaoszczędziła i — mówiąc między nami — od dawnych wierzycieli odebrała, ale na życie mi są potrzebne: Marcelek kosztuje.

— Najoczywiściej, coraz więcej, choć to pieniądz nie stracony, bo pan Marceli porządniuteńki człowiek, dbały o siebie, nie hulaka jak inni ludzie w jego wieku; ani zbytków, ani trunku, ani kart!

— A brakowałoby też tego tylko...

— Uwierzy też pani Kontrolerowa dobrodziejka — dodał nagle Jabłuszko — że jest tu Żydek jeden, niejaki Chałek Barbones, wcale nieźle się mający, który dowiedziawszy się z boku o naszym interesie, miałby ochotę albo go nabyć, albo też zamienić kamienicę wcale przyzwoitą na Gęsiej ulicy za pretensje do Wilczego Dołku. Obawiałem się, czy nie podstawiony czasem przez Szpagatowicza, ale nie — na serio chce nabyć.

— Nie sprzedałabym ani zamieniła, może by on chciał pożyczyć na procent niezbyt wielki na poparcie.

— Po co się to wdawać z lichwiarzami, pani Kontrolerowo, czy u nas pieniądze do wyrzucenia, czyśmy tacy bankruci, żebyśmy u poczciwych ludzie nie mieli zaufania? Pani Kontrolerowa dobrodziejka raczy mi ufać, prawda?

— Bez zaprzeczenia, panie Jabłuszko.

— Pozwoli mi działać tak, jak po głębokiej rozwadze uznałem za najwłaściwsze z najwłaściwszych?

— Nie wiem, czego się to ma tyczyć?

— Tylko tego jedniutkiego: kiedy tu przyjdzie Barbones i będzie mówił o nabyciu tego interesu, niech pani Kontrolerowa nie odmawia mu od razu i wchodzi niby z nim w układy, bada jego warunki, które oczywiście odrzucimy przy końcu najbezwarunkowiej.

— Cóż pan masz za myśl?

— Najprostszą z najprostszych i najuczciwszą z najuczciwszych, pani Kontrolerowo dobrodziejko, dostać tym sposobem pieniędzy na mały procent łatwiej, niż gdybyśmy sami poszli prosić o pożyczkę.

— A to od kogo, jak?

— Pani Kontrolerowo! Muszą być pieniądze, tamta strona soli, i my posolimy, ale dyplomatyczniej, jak powiada pan adwokat. Otóż, aby tylko były pieniądze, to daję najświętsze słowo honorowe — mniejsza, od kogo i jak. Oddamy przecie wkrótce i...

— Na obiadek do nas, już na stole, nie pogardź pani nami, wielmożna pani Kontrolerowo dobrodziejko — rzekł wchodząc nagle Szczepaniak, z którym Jabłuszko przywitał się grzecznie, ale bardzo poważnie.

Wkrótce nadbiegła Marcysia z buziakiem spieczonym przy ogniu i daremnie szukając oczyma Marcelka, powtórzyła prośbę ojca. Jabłuszce drgały oczy, gdy się przyglądał urodziwej kowalczance. Gulmańcewiczowa, acz nierada, że jej przerwali naradę, wobec jednak świadka, co najlepiej wiedział, ile dla niej Szczepaniak dał dowodów więcej niż życzliwości, nie miała serca odmówić, tym bardziej że Marcelek nadszedł także niebawem z miną skrzywioną, najwyraźniej dowodzącą, że apetyt niecierpliwie się dopominał.

Jabłuszko pożegnał ich z milutkim uśmieszkiem.

III

W kilka dni po przyjeździe Gulmańcewiczowej trędowaty Chałek Barbones, właściciel symulacyjny nieruchomości na Gęsiej ulicy, finansista z przystrzyżoną brodą rudokasztanowatą, z skałką na oku, ubrany nieco po starożydowsku i nieco postępowo: w długim chałesie, bez krymki i w palonych butach, zaszedł do kuźni na Głębokiej ulicy i częstując kuma Szczepana tabaką zapytał o mieszkanie pani Kontrolerowej. Zdziwiwszy się bardzo, że: awaj! na facjatkę przemieszkuje ta dame, poszedł na górę i bawił przeszło godzinę.

W parę dni zjawił się znowu ten sam obywatel. Nie zastawszy pani Gulmańcewicz, czekał, aż powróci, u Fidrykowej i w kuźni. Zaczynał gawędkę z kumem Szczepanem i z Maciusiem, ale robotę mieli pilną i niechętnie mu odpowiadali.

Znowu w trzy dni, na kilka godzin przed szabasem, zjawił się Chałek z drugim Żydkiem, Szają Mordką, krzywym, małym chasydem z krzywym nosem i konferowali z tą dame przeszło pół godziny. Potem szwargotali w sieni, Szaja odszedł, a Barbones skręcił do kuźni i uprosił kowala, że wyszedł z nim na podwórko.

— Mój panie majster! prosziłbym, może by poszłyśmy na piwo albo na miód do Ickowej na Rybaki, mam do was proszbę bardzo ważne.

— Choroba tam z miodem i piwem, nie mam czasu, kupcze, gadaj, co chcesz!

— Za wielkim pozwoleniem, nie zagniewajcie się, panie majster! Wy gospodarsz kamienice i ja gospodarsz, między obywatele delikatne ludzi — to takie interes nie dziwnemu.

— No, prędzej, o co wam idzie?

— Ta pani, ta dame z facjatki, wy jako gospodarsz właszciciel muszicie wiedzieć najakuratne, czi piniężne jest?

— Cóż to, do stu par bizunów! czy ja w worku jej siedzę? Ma się wie, mospanie, że pieniężna!

— A zoj! — cmoknął finansista.

— Ale cóż to was obchodzi, kupcze... co macie za interes? — zapytał Szczepaniak, który nadzwyczaj był ciekawy, po co ten Żyd nawiedza Kontrolerowę: jej samej ani Marcelka nie śmiał zapytać.

— Widzicie, kochany panie majster, wy ućciwe człowiek, znają was tu wszystkie, więc wam na zaufanie mogę powiedzieć, ale tak, między nami, dajecie mi słowo, że między nami i nikogo szie nie dowiaduje o tym.

— Bodaj was też z słowem zaraz! Taćże człowiek niedzisiejszy, zaraz tam będzie przed lada kim obracał językiem... zresztą — chcesz, gadaj, nie chcesz...

— No wierzę wam, wierzę. Widzicie, ta dame ma do sprzedania wioska, to jest nie wioska, ale pretenzje... może wam to zawiadomione?

— Nie, nie wiem — odrzekł krótko Szczepaniak, którego to zwierzanie finansisty zaciekawiało coraz bardziej. — Więc mówicie: ma wioskę?

— Otóż, kochane panie majster, uważcie, że tego wioseczkie nie tak łatwe będzie dostać, jak się widzi. To żadne interes jest dla niej. Znacie pana Jabłuszkie?

— Znam, albo co?

— Oto pan Jabłuszkie robi ten geszeft. Niedalekie ona z nim zajedzie, auf meine munes, na sumienie moje, niedalekie! Jeżeli ona gołe jest, to będzie miała figie, a nie Wilczy Dołek... Słuchajcie, majster, chciałem z nią taki handel zrobić: dacz jej moje kamieniczke, no i dołożyć bares geld półtora tysiąca... albo to złe? Kiedy ona uparte jest i nie chce przystać; no to ja wam powiadam, Chałek Barbones, właściciel domu z Gęsiej ulicy, że pójdzie z torbą po grzybie.

— Choroba! A gdybyście wy, kupiec, wzięli ten interes, to byście wygrali, co? — zapytał Szczepaniak, z niedowierzaniem patrząc na Żyda.

— A jużci, jak mi będziemy popichacz, to by i poszedł zaraz inaczej. Nam o wielkiego zarobek nie idzie, aby był, widzicie, a chcąc zarobić geld, trzeba dać geld. Kilku nas by złożyło się i by było — gut, zoj! Kiedy ona nie chce, no to bądźcie pewny, że oni z tym Jabłuszkie spadną z piecem na łeb. Mój majsterku! Wy przecie gospodarsz, delikatne człowiek, was wszistkie znają jako bardzo uczciwe, no, ja i z nią mówiłem o was, poradźcie jej, że Jabłuszkie z niej nic nie zrobi, kiedy ona nie ma geld. Będzie żałować poniewczasu, mój panie majster, już wam za to piękne prezent zrobię.

— Idź sobie kupiec, idź, pókiś cały! A choroba mnie tam wtrącać się do interesów pani Kontrolerowej. Widzisz go! skąd mu do łba przyszło, żebym ja tam radził komu! Ruszaj na złamanie karku.

— No, nie chcecie, poczciwe majster, to trudne, a ona pójdzie w tym geszeft, pójdzie z torbą po grzybie.

— Mówiłem ci raz, do stu piorunów, żebyś zmykał, pókiś cały.

— Nu, nu, idę, ja wiem, co wy przyjaciół tej pani, Dowicie potem, że Chałek Barbones potcziwe człowiek, kiedy bendzie za późne, kochany majster! — zawołał Żyd przyśpieszając kroku. Musnął brodą, uśmiechnął się przyjemnie i zamruczał: — A fajn, a fajn! — Obejrzawszy się potem, że nikogo nie ma na Głębokiej, przyglądał się domkowi bacznie, zaszedł z jednej, z drugiej strony, oko błyszczało mu jakby odblask od kilkudziesiąt szabasówek — cmoknął, zawołał jeszcze: — A fajn, a fajn! — i poszedł prędko w miasto. Na rogu Zakroczymskiej spotkał tak zwanego Porucznika.

— No cóż, Chałek? Sakr-panie, siedziałeś wieki, jakże tam majster?

— Jeśli Chałek nie wziął go na takie muche, co aż strach! no to nigdy nikomu nie weźmie! A z panem Jabłuszko czy dzisz się zobaczę, bo już szabas niedługo?

— Wstąpmy na kufelek bawara, nim pójdziemy do niego, a tymczasem to mi opowiesz, Chałeczku! Sakr-panie, zimno jakoś.

Szanowna para weszła do bawarii na Nowym Mieście.

Tego samego wieczora w piwiarni pod ósemką, kiedy kum Szczepan przyszedł na partyjkę taroka, wszyscy partnerowie zauważali, że wbrew zwyczajowi jakiś był znękany, małomówiący, nie zaklął chorobą i najjaśniejsze pioruneczki nie wymknęły mu się z ust ani razu. Przy tym grał nadzwyczaj nieuważnie, aż raz Porucznik podrapał się w plaster na oku, cisnął karty i chciał wstać od stołu, ale, widać, przez wzgląd na kilkoletnie koleżeństwo tarokowe zmiarkował się, mruczał tylko niechętnie przy każdym bąku Szczepaniaka, lecz aż do końca partii wytrzymał cierpliwie.

— Cóż ci, u licha, stało się, stary kamracie, poczciwy majstrze, czyś na czczo Żyda spotkał, czyś jamai albo barbarzyńskiego trunku podniósł kubełków... sakr-panie, co niemiara — a to po prostu nie wiedziałeś, co trzymasz w ręku, dlatego nas i ograł Serdapis, krawczyna mizerna, u kroćset batalionów — a kiedy kulki gwizdały, to się stało uważnie, jak do parady, brzuch w tył, piersi naprzód! Bębny, sakr-panie, bom, bom! — zawołał Porucznik wywinąwszy laską młynka, kiedy po grze odprowadził Szczepaniaka na Głęboką.

— A mój panie Poruczniku, innemu w mojej skórze byłoby jeszcze markotniej.

— Cóż to, u milion bomb i granatów, czy ci córka zachorowała, czyś pieniądze zgubił?

— E, córka, dziękując Bogu, zdrowa, a pieniędzy nie ma tam człek na gubienie.

— Kiedy ani jedno, ani drugie, to sakr-panie, staremu wojakowi Szczepanowi Szczepaniakowi nie godzi się, sakr-panie, wara spuszczać nos na kwintę, jakby rekrut jaki!... Ostro tylko, to złe przeminie i marsz, marsz, bom, bom, bom! — zawołał wywijając laską i udając znowu głos bębna, którego donośny gatunek bębnił mu już od godziny w mózgownicy po kilkunastu kuflach bawara.

— Choroba to, mój panie Poruczniku, co się dzieje na tym świecie!

— Cóż? to, co zwykle, do stu set karabinów! Jednych diabli biorą, a drudzy stoją w szeregu i szlusują, jak mówił nasz pułkownik, a był to człowiek, sakr-człowiek... bom, bom, bom!

— Panie Poruczniku, wiecie przecie ten interes pani Kontrolerowej, co to z panem Jabłuszko jeszcze w zimie pierwsiście mi mówili i zaglądaliśmy do hipoteki... no, niby potem trochę tam pieniędzmi wygodziłem.

— Ba, a jakże, pamiętam najdoskonalej. Suchy Szpagat w Płockiem czy Augustowskiem nad Narwią.

— Choroba tam Suchy Szpagat: Wilczy Dołek... to Sucha Rękawka do tego Szpagatowicza należy.

— Sakr-panie, prawda! Lepszą masz ode mnie pamięć, poczciwy majstrze wiarusie! Więc cóż? Chcesz, żeby ci oddała pieniądze Gulmańcewiczowa... a spodziewać się, niech odda! To skąpy babsztyl musi być, pewno na grajberach sypia. Cóż to, taki interes mieć w ręku, to nie fatałaszki, to kapitał, paneczku, a toć wiesz najlepiej, jak nam Jabłuszko opowiadał, i ja bym ci także wtedy nie radził... sakr, sakr! a mówiłem, pamiętasz? Krótki termin, majsterku, krótki termin najlepiej, najświęciej! Duś babę, do stu tysięcy moździerzy i tołombasów, duś, niech odda... brum, brum, brum!

— E, gdzie tam, nie o tym mowa. Dyć u niej pieniądz to tak jakby u mnie.

— O nie, majsterku, lewo w tył zwrot, lewo w tył zwrot! Wolę zawsze, niech mi tu brzęczy w kieszeni niż u kogo, wolę.

— Choroba... dogadać się nie można z panem Porucznikiem.

— No, no, krok podwójny, marsz!

— Widziałem, że od kilku dni przychodził tam do pani Kontrolerowej jakieś Żydzisko z Nalewek, niby lepiej tam ogarnięty, pono właściciel kamienicy, i markotno mi było, co on tam może szachrować, aż dopiero dzisiaj Żyd w gawędę ze mną i nuż macać mnie, czy pani Kontrolerowa ma pieniądze, i powiada, że cała ta spekulacja nic nie warta, że pani Kontrolerowa przegra, niech ino wyda grubych pieniędzy, że pan Jabłuszko najgorzej radzi... choroba, co nie wygadywał ten Żydzisko; że chciał dać jej kamienicę i półtora tysiąca, kiedy ona nie chce, powiada, no to figę dostanie.

— Jak wyglądał ten poganin?

— Ano tak, widzi się, jakby na jedno oko nie dowidział — odparł kum Szczepan opisując mniej więcej powierzchowność Barbonesa.

— A to może Chałek z Nalewek... naprawdę ma tam kamienicę. Znam tego psubrata, to matacz, sakr-panie, jakiego świat nie widział, może obełgać, zobaczysz... bo to najgorzej mieć jaki bądź interes z kobietą. Ale drwij sobie z tego, nie zginą ci pieniądze... już tam Jabłuszko w niepewny interes się nie wda, nie bój się, bratku!

— Niech tam najjaśniejsze pioruneczki... pieniądze! Mnie idzie o coś ważniejszego.

— A, sakr-panie, diabli tam wiedzą, o co ci idzie, mój majstrze! Bądź co bądź, radziłbym ci, żebyś oto nie tracąc czasu jutro zaraz poszedł do Jabłuszki poradzić się albo też przestrzec go, że ten Chałek czy tam diabeł jaki, bo Bóg wie, czy to on, nachodzi Gurmankiewiczową, jak tam jej, Gulmańcewiczową. Nawet pan Baltazar, do stu fur beczek, przypominam sobie, mówił mi, że ma jakiś interes do ciebie, majsterku, i że będzie w tych dniach u ciebie idąc do Gurmankiewiczowej. A kiedy powie, że będzie, to jak amen w pacierzu... nie masz więc po co wlec się do niego na Mostową.

— Czym rychlej zbyć co z głowy, tym lepiej. Żebym ja to ośmielił się z panią Kontrolerową pogawędzić jakoś tak otwarcie...

— A to czemu, przepraszam cię, mój majstrze, taki z ciebie baran, że nie śmiesz?

— E, choroba... mój panie Poruczniku, to już was proszę, żebyśmy oto jutro mogli zajrzeć do pana Jabłuszki.

— Koniecznie jutro? Poczekajże, tak, przed wieczorem o piątej, o szóstej przyjdź oto majster do Winawera na miód, ja go tam sprowadzą.

— Bardzo będę obowiązały panu Porucznikowi.

— Fatałaszki, mój brachu! Cóż to za wielka historia! Nie masz oto parę złotych drobnymi na podorędziu... a wiesz na co? Sakr-panie, klucz oto zgubiłem od kwatery i trzeba będzie przenocować chyba w hotelu jakim.

— A to chodź pan do mnie!

— Subiekcja.

— Choroba tam subiekcja!

— Ano zgoda, wiarusie, po obozowemu, po żołniersku, sakr-panie!

IV

Nazajutrz przed wieczorkiem kum Szczepan czekał już u Winawera na Mostowej przeszło dwadzieścia minut, nim z Porucznikiem przyszedł Jabłuszko, ubrany stosownie do pory w prunelowy tużurek i letnie majtki.

— Witam, witam najzacniejszego pana Szczepaniaka, poczciwego majstra naszego, toćże my to w jednym bractwie widzieli się nieraz i robiliśmy interes, oto i Porucznik tyle mi zawsze o panu wspomina, pani Kontrolerowa jeszcze więcej, znamy się więc od dawna, a dają najświętsze słowo honorowe, nie poznaliśmy się jakoś bliżej. Jakiegoż się miodku napijemy, panie dobrodzieju?

— Pan dobrodziej pozwoli, mospanie, że to ja prosiłem.

— Nic straconego, nie bój się, postawi pan Jabłuszko jedną, a ty drugą i tam dalej — wtrącił Porucznik i zarżał gardłowym śmiechem.

— Kiej to czasu szkoda, a mnie pilno do kuźni — mruknął Szczepaniak.

— Poszedłem w te pędy do pani Kontrolerowej, jak mi tylko Porucznik zakomunikował to, coś mu pan raczył o Żydzie nawiedzającym panią Kontrolerowę nadmienić, spotkałem ją właśnie po drodze, za co jestem najserdeczniej obowiązany. Prawda najświętsza z najświętszych, że jej proponował zamianę — ale mogę to panu z najrzetelniejszym ukontentowaniem wyznać, że oczywiście nie przystała na warunki, jak nawet inaczej przypuszczać nie można było. Jednak jestem nie wiedzieć kim, czy pani Kontrolerowa nie powinna była dać mi znać natychmiast po najpierwszej bytności Chałka.

— A co, sakr-panie, zgadłem?

— Tak jest, bez żadnego zaprzeczenia, Chałka. Na moje honorową uczciwość, nic trudniejszego, jak prowadzić interesa kobiecie, żeby ona tam nawet rozumy świata całego zjadła.

— A widzisz, kumie kamracie, mówiłem to samo wczoraj.

— Wprawdzie, gdyby zamierzała wejść w jakie układy z Chałkiem, nie omieszkałaby mnie zawiadomić natychmiast, ale zawsze przyznam państwu najprawdziwszą prawdę, że mnie to obeszło i ośmieliłem się wynurzyć pani Kontrolerowej, że istotnie najlepiej by było, gdybyśmy mogli znaleźć kogo, co by mu naprawdę można zbyć nasz interes i umyć raz na zawsze ręce od wszystkiego... Bo to tyle przy tym bieganiny, zmartwienia i awantur, że aż głowa oto najoczywiściej pęka czasami.

— Choroba... to krucho z pretencją pani Kontrolerowej? A takieś jegomość złote góry jej obiecywał! — zawołał ostro Szczepaniak, któremu parę szklanek miodu energiczniej rozwiązało usta.

— Bynajmniej, szanowny panie Szczepaniak dobrodzieju, ani ździebełeczka krucho, co się tyczy samego interesu. To złoty interes, pewny jak amen w pacierzu, murowany i najkamienniejszy, jak oto szklanka ta stoi przede mną, ale, mówiąc prawdę, notabeneczko pod najświętszym słowem honorowym, że to spomiędzy nas nie wyjdzie, pani Kontrolerowa nie ma po prostu dostatecznych funduszów na poparcie, na poforsowanie, jak to się mówi po naszemu.

— Jak to... sakr-panie, nie ma nic i może za nią sam wykładasz? A, winszuję, ale nie zazdroszczę, niech mnie dunder świśnie, nie zazdroszczę, Baltazarku!

— Jestem nie wiedzieć kim, jeśli choć grosik z własnych pieniędzy wyłożyłem, wyperswaduj więc sobie, Poruczniku, i proszę cię jak najsolenniej, rozumiesz, jak najsolenniej, nie powtarzaj przed nikim.

— Adyć, mospanie, miała przecie niedawno pani Kontrolerowa trzy tysiące złotych.

— Najakuratniejszy, najdokładniejszy rachunek, który sama pani Kontrolerowa prowadziła, przekonał nas, że mamy zaledwie tyle w kasie, ile potrzeba na opędzenie dziesiątej części najnaglejszych, najkonieczniejszych a nieuniknionych kosztów sądowych: stempli, opłat, wpisów itp., jak to państwo wiecie, jeśli kiedy prowadziliście choćby najmniejszy, choćby tylko działowy procesik.

— Ba! sakr, sakr!

— Ja tam, chwalący Boga, jako żyw, jeszcze nie miałem żadnego.

— Podziękuj za to Panu Bogu, najszanowniejszy panie majstrze, bo to twardy orzeszek do zgryzienia proces każdy cokolwiek znaczniejszy, a cóż dopiero taki!

— Ba! chcąc wojować trzeba mieć wojsko, a choć słuszność i zwycięstwo niezawodne, kiedy wojska ani w ząb, geld ani źdźbła, to stul uszy, każ sobie łeb ogolić i marsz do pociągu!

— I cóż to będzie, proszę łaski pańskiej? Toćże pani Kontrolerowa nie może stracić, przez Bóg żywy!

— A, jestem nie wiedzieć kim, wolałbym sam oto żyć z żoną suchym kawałkiem chleba i wodą z pompy, niż żeby pani Kontrolerowa, wezwawszy mnie do rady, miała się skarżyć na mnie potem. Uręczam honorową uczciwością, że jej i nieboszczykowi Kontrolerowi bardzo, bardzo wiele jestem winien. Ot, i to nawet, że człowiek radzi sobie, jak może, że, nie chwalący się, żyje z pracy uczciwej, to z ich łaski, to ich przykład. Jak własnym dziecięciem opiekowali się mną, poczciwi! — zawołał Jabłuszko krzywiąc się i wycierając spocone okulary. — Jeszcze jedną buteleczkę, zacny kumie Szczepanie! Przy kufelku jakoś się ludziska lepiej poznają i umieją się cenić nawzajem. Wypijemy oto zdrowie najuczciwszej, najszanowniejszej pani Kontrolerowej Gulmańcewicz.

— E, sakr, nie wzdragaj się, wiarus, na frasunek dobry trunek. Poradzim na wszystko, nie bój się, poradzim! — zawołał Porucznik i trącił nogą pod stołem Jabłuszkę wskazując mu twarz kowala, przybierającą barwę coraz bardziej burakową.

— A siła by też potrzeba było pieniędzy pani Kontrolerowej? — zapytał kowal.

— Panie majstrze szanowny! — odezwał się nagle Jabłuszko ujmując go za guzik od kapoty — miarkuję, że pan pod pewnym względem zrobiłeś sobie niemały uszczerbek przyszedłszy nam wtedy w pomoc, wiem nadto, że obecne pytanie nie na wiatr rzuciłeś, ale gotów byś może poratować nas znowu. Nie zwróciliśmy panu tamtego, żądać tego ani wypada.

— Choroba... tam, wypada, nie wypada — mruknął kowal, który już chustkę ze szyi z gorąca odwiązał.

— Ani potrzeba, panie Szczepaniak dobrodzieju!

Ani potrzeba. Pomówmy oto szczerze, pozwolisz pan?

— Bodaj to jegomości najsiarczystsze pioruneczki nie zatrzasły! A po kiego licha nie mam pozwolić?

— Wal zdrów, ani pytaj! — bąknął Porucznik.

— Pan Marceli Gulmańcewicz bywa oto w domu majstra i daje lekcje córeczce.

— Prześliczności dziewczyna, sakr-panie, na pułkownikową patrzy, co najmniej na Pułkownikową — wtrącił Porucznik.

— Przypuszczam, że dzieciaczki te kochane, a tacy ładniutcy oboje, spodobali się sobie i że pan Marceli za rok, za dwa zdawszy egzamen konduktorski lub też prędzej, kiedy się interesa wyklarują, przyjdzie do was, majstrze, po starodawnemu, oto skłoni się do nóg i prosić będzie o rękę córki. Czybyś majster mu odmówił?

— Ho-ho, adyć jegomość lepiej po prostu z mostu powiedz swoje, a nie zajeżdżaj tam z daleka! — zawołał uśmiechając się Szczepaniak, u którego trunek, wywołujący zwykle wszystko na wierzch — i wrodzoną prostym ludziom baczność podbudził.

— Daję najświętsze słowo honorowe, najprostszą drogą jadę, kumie uczciwy, i czuję, że byście zezwolili, nie dlatego oto, że pan Gulmańcewicz jest synem urzędnika, szlachcic nieubogi, że będzie architektem, ale że wam pieszczoszek jakoś przypadł do serca — i pewniście, że by córce potrafił zapewnić szczęście.

— Jużci, ma się wie, że pan Marcin poczciwy pan, że to dobre, łagodne jak panienka.

— Niech żyje! — huknął Porucznik wychylając duszkiem sążnistą szklanicę; współbiesiadnicy poszli za jego przykładem.

— Otóż pozwól siebie zapytać, kochany kumie, czybyście zezwolili, gdyby was, przypuściwszy, pan Marceli poprosił?

— A cóż wam przyjdzie wiedzieć? — zagadnął stary wesoło, wyciągając sobie zasmolone palce.

— Co by nie miał zezwolić, do stokroćset batalionów bomb i kartaczy? O, już śmieje się, w to mu graj, wnuczków chce się staremu, sakr, ładne by były!

— Takutenieczko sądziłem — rzekł Jabłuszko biorąc go drugą ręką za guzik z drugiej strony kapoty. — Znacie panią Kontrolerową, kobieta najlepsza pod słońcem, ale... czym skorupka za młodu przesiąknie... zawsze ona ma się za panią, ojciec jej był baronem, dziadek hrabią...

— Pradziad niechby sobie był księciem udzielnym, co nam do tego! Bierz go tam trzysta biesów! — wrzasnął Porucznik.

— Otóż z kobietą to delikatna materia wspominać o takich interesach, nie mówiłem też z nią ani słówka, ani mrumru, ale daję najświętsze słowo honorowe, zdaje mi się, że kto to wie.

— Kto wie! — Co? To Szczepaniak miałby się wpraszać jeszcze z panną Marcjanną, a do milionów sakrów, co też gadasz, panie Baltazarze?

— Dajcie ino pokój, panie Poruczniku, pan tu jaśniej jakoś niż wy kapuje rzeczy.

— Nie rozumiesz, nie mowa tu o wpraszaniu, Poruczniku — odparł niechętnie Jabłuszko — ale, powiedziawszy tak najprawdziwszą prawdę, pani Kontrolerowa gdyby i nie miała nic przeciwko temu, co być może, oto nie pozwoliłaby po prostu synowi bywać w domu majstra; tylko jeśli na to przystanie, jestem nie wiedzieć kim, zdawać się jej będzie, że ona i Marcelek robią niesłychaną łaskę, niesłychane poświęcenie z ambicji — rozumiesz, kumie?

— A Boga-ć tam nie rozumiem.

— Szlachcic, syn urzędnika, architekt, nieubogi, przystojny, młody, syn baronówny, rozumiesz, majstrze...

— O, rozumiem.

— ...stara się o córkę kowala. Tacy to ludzie na tym świecie, i to skądinąd dobrzy nieraz ludzie. Na przykład ona, żebyś klinem w głowę wbijał, jestem nie wiedzieć kim, czy wbijesz, że oto nasz poczciwy kowal, co wszystko sobie samemu, własnej, najświętszej pracy winien, więcej wart od niejednego tam... daję najświętsze słowo honorowe, przykro nawet mówić.

— Baltazarku! daj pyszczka! To po przyjacielsku powiedziane, poczciwy Baltazarku! Tak jest! Im się zdaje, że to już wielkie państwo, do stu tysięcy bębnów i tornistrów! Co? może nieprawda — wiarus?

— Ba! zarazem zmiarkował, że jegomość zdrowo gada.

— Zdrowie jego!

— Poczekajcież! — pisnął Jabłuszko podnosząc się i wstrząsając za oba guziki kapotą Szczepaniaka. — Przez wzgląd na Marcelka i na nią samą, bo znowu zacności kobieta, musim jej pomóc, ale musimy pomóc i kumowi Szczepanowi, nie po przyjacielsku, ale familijnie, familijnie, rozumiecie?

— Niby krzynę.

— Czemuby oto, na przykład, nasz majsterek nie miał jej zaproponować, że on sam gotów by nabyć od niej Wilczy Dołek?

— Bodaj też najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasły! Kupić Wilczy Dołek!

— Z najoczywistszych najoczywistsza, że nie ma na podorędziu tyle pieniędzy... aleć jest rękojmia: kuźnia, domek — śliczna, nowa kamieniczka! A gdyby majster, nie wykładając od razu pieniędzy lub też tylko malutenieczko, kupił całą tę sprawę, a raczej pomieniał się na ten domek oto na Głębokiej, a resztę ratami upłacił? Rozumiecie?

— Nie przystanie, sakr, przecież z Chałkiem nie zgodziła się.

— Chałkowi ja nie dałem, ale tu, jestem nie wiedzieć kim, zupełnie co innego. Każda kobieta, choćby najrozumniejsza, widzicie, boi się procesu jak ognia, trzęsie się z najstraszniejszego strachu na samo wspomnienie wydatków, chociaż po trochu wyda wszystko na fraszki. Daję najświętsze słowo honorowe, lepszy rydz niźli nic... powoli, powoli przystałaby, a potem oczywiście, płakałaby wniebogłosy, gdybyśmy nie umieli zaradzić płaczowi. Rozumiecie?

— Ba! — huknął Szczepaniak przytomniejąc znacznie.

— Wtedy, widzicie, już nie pan Marceli Gulmańcewicz, ale pan Szczepan Szczepaniak, a raczej panna Marcjanna Szczepaniak byłaby jaśnie panią i dziedziczką Wilczego Dołku. To zupełnie co innego. Pani Kontrolerowa nie robi już łaski, że jej syn stara się o rękę dziedziczki, i to całą gębą dziedziczki, bo to Wilczy Dołek nie bagatela, kumie poczciwy! Włók nie tak wiele, bo — jakeście widzieli w hipotece — ośmnaście, ale grunt pszenny, propinacyjka cudo, karczma przy gościńcu, przewóz nad Narwią, dworek, ogród, pańszczyźniani ludzie, kuźnia sławna w okolicy i borku parę włóczek.

— To pachnie a prepre piętnastu tysiącami rocznego dochodu, sakr!

— Jestem nie wiedzieć kim, może i więcej! A jak się weźmiemy, kumie, do roboty, nie pożałujemy wydatków i choćby z gardła wyrwiemy Szpagatowiczowi naszą świętą, najświętszą własność, majstrze! Warn na stare lata miło będzie odpocząć — ze wsi-ście rodem — i być sobie oto panem, jak na to zasługujecie więcej od niejednego tam...

— Cóż to, do stokroć tysięcy ładunków bagnetów, czy mało znam rzemieślników, co powychodzili na panów?

— A choroba... choroba... — bełkotał kum Szczepan waląc się pięścią w czoło i muskając wąsięta. — Żydówka! daj no tu jeszcze buteleczkę!

— Dosyć, daję najświętsze słowo honorowe, ust nie umoczę.

— Jużci! A czemu nie? Kto tak gada, a gada dobrze, to wartło, żeby i odwilżył gębę.

— Więc — wrzasnął Jabłuszko kładąc obie ręce na ramionach Szczepaniaka — kumie poczciwy, radziłbym z serca pomieniać się na domek, radziłbym. Kilka ratek corocznie po parę tysięcy to niewiele, to bardzo tanio, na moje honorową poczciwość. Spróbujcie, poradźcie się jakiego adwokata, kupić, jak kupić, potargować nie zawadzi. Wszakże pani Kontrolerowej nie krzywdzimy, bo, zaręczam najhonorowszym słowem, dałbym się pierwej posiekać w kawałki, niż żeby na łepek od szpilki miała stać się jej krzywda. Wilczy Dołek z kamieniczką zostają w jednym ręku, w familii waszej: państwa Szczepaniaków i Gulmańcewiczów.

— Hulamy na weselu dwa dni i dwie noce, do stu par kamaszów, czyli: wilk syty i owca cała — sakr-Metternichu! — zawołał Porucznik.

— Nie przystanie pani Kontrolerowa, czego nie przypuszczam, to trudno! Sprawa sprawą, najświęciej wygramy, ale będzie musiała zapożyczyć się u Żydów i grube zapłacić procenta, oj grube! A kto raz się wda z lichwiarzami, to mieszkając na przedpieklu, diabła w kumy prosi. Z najłatwiejszych najłatwiejsze dostać pieniędzy mając hipotekę. Wilczego Dołku wprawdzie czyściuteńka jak słoneczko, ale jeszcze w sporze, jeszcze nasza i niby nie nasza, rozumiecie?

— Ba! musi pani Kontrolerowa nie rozumie tak dokumentnie... poczciwa, kochana pani — niech jej Bóg da najdłuższe zdrowie — dumnać tam ona, dumna — mądra, siarczyście mądra — ale gdzie to tam takiej pani ambarasować się o pieniądze! A jak przyjdzie płacić długi...

— Z procentami — to i niewiele zostanie majątku, najprawdziwsza prawda! Dlatego też — pójdźmy oto jutro albo pojutrze do niej razem i — dają najświętsze słowo honorowe — zaraz do interesu.

— Nie ma co, trzeba ratować babinę — wtrącił Porucznik, smętnie patrząc na próżną, ostatnią butelkę.

Kum Szczepan, rozbujany tym podobnymi radami, uwagami, miodem i jamają, której hojny Porucznik wmusił w nich po dwa kieliszki, wróciwszy na Głęboką marzył do późna o Wilczym Dołku nad Narwią, o koczobryku, we własnej kuźni okutym, ale co się nazywa, na urząd, którym Marcysia będzie z nim jeździła w niedzielę do kościoła — o Jakubowej, jakby doglądała wiejskiego gospodarstwa, o Maciusiu, któremu by zaraz kuźnię odstąpił, o panu Marcinie, jakby z Warszawy na wieś w konkury przyjeżdżał, o pani Kontrolerowej, co by u dzieci zawsze pół roku bawiła... I zasnął stary jak student w wilię wakacyj, jak zakochane dziewczątko. Nazajutrz jednak, gdy wyszedł na podwórko, a słoneczko boże, tak złociście odbijając się w Wiśle, dygotało radośnie w szybkach jego domu, szerokim pasem po dachówce płynęło, przypomniał sobie, że w tym miejscu grzęzła kiedyś w błocie stara rudera i deszcz lał przez gonty pogniłe, że najprzód z mozołem podwórko płotem ogrodził, potem wystawił kuźnię, potem kamieniczkę... i spodobała mu się jakoś teraz tak jak nigdy. Knykciem postukał w mury, obejrzał pilnie, czy gdzie czego nie brakuje, i poszedł do Fidrykowej zwierzyć się, ale nie ze wszystkim, z zamierzonej sprzedaży swego domku. Fidrykowa nuż badać, nuż wypytywać, odradzać i krzyczeć płaczliwie, że to będzie nieszczęście dla niego i dla Marcysi, że kiedy się mu tu dobrze działo, niech nie zmienia miejsca.

Przyszedł potem ojciec Jakub, któremu już szczegółowiej zamiar ów opowiedział.

— Ano, widzę, mój kumie, że odkąd Józiak stąd się wyniósł, diabeł was jakiś kusi coraz bardziej i opętał na dobre — rzekł zakonnik markotnie. — Pójdźcie oto dziś na odpust do Reformatów, westchnijcie szczerze do Przenajświętszej Trójcy i do patrona waszego. Czy się godzi oczywiste błogosławieństwo boskie, owoc krwawej pracy własnej, majątek oto Marcysi, dla dogodzenia ano tam komuś narażać i marnować za figi...

— Choroba tam, figi!

— Ano — malowane.

— Nieprawda! Nie wiecie dokumentnie i gadacie czort wie co.

— No prawda! Nie trza wiedzieć dokumentnie; dosyć ino mieć za grosz oleju w łepetynie, mój kumie!

— E, uczcie sobie tam kogo innego, ojcaszku! Dziękujący Bogu, człek sobie radził oto sam, i poradzi.

— Ano, niech będzie pochwalony! Radźcież sobie, mój kumie! jak możecie, abyście tylko nie żałowali — odparł ojciec Jakub i odszedł jak oparzony.

Daremnie Szczepaniak wołał na niego, nie wrócił. Uwagi jednak Fidrykowej i kwestarza, odpowiednie rannemu wrażeniu, utkwiły mu w pamięci, a kiedy przelotnie wspominając o tymże Marcysi dzieweczka smutną minkę zrobiła i łzy się zakręciły w oczkach, postanowił bądź co bądź nie myślić nawet o zamianie domku — ale zarazem postarać się koniecznie o pieniądze dla pani Kontrolerowej. Jabłuszko aż podskoczył i stłukł okulary, kiedy mu to doniósł tak zwany Porucznik, a Gulmańcewiczowa już nie stroiła tyle grymasów i trudności, [co] przy zaprojektowaniu pierwszej pożyczki od Szczepańskiego.

V

Na smętarzu, ogrodzonym parkanem niewysokim z kamienia polnego i cegły, ułożonych na przemian warstwami, z gzymsem gotyckim u góry, z wieżyczkami w czterech narożnikach, pod którymi stacyjki, w cieniu świerków i modrzewi wznosi się kaplica o wysmukłej wieży ze skarpami, okienkami, pinaklami, ozdobami różnymi i dachem lekko mknącym ku górze. Po obu stronach wieży na froncie, gdzie nawa się rozsuwa, na wyskakujących ze skarpy konsolkach, przed przezroczystymi, wykoronkowanymi baldachimami dumają dwie figury Apostołów; na rogach sterczą skarpy z wnękami łukowatymi. U wejścia, w zagłębieniu, za łukami, które sześć kolumienek podpiera, gotyckie podwoje w esy i floresy stolarskiej i ślusarskiej roboty. W ścianach pobocznych błyska po trzy większych wąskich okien kolorowanych; z tyłu budowli, zewnątrz absidium, pomiędzy skarpami wciśnięte małe, kolorowe okieneczka, tajemniczym półtonem oświecają sklepienie, jakby gwiazda nad ołtarzem rozpięte. Wewnątrz, przy chórku lekko naprzód podanym, rozwija się balustrada z łuków i rozet; po obu stronach nawy, ze czterech splotów kolumienek, wytryskują łuki i żebra sklepień, wiążą się jak girlandy, zwijają, rozwijają, krzyżują, a w krzyżowaniach uśmiechają się główki aniołów, wonieją kwiatami, pną się jakby liśćmi bluszczu lub powoju. Nawę główną przegradza od prezbiterialnej, na pięć stopni wzniesionej, fryz harmonijnie i kunsztownie wyornamentowany. W ołtarzu w stylu czysto gotyckim, w tej subtelnej fantazji z powagi i marzeń, z rzeźby i gazy, na ciosowym kamieniu wyżłobionej — obraz Zbawiciela, w którego niebiańskich rysach uidealizowana rodzinna, północna piękność męskiego naszego typu... Dźwięczą dzwony strojne wysoko, brzmią organy, odprawia się ofiara — przez kolorowane szkła słoneczko tuła się mrocznie i smętnie po ścianach szaropiaskowej barwy, uwydatnia wiejską gromadkę zebraną na niedzielne nabożeństwo. Naprzeciw zakrystii, w kolatorskiej ławce, wyrzeźbionej jak pieścidełko, klęczy wysmukła kobieta jasnych włosów i modli się gorąco — przy niej drzemie i otwiera oczy, otwiera oczy i drzemie kolator wąsaty... ,,i nie starczy stu tysięcy nawet na taki drobiazg, chcąc go wykonać jak się należy" — pomyślał nagle Paweł i rzucił ołówek patrząc na plantę, przecięcie i podstawy budowli, które niedawno nakreślił, a teraz fantazjował tylko zewnętrzne i wewnętrzne dekoracje, tak szybko — jak muzyk improwizujący albo poeta w złotej chwili natchnienia! O! bo i tu świecił tenże sam ogień święty popędu artystycznego, tylko że nieszczęśliwy ołówek rozwijał jeszcze powolniej myśli na gładkim, rysunkowym papierze niż pióro uroki poetycznych uniesień lub klawisze — muzycznych. Tyle pomysłów najrozmaitszych, a zdaje się od razu w całość i wszystkie szczegóły harmonijne bogatych, stawało mu się widomie w wyobraźni, że niełatwo było wybrać taki, co by najwłaściwiej dał zastosować się do warunków zadania.

Znając i przypominając sobie każdy zakątek w Gierzejach, gdzie to ongi zaczaił się przez całą noc w zwaliskach zameczku wyczekując stracha — umyślił usadowić boży domek na wzgórzu, między folwarkiem a lasem. Miejsce to, dostatecznie nad poziom wioski wzniesione, nader szczęśliwie było wybrane. Zrównawszy z ziemią zwaliska, żadną pamiątką nie nacechowane, żadnej nie dające ozdoby, przed oknem dworu od ogrodu roztaczałby się skromny, ale wdzięczny krajobraz. Wzrok, biegnąc po cienistych ulicach z wiązów i klonów, mógłby z przyjemnością odpocząć na wysmukłej i kształtnej budowli, wkoło której świerki i modrzewie tak wydatnym różniły się odcieniem od pobliskiej olszyny i dalszych lasów nieiglastych. W pogodny dzień, poniżej wzgórza, wzrok mógłby dosięgnąć i błyskającą w dali wstęgę rzeki, i na przeciwnym brzegu niebieszczące bory.

Najłatwiej to oku zachwycać się widokiem, co go sama przyroda utworzyła lub ręka ludzka tylko cokolwiek dopomogła; widok jednak choćby najskromniejszy, aby niewysilony, co go wprost człowiek utwarza, nieraz jest u nas konieczny na wsi, gdzie najczęściej zanadto zaniedbują otoczenie, jakby go nie potrzebowali i nie czuli jego potężnego wpływu na duszę naszą; jakby na świadectwo, że brak nam zmysłu estetycznego, co jednak plemieniu naszemu łatwo czerpać o nim pojęcie, choćby tylko w kształtnych rysach kobiet naszych. Z okien tylu dworów — i to we wsiach porządnych — nie ma na co patrzeć, po ogrodach tylu nie ma po co chodzić, a przecie tanim kosztem i najmniej wdzięcznej miejscowości nadać można wdzięk jakiś, którego każdy ślad świadczy zawsze o dbałości, naznacza jakimś odcieniem oświaty, do której dążymy usilnie.

Wyobrażał sobie Paweł, jakby to dziedziczka, siadłszy czasem w oknie lub wyszedłszy do ogrodu, kiedy zachód ostatnimi promykami ozłoci krzyż na wieży, lubiła pomarzyć i podumać. Wysmukła jej postać snułaby się do późnego mroku jak cień kształtny po ciemnych alejach, czasem przelotny uśmiech, czasem łzy zadrgałyby może w wielkich, błękitnych źrenicach... te łzy, co je raz widział gorące i wymowne... „Oczy archanioła to twoje oczy" — pomyślał przypominając sobie początek owych wierszy hiszpańskiego poety i przyznać musiał, że choć już kilka lat upłynęło, można by jeszcze bez zająknienia toż samo na cześć jej piękności powtórzyć — a piękność serca i duszy, której tyle nowych miał dowodów w samej tylko łaskawej opiece nad Józiakiem i jego ciotką!

— O czym też marzę! — szepnął z przymuszonym uśmiechem i przechadzając się szerokimi krokami po sporej, chłodnej, tylko co wybielonej sali, którą dwie świece stojące przy rajzbrecie oświecały niepewnie. Wprowadziwszy się do tego gmachu, gdzie kierował robotami w lecie, nie myślał i w zimie opuszczać mieszkania, które, chociaż chłodne, nic go nie kosztowało i było prawie w środku miasta. Myślał teraz, jakby zmodyfikować projekt, bacząc koniecznie na wzgląd oszczędności, którą zalecił pan Beleński, mąż pani Anieli, ów eks-konkurent nr 1 — i obawiał się, czy przystanie nawet na zmodyfikowany.

A jednak żal mu było kapliczki z wysmukłą wieżą w cieniu świerków i modrzewi, postanowił chociaż zrobić z niej akwarelkami pejzażyk i pokazać pani Anieli... żal mu było i marzeń krążących coraz uporczywiej koło jednej istoty, łudzących się coraz boleśniej i namiętniej, od których rozsądek i wola daremnie nakazywały oderwać się na zawsze.

Wtem nieśmiało zastukano i wszedł Józiak zadyszany.

— Przepraszam pana budowniczego, może się spóźniłem, ale by pewnie nie wyprasowała, gdybym jej nie dopilnował — rzekł kładąc na łóżku czystą bieliznę w zawiniątku.

— Dziękuję ci, mój bracie, i przepraszam, żem cię trudził — siadaj z łaski swojej!

— Już dawno po dziewiątej — pan budowniczy pewno zacznie się zaraz ubierać... Tak tam całe pierwsze piętro oświecone, jakby w teatrze. Kiedym dziś odnosił stołki, pani Grzybińska mówiła, że to będzie bal co się zowie, bo to niby z powodu przyjazdu macochy i siostry samej pani Beleńskiej.

— Wiem — i przyznam ci się, mój bracie, że nie mam wielkiej ochoty iść na ten bal. Bardzo by się tam beze mnie obejść mogli — tańczę niegodziwie, z kobietami nie umiem rozmawiać.

— Zmartwiłaby się pani, gdyby pan nie poszedł.

— Skądże tak miarkujesz, ciekawym? — zapytał ostro Paweł, który jednak o tym przedmiocie powinien był przestać mówić.

— Zawsze prawie, skoro odnoszę robotę, pani tak łaskawa, że rozmawia ze mną i zawsze się o pana pyta grzecznie i wspomina — rzekł Józiak z cicha. Patrząc sympatycznie na zdumioną twarz Pawła, postawił nieśmiało przy rajzbrecie wcale zgrabną toaletkę mahoniową, którą dotychczas trzymał pod pachą.

— Cóż to za toaletka?

— To, proszę łaski pana, w warsztacie u naszego majstra zrobił tam czeladnik dla jednego pana, ale pan ten wyjechał za granicę, a czeladnikowi potrzeba pieniędzy. Może by się panu przydała... dwa ruble, niedrogo!

Skłamał chłopczyna. Sam po nocach zrobił toaletkę, a kosztowała go najmniej pięć rubli.

— Żartujesz chyba, sama robota warta więcej... Owszem, dam chętnie cztery, ale chyba jutro przed wieczorem, bo dzisiaj...

— Choćby za kilka dni, to wszystko jedno... na co zaraz cztery, kiedy on tylko żąda dwa, proszę łaski pana? Jejmość ta, co z nią moja ciotka mieszka, ma do sprzedania płótno grube, ale jędrne i niedrogie. Przepraszam za śmiałość, pan budowniczy ma tylko jedno, i to nieszczególne, prześcieradło, za te dwa ruble można sprawić przynajmniej ze dwa.

— Dziękuję ci, mój bracie, za dobre serce i przyjacielską radę... przypomnij mi jutro, może się znajdzie prócz tych czterech i parę rubli na płótno... Bóg ci zapłać! Byłbym najszczęśliwszy, gdyby mnie Marcelek chciał zwolnić dzisiaj od wprowadzenia na ten bal... posiedzielibyśmy sobie, pogawędzili. Ot widzisz, Józiaku, cała moja robota na nic, bo kapliczka, com narysował, byłaby za droga.

— To i pan Gulmańcewicz ma tam być dzisiaj? — zapytał Józiak nader żywo, nie słysząc już, co Paweł mówił potem.

— Wujenka poznała się na wsi tego lata z macochą pani Anieli, prosiła mnie, żeby go tam wprowadzić. Uprzedziłem już pana Beleńskiego o tym. To właśnie dla niego zabawa! Przystojny, tańczy gracko.

— Zapewne! — bąknął markotnie Józiak. Mimo woli czoło zmarszczył — i jakoś niespokojnie spojrzał na Pawła.

— Cóż tam słychać więcej u ciebie? Jak ci się powodzi, jak się ma ciotka? Siadajże! — zawołał nalegająco Paweł i przysunął mu wyplatane krzesło, na którym Józiak, chociaż był znużony, nie śmiał usiąść przez uszanowanie.

— Odkąd pana budowniczego spotkałem na wilii przeszłego roku u kuma Szczepana, jakoś z łaski Boga powodzi mi się coraz lepiej, zawsze się znajdzie i robota, i zarobek, ale ciotczysko to się ma coraz gorzej. Kaszle, biedactwo, ustawicznie, piersi bolą, doktor, co go pani Beleńska przysyła, niewiele sobie z niej obiecuje, a ojciec Jakub powiada, że nic z niej nie będzie.

— Muszę was kiedy znowu odwiedzić.

— A mój Boże! Pan za dobry i za łaskaw na nas! — zawołał Józiak całując go w ramię i łzy mu w oczach błysnęły. — Ale już czas ubierać się, proszę pana budowniczego. Może trzeba przynieść wody albo rzeczy wyczyścić?

— A to na cóż miałbym ciebie trudzić? Jest przecie stróż, co mi to wszystko zrobi, a zresztą ja sam potrafię.

— Za tyle dobrego nawet pan takim drobiazgiem nie pozwoli sobie odsłużyć, kiedy by mi to było najmilej... A może z łaski pańskiej dostałbym znów jaką książeczkę do czytania. Ciotka po nocach kaszle, trzeba jej często podać oto lekarstwa — sen mam twardy, a czytając nigdy nie zasnę.

— Nie wiem, czy co mam na podorędziu stosownego dla ciebie, ale zobacz na półce, jest tam kilka nowych książek, com dziś wziął do czytania.

Zaturkotała wtem dorożka, po długich korytarzach rozległ się chód skrzypiący i wszedł Marcelek, a z nim otwarta apteka perfum z paczulą na czele.

— Bonjour Poluniowi! Jeszcze to nie ubrany? Zmiłuj się! Le bal on a commencé déjà. Tylko prawda, że to u ciebie wszystko prędko idzie. Mama prosiła, żebyś w jej imieniu zaprezentował ukłony i uszanowanie pani Radczyni, macosze pani Beleńskiej... Patrzcie państwo, jak to góra z górą się nie zejdzie, a człowiek... Czy też mama spodziewała się, mój Polunieczku, żeś w ich domu przez tak długi czas bawił przedtem... Jak się masz, panie Sierocki?

— Kiedy się będę ubierał, może przez ten czas fajkę, wypalisz — poprosił gospodarz.

— A strzeżże mnie, Boże! Przeszłyby mi suknie i włosy dymem od tytuniu. I tak słychać go tu comme il faut, dlatego nie zdejmuję płaszcza i jeżeli pozwolisz, włożę kapelusz — dodał zasadzając gibus na ufryzowaną czuprynę, w mnóstwo loczków pudelkowatych.

Józiak, wybrawszy sobie książkę do czytania, odszedł wkrótce, a Paweł ubierał się niechętnie.

— Wiesz też, Pawełku, jaka twoja największa wada? — rzekł pieszczotliwie jego brat wujeczny.

— Ciekawym.

— Jesteś za dobry. Z takim na przykład stolarczykiem zupełnie za pan brat obcujesz... Powiadam ci z doświadczenia, mon cher Paul, że to niedobrze, i żałuję teraz jak najmocniej, żem się spoufalił ze Szczepaniakami.

— Ze Szczepaniakami czy ze Szczepaniakówną?

— Strzeżże mnie, Panie! Pardonnez à moi, mon cher, mniemasz może, że ja usiłowałem spodobać się jej albo że ona niby mnie się spodobała... Broń mnie, Boże! — zawołał uśmiechając się z próżnością.

— Przystojna, niczego dziewczyna! Nic dziwnego, że by się i spodobać mogła... ale jeśli to prawda, że ci się nie spodobała, co ja tłumaczę, że przestała się podobać, to tym ci lepiej, Marcelku!

— Ach, jaka piękna toaletka, skąd to dostałeś, gdzie kupiłeś? I lusterko zgrabne... i skrytki.

— Łajałeś mnie, że się poufalę z Józiakiem, a to on, widzisz, wystarał mi się takiej toaletki za cztery ruble.

— A zmiłuj się, Pawełeczku, dam ci pięć w tych dniach, odstąp mi.

— Daruj, kochanie, że ci odmówię... Dałem sobie słowo, że raz w życiu muszę dojść do jakich takich mebli. Widzisz — mam już łóżko, szafkę, parę krzeseł, a teraz i toaletkę... i to wszystko z łaski poczciwego Józiaka.

— Strzeżże mnie, Panie, żebym miał co przeciw temu chłopcu, jemu z oczu patrzy uczciwość. Poproś go, kochanie, żeby mi się takiej samej toaletki postarał, dam mu pięć rubli i parę złotych na piwo.

— Nie przyjmie.

— No to mniejsza! Tylko mi to zrób, poczciwy Pawełku, będę cię kochał jeszcze bardziej, kochanie!

— Zobaczymy, spróbuję — odparł Paweł wdziewając świeżutką, białą kamizelkę z gustownymi, świecącymi guzikami, którą Józiak tylko co przyniósł od praczki.

Marcelek miał na sobie ciemną, i do tego nie tak modnie zrobioną, błysnęły mu żywiej okrąglutkie oczy bez wyrazu.

— Pamiętaj, że będziemy tańczyli ze sobą kontredansa vis à vis — rzekł po chwilowym zastanowieniu.

— Nie tańczę zupełnie.

— Czemu?

— Nie lubię.

— E... tańcz! mój najdroższy!

— Nie chcę.

— A jak ci też niegodziwie leży ta kamizelka, jak ci nie do twarzy!... Wiesz co, bracie, pomieniajmy się! Dam ci moję ciemną, a ty mi swojej pożyczysz na dziś, mnie, jako tańczącemu, to właściwiej... a tobie, jak Boga kocham, bardzo będzie comme il faut w ciemnej. Jeżeli nie chcesz, to strzeżże mnie, Boże, ale sprobuj no tylko! — zawołał wkładając na Pawła ciemną, aksamitną kamizelkę, jak wór luźnie leżącą i pomarszczoną, gdy tymczasem na tęższej jego piersi biała leżała obciśle, ale jakby ulana.

— Wybornie, jak matkę kocham, wyśmienicie! poczekaj... zawiążę ci jeszcze chustkę na szyję i uczeszę — dodał robiąc mu naumyślnie węzeł niezgrabny i nierówną linijką rozdzielając włosy.

VI

Pani eks-pułkownikowa, obecnie pani Celestynowa, postanowiła w porozumieniu z pasierbicą, panią Anielą, koniecznie tego roku wydać za mąż pannę Karolinę. Mimo bo wrażliwości na usiłowania rozmaitych konkurentów jeszcze w podlotkowych latach, ta panna Karolina chyba się uparła, żeby pozostać pełnoletnią a niezdobytą twierdzą. O brak jednak chęci lub też usposobienia do hymenu nie można było posądzać osoby, żadnej, zdaje się, skłonności nie mającej do ówczesnego emancypacyjnego marzycielstwa. Celestynowa w tym tylko celu przybyła do Warszawy i zamieszkała u pasierbicy, która w dużym domu, odziedziczonym po stryju, zajmując całe pierwsze piętro, najchętniej pół mieszkania odstąpiła, rada nie tylko rodzeństwu, które kochała, macosze, którą lubiła, ale. i liczniejszemu towarzystwu, co ożywi obszerne, wysokie pokoje wykwintnego apartamentu, gdzie i w obecności małżonka byłoby może nieraz milcząco i pusto, gdyby nie dźwięczał po nich piskliwy krzyk dziecięcia, ów najwdzięczniejszy flecik dla ucha matki każdej.

Pani Celestynowa korzystając ze stosunków pasierbicy, z mężowskich i swoich własnych, które poodnawiała, zamierzyła wydawać wieczory, na których by wdzięki i cena jej córki mogły zwabić jakiego żonkosia z czupryną, łysego lub nawet szpakowatego spomiędzy obywatelsko-wiejskiej chorągwi, bawiącej w Warszawie podczas karnawału. Inaugurowała właśnie tego wieczora ciąg periodycznych zebrań tańcujących prawie balem, co w pokaźnych obszernych salonach po nieboszczyku stryju pani Anieli, a ojcu Józiaka stolarczyka, zakrawał na nie lada wystąpienie. Panu Beleńskiemu wąsy jeszcze bardziej urosły, zaokrągliła się tusza i francuszczyzna in statu quo pozostała. Przyjął Pawła i świeżo wprowadzonego Marcelka dosyć protekcyjnie; za to pan Celestyn i w ogóle kobiety bardzo dla nich były grzeczne, a panna Karolina, wesoła panna, pięknych oczu, pięknej tuszy i wzorowego zdrowia, zawezwawszy do pomocy brata swojego, już teraz sporego wyrostka, z dawnym jego nauczycielem rozgawędziła się tak poufale, jakby się co dzień widywali, jakby w Gierzejach na ganku od ogrodu. Podczas tej rozmowy wzrok jej odpoczął parę razy na świetnej czuprynie, na kartofelkowym nosku, na symetrycznych faworytach i błyszczących guziczkach od kamizelki Marcelka, który kształcąc się z zamiłowaniem na tylu kompletach w choreografii, nie tak dobrze i zgrabnie, jak raczej wprawnie i pracowicie tańczył... Na wieczorkach u Witruwiusza dosyć spodobał się kobietom; tutaj, chociaż kręciły z początku noskami wciągając tyle zmieszanych, bijących od niego zapachów, a niektóre na loczki pudelkowate z uśmiechem spoglądały, na pierwszy rzut oka odgadły w nim zaraz istotę należącą do wieczornego plebsu, zaproszonego dla zapchania miejsca i poruszania nogami, który kobiety protegują czasem, bo się go nie obawiają. Przy nieznaczącej a niebrzydkiej twarzyczce, dobrym wzroście i nierażących ruchach, wiernie przejętych od młodzieży, którą widział na dwóch balach w resursie, Marcelek wcale był znośnym sprzętem. Tańczył też ciągle i wybierano go nawet do figur dosyć łaskawie.

W Pawle na pierwszy rzut oka odgadły zaraz kobiety przybysza z innej sfery, niemodnej. Niezwyczajna i zadumana twarz jego mimo zaniedbanego ubioru wywarłaby może większe wrażenie od wielu gładkich i dobrze wypranych fizjonomijek, gdyby w nim widać było bardziej bywalca światowego, a przynajmniej więcej śmiałości i pewności. Bądź co bądź, wyglądał na tak zwaną w towarzystwie figurę zakazaną, o którą to zwykle goście z tajonym uśmiechem zapytują się: „Kto, skąd i po co?" Poczciwa panna Karolina zapewne mimo woli najdyplomatyczniej postąpiła zaraz przy wejściu przyprowadzając do niego brata, a matka jej, widać uprzedzając domniemane zapytania, nie omieszkała szepnąć tu i owdzie, że to bardzo zdolny budowniczy (Paweł miał prawo do tej nazwy, bo już wzorowo zdał egzamen kohduktorski) i znakomicie uczony matematyk, który przedtem kształcił jej Stasia. Odtąd już nikt nie zwracał nań uwagi.

Dudli fortepian i skrzypce, kobiety ładne, młodzież hoża, posadzka wywoskowana, salon obszerny, gospodarstwo uprzejme, chłodniki i przekąski smaczne, wina obfitość, światła do zbytku, stroje gustowne, dźwięk, blask, woń, szał zabawy i nawet nieco wesołości, której prawdziwego wyrazu tak trudno dostrzec na tym podobnych zebraniach.

A jednak Paweł rozmawia jak bez życia z gospodarzem i z panem Celestynem. W szanownym tym panu, tak niegdyś pożądanym i ożywiającym każde towarzystwo, zdawało się, przynajmniej na pozór, że prócz rysów prawie nic z dawnego człowieka nie pozostało. Łysinę nakrywał peruką, siwawe wąsy czernił, dobrego humoru i gadatliwości ani dopatrzyć w stroskanym jakimś, przytłumionym i narzekającym tonie mowy, którą co chwila przerywał i jakby zastanawiał się. Pani Radczyni zaś przybyło tylko kilka zmarszczek, ale ani jedna iskierka nie zagasła w bystrych, czarnych oczach.

— Może się utworzy partyjka, będziesz grał ten... w preferansa, panie Pawle? — zapytał po kilku lakonicznych odpowiedziach na lakoniczne zapytania.

— Nie umiem.

— W wista?

— Nie potrafię.

— Aha! nie grasz w karty zupełnie. Może się wina napijemy?

— Dziękuję.

— Chodźmy do tamtej salki, siądziemy, ten — przed kominkiem!

— Chodźmy! — odparł Paweł, machinalnie idąc, lecz usiadł nie machinalnie, bo na tańczących mógł wybornie patrzyć zza portiery.

— Coraz gorzej, powiadam ci, szanowny panie Pawle, coraz gorzej! Ta wasza młodzież teraźniejsza w obejściu, w sposobie życia, w dążności... ten... niedobrze! Nie wszyscy, oczywiście, ale po największej części, rozumiesz... I mówiąc tak między nami, kobietom, a nawet starszym kobietom nieraz troi się po głowach. Powinno by jednak być inaczej, gdyby nie ten... jak ci wspomniałem, może by było inaczej i wierzaj mi, nie przez żadne uprzedzenie, daję ci słowo honoru, że dawniej bywało inaczej, inaczej bywało — ciągnął Celestyn rozpoczętą przedtem gawędkę, prostując przed kominkiem stemporowate nogi tak troskliwie, jakby mu przedtem zziębły.

— Zapewne! — odparł Paweł, któremu oczy zapłonęły nagle ogniściej. (Pani Aniela wybrała już Marcelka po trzeci raz do figury.)

— Cieszę się — ten — że zgadzasz się ze mną, ale coś mizernie wyglądasz, panie Pawle... Rozumiem — praca, mozolna praca, pojmuję aż nadto dobrze. W tym wieku pracowałem i ja nie na żarty, dziś przy tylu zajęciach gospodarskich i rozmaitych innych, a stąd koniecznych — ten — przykrościach, nie chce się nawet wziąć książki do ręki — uwierzysz?

— Uwierzę.

— Takich nam właśnie ludzi potrzeba, co to w hulance niegodziwej nie marnują sił za młodu. Wiek dojrzały szybko nadchodzi, potem już starość za pasem — i żałujże po niewczasie ze starganym zdrowiem, a co najgorsza czasem — ten — z osłabionym umysłem, że żyjąc, prawie przestałeś żyć, uważasz, żyć przestałeś.

— Nie tylko hulanka może zdrowie zniweczyć — odparł Paweł, który nieco uważniej przyglądając się podczas tych kilku słów Celestynowi, ni stąd, ni zowąd przypomniał sobie zwaliska zameczku w Gierzejach i jakoś mimo woli porównał z myślami mówiącego ich zgrzybiały a nieimponujący wyraz.

— Tak jest, tak jest bez zaprzeczenia, kochany panie Sarmiewicz — nieco żywiej wtrącił Celestyn. — Praca, trudy, kampanie i choroby nieprzewidziane mogą — o, mogą nadwerężyć — ale to nigdy to, co — ten — tamto — oczywiście, panie Pawle! Ale, ale... przypominasz też sobie, jak cię to kiedyś nazywałem pedagogiem? — zapytał nagle, jakby sobie coś bardzo ważnego przypominał.

— Przypominam sobie dawniej — odparł Paweł, który szczęściem to tylko jedno zapytanie dobrze usłyszał, ale za to nie stracił z oka ani jednego ruchu pani Anieli, przy której siadł przystojny, wysmukły jakiś modniś z lornetką w oku i zaczął z cicha, a widać zajmująco rozmawiać, bo kobieta uśmiechała się i zamyślała na przemiany.

— Przy twoim sedentarnym trybie życia, szanowny pedagogu, daruj, panie Pawle — nic — jak zimna woda, zaraz będziesz lepiej wyglądał, a w zimie to najbardziej skutkuje, muszę i ja znowu rozpocząć — jak myślisz?

— Zapewne!

— Nie potrzebujesz nawet, panie, robić abreibungu, brać tuszę albo kłaść umszlag lub okrywać się kocami. Dosyć tylko — ten — wstawszy co rano parę kubełków albo konewek wody zimnej ze studni, potem zaraz ubrać się, pobiegać, ostro, ostro pobiegać — zobaczysz, że mi podziękujesz.

— O, podziękuję niezawodnie — odparł Paweł wstając nagle i zbliżając się do portiery, gdzie spotkał się nos w nos z panią Celestynową, co na jego widok rozjaśniwszy nagle zmarszczone czoło zbliżyła się do męża i cichutko szepnęła mu do ucha:

— Au lieu de faire ici 1'imbécile avec Monsieur chose, raczże pokazać szanowne swoje oblicze w sali. Wyręczysz potem przy wiście Jenerała — rozumiesz? a Jenerałowej podasz rękę do kolacji, nie zapomnisz?

— Ten — pamiętam.

— Papo, papo — zawołała wbiegając żywo panna Karolina — szwagier gra w karty; wino prawie nie tknięte, a panowie tak tańczą ochoczo — trzeba kogoś, co by zachęcił.

— Kogoś? to pewno mnie. Chodźmy, panie Pawle! — zawołał pan Celestyn i ciężkim krokiem ruszył się, jakby w palonych kirasjerskich butach.

Kobiety zatrzymały Pawła.

— Panie Sanniewicz! wspomniała mi właśnie Anielka o pańskim projekcie, kuzyn pański mówił także, jakeście panowie nad nim właśnie pracowali... to będzie bardzo ładnie, ale wie pan, gdzie podług mnie najpiękniejsze miejsce na kapliczkę... obok zwaliska... za szpalerem ogrodowym... — mówiła tak szybko, że Paweł nie miał czasu przerwać. — Gierzeje wiele zyskają na takim przyozdobieniu. Beleńscy mają potem zamiar wystawić i pałacyk, nie wątpię, że tak jak kapliczka będzie to coś bardzo eleganckiego, jeśli się pan tym zajmiesz... ale tylko kapliczki nie stawiajcie, państwo, zmiłujcie się, gdzie te fatalne zwaliska... Dziwi mnie, że Anielka dotychczas nie kazała ich zrównać z ziemią.

— Przestałyby się pokazywać strachy, których panie tak się kiedyś obawiały w Gierzejach — odparł Paweł z lekkim uśmiechem.

— My z Anielką nie, tylko mama — odezwała się trzpiotowato Karolina.

— Zwaliska te tak strasznie wyglądają, że samej ich brzydoty można się było obawiać — odparła Celestynowa patrząc nieco przenikliwiej na Pawła.

— Ale, ale, panie Sarmiewicz, mówiłam pańskiemu kuzynowi, żebyście panowie byli tak łaskawi zrobić kilka planów na parę altanek, ale ładnych, w takim chińskim guściku, jak to za sadzawką w Gierzejach. Mama chce kazać u nas w ogrodzie wystawić takie same.

— Powinnam podziękować panu i za poznajomienie i powinszować takiego kuzynka... Bardzo jest dobrze — ułożenie bardzo przyzwoite i skromne. Jak mi tylko czas pozwoli, będę chciała odwiedzić panią Gulmańcewicz... Znałyśmy się, kiedy jeszcze byłam prawie dzieckiem, a ona zajmowała się edukacją hrabianki Izabeli. Jakże się powodzi tej zacnej kobiecie?

— Dosyć dobrze.

— Bardzo mnie to cieszy, podziękuj jej pan ślicznie za pamięć.

— Ale, ale, panie Sarmiewicz, mamy do pana wielką prośbę, i bardzo by nam przykro było, gdybyś pan odmówił — odezwała się znów panna Karolina.

— Co panie rozkażą? — zagadnął Paweł, którego oczy mimo woli wybiegały ustawicznie za portierę.

— To najlepiej powie panu pan Beleński — odezwała się Celestynowa — ale jeżeli z mojej strony wolno parę słów dołączyć, to bym także prosiła, żeby nam nie odmówić!

I wybiegły mama z córką szepnąwszy coś w przebiegu do Beleńskiego, który wszedł z kieliszkiem wina w ręku, a za nim służący niósł na tacy parę butelek i kilka kieliszków.

— Ja uaranżuję to dyplomatycznie — odparł z cicha do odchodzących były paryżanin.

— Monsieur Sarmiewicz! — rzekł po francusku, kładąc mu rękę na ramieniu dość protekcjonalnie — tak nie uchodzi w naszym domu... Ani pan tańczysz, ani wina nie kosztujesz, ani z kobietami nie rozmawiasz, a niektóre wcale niebrzydkie i wierzaj mi, panie, odpowiedzą nienajgorzej, kiedy się je niezgorzej zagadnie.

— Nie wątpię — odparł Paweł zwalniając dosyć zgrabnie ramię od protekcyjnego przycisku.

— Nie sądzę, żebyś za młodu chciał zostać pustelnikiem, bo oczy pańskie mówią inaczej. Wprawdzie oddanych naukom, uczonych zazwyczaj nudzą zabawy.

— Do uczoności, łaskawy panie, nie mam ani prawa, ani pretensji.

— Allons, nie wspominajmy o tym, nikomu o samym sobie nie wolno sądzić! W każdym razie, widocznie się u nas nudzisz, a u tak szczerych przyjaciół, za jakich miło by nam było, gdybyś nas uważał, godzi się przyjąć szczerszy udział w zabawie, chociaż co do mnie, to wiem, że najlepiej niech każdy robi to, co się mu podoba, ale przykro kobietom, żonie mojej, która jest panu bardzo życzliwa. Kieliszek wina ze mną, panie Sarmiewicz!

— Dziękuję panu, jużem pił, więcej nie mogę — odrzekł Paweł, któremu na wspomnienie o życzliwości jego żony krew biła do twarzy.

— Kiedy nie wiesz, panie, co odmawiasz... Winko, co ci proponuję, nie może nikomu zaszkodzić. Zostało tylko kilka buteleczek po nieboszczyku stryju mojej żony, który się znał na wszystkich smacznych rzeczach, dowodem choćby ta kolekcja pięknych twarzyczek i biuścików, które oto widzisz na ścianie. Wszystko to portrety z natury, wyłącznie dla niego robione. Ach! panie Gut-Gulmańcewicz, nie mogłeś przybyć w lepszą porę — dodał mierząc nieco lekceważącym spojrzeniem ubiór i twarz Marcelka, co właśnie z dwoma jakimiś paniczami, z którymi się tylko co poznajomił, wszedł do tej salki — przyjdźże mi pan w pomoc, zawstydź kuzyna et vous, Messieurs... Dobrym przykładem da się wszystko zrobić. Zdrowie dam! à vous, monsieur Gulmańcewicz.

Marcelek, z wrodzonym usposobieniem i wprawą kształconą u Jabłuszków, gdzie teraz mieszkał, wypiłby duszkiem kufel; zostawił jednak parę kropel w kieliszku. Panicze śmielej wysączyli i Paweł musiał rad nierad wychylić zdrowie dam, nie tym winem, co oni, ale burgundem, już przedtem nalanym.

— Ach, Polunieczku najdroższy, nieskończenie ci jestem obligowany, żeśmy tu dzisiaj przyszli. Jak się to wybornie bawi w towarzystwie, do którego się i urodziło, i wychowało, tak jak my, Pawełku, n'est-ce pas? — szepnął Marcelek odciągnąwszy brata na stronę.

— Nie, mój kochany, ja nie poczuwam się do tego, a ty, widzę, tanim kosztem chcesz zostać arystokratą!

— Strzeżże mnie, Boże, zaraz arystokratą... skądże? Tylko przyznasz, qu' on ici mieux s' amuse que dans autres places.

— Daję ci słowo, że lepiej się bawiłem u Szczepaniaków przeszłego roku... pamiętasz?

— Vous ne disez pas la vérité — odrzekł krzywiąc się Marcelek.

— Marcelku! nie mieszaj tak francuszczyzny, zwłaszcza też mówiąc z kobietami.

— Strzeżże mnie, Boże! — odrzekł tając urazę kuzynek. — Ach! jaka pani Beleńska prześliczna! Powiedz mi, czy ona taka ukształcona, czyta dużo?

— Nie potrafię ci dokładnie odpowiedzieć, zdaje się, że dosyć — odrzekł Paweł odwracając się nagle.

Zagrali kontredansa, młodzież pobiegła do sali.

— Ten kuzyn pański także pracuje w budownictwie?

— Tak, panie!

— Tańczy tak biegle, że mógłby dawać lekcje tańców wieczorowych i przy tym, widać, przytomny chłopiec — rzekł pan Beleński, nieco zadumany, bawiąc się wstążeczką od lornetki. Spojrzawszy na Pawła, który patrzał nań bacznie i na serio, nagle jakby się ocknął i dodał bardzo grzecznie: — Mam do pana dwie prośby, panie Sarmiewicz! Żona moja pragnie koniecznie wystawić w Gierzejach kaplicę, Karolcia i Radczyni oczywiście podbudzają ją, pański projekt jest bardzo gustowny, o ile mi Aniela mówiła. Chociaż nas spadek po stryju prawie wzbogacił, prosiłem pana, żeby to jak najoszczędniej urządzić. Teraz bym pana prosił, żeby jak na dziś dać temu spokój najzupełniej, i wytłumaczę panu dlaczego. Od czasu jakeśmy się pobrali, mieszkaliśmy w moim majątku, na samym pograniczu w Galicji. Gierzeje były w dzierżawie. Dzierżawcy nie oszczędzają majątków. Radczyni gospodarowała przedtem po kobiecemu, a dorozumiesz się pan, co to za gospodarstwo. Zabudowania są w ruinie, dwór rudera, a co najgorsza, że wielu chłopów mieszka jakby w szałasach, chałupy ich walą się po prostu, ani byś pan poznał teraz tego majątku. Nie jestem bynajmniej za zbytecznymi ustąpieniami dla klasy roboczej, ale ponieważ w Gierzejach są gospodarze pańszczyźniani i komornicy, tym bardziej dbać powinienem o ich jaki taki dobrobyt, na którym polega mój własny, a przynajmniej o to, aby mieszkali lepiej niż sprzążaj. Otóż zdaje mi się, że to będzie równie po chrześcijańsku i religijnie zacząć naprzód od wybudowania chałup, stodół i zabudowań dworskich, a potem wystawimy kapliczkę i dworek, czy tam pałacyk... jak pan sądzisz?

— Zgadzam się z panem najzupełniej — odrzekł Paweł patrząc nieco zdziwiony na wąsatego eks-konkurenta nr 1.

— Teraz najtwardszy orzech do zgryzienia, bo to na pana wkładam obowiązek wytłumaczyć kobietom, a zwłaszcza też mojej żonie, że mam słuszność... Dla przekonania się o niej proponuję panu wycieczkę ze mną na kilka dni, jeżeli pan masz czas. Mróz weźmie lada dzień i trafimy właśnie na polowanie do brata Celestyna do Lisówki... zgoda?... Ale to tam mniejsza! Teraz druga, najważniejsza prośba, uwziąłem się, żeby pana do reszty zanudzić na dzisiejszym balu.

— Owszem, panie, słucham jak najchętniej.

— Od czasu jak pan wyjechałeś z Gierzejów, Staś miał kilku guwernerów, ale że to faworyt matki, rozpieszczony, więc się to prawie nic a nic nie uczyło, chłopak wyrósł na takiego głąba, że nawet uwierzyć nie podobna. Gdybym tu był bawił, z pewnością oddaliby go do szkół, ale Celestyn od pierwszego dnia małżeństwa zaraz zaczął nosić czepek i spódniczkę.

Panie Sarmiewicz, wiem, że to śmiałość z mojej strony proponując panu, czybyś nie zechciał zająć się edukacją szwagierka mojego. W pańskim obecnym zawodzie wiem, że by to było uciążliwie wymagać, abyś się pan zanadto poświęcił tej mozolnej pracy, brak czasu na to. Nie zrobimy i nie chcemy zrobić z niego uczonego, ale okrzeszemy go przynajmniej z najtwardszej kory... Zgroza, do jakiego stopnia zaniedbali chłopca!

— To i mnie tak zastanowiło, że nawet nie śmiałem wspomnieć o tym żonie pańskiej — wtrącił Paweł — ale co do lekcji...

— Na drugim piętrze w naszym domu są bardzo zgrabne trzy pokoiki z widokiem na ogród, dachy i wieże — rzekł żywo przerywając mu Beleński. — Dasz mu pan na dzień chociaż jedną lekcję polskiego języka, drugiego dnia choćby tylko rachunków, a przez samo obcowanie z panem, które mu nie może być niemiłym, bo się kiedyś bardzo do pana przywiązał, nabierze jakiejś ochoty do nauki i pomieścimy go potem u kogo, co się nim już zajmie wyłącznie... Panie Sarmiewicz! Nie wyobrazisz pan sobie, jaką byś nam tu wszystkim przykrość wyrządził nie przystając na propozycję, której dalsze warunki pańskiemu uznaniu pozostawiam... a przyjmując wyświadczysz prawdziwe dobrodziejstwo.

— Pochlebiasz mi pan... dobrodziejstwo wynagrodzone.

— Przecieżby pan nie chciał nas tak krzywdzić, żebyś nam drogi czas bez żadnej korzyści dla siebie poświęcał, tym bardziej, że, dzięki Bogu, aż nadto jesteśmy w stanie wynagrodzić to prawdziwe poświęcenie. Panie Sarmiewicz! — dodał wstając i szczerze wyciągając doń rękę — przyjmij pan! Kobiety tak panu życzliwe, jakbyś pan do familii naszej należał... my jeszcześmy się nie znali... A jak się poznamy, to się może i pokochamy.

Paweł, coraz bardziej zdziwiony, milcząc uścisnął mu rękę.

— Urządzę panu elegancko apartamenciki i po przyjeździe z Gierzejów — do nas od razu. Dla rozrywki masz u mnie bilard, szachy, jeść lubię bardzo dobrze, żona ma najświeższe książki — rzekł siadając znowu — towarzystwo się u nas zbiera dosyć niczego, a kto umie tego wszystkiego używać właściwie, to mu nie tylko nie przeszkadza, ale dopomaga w pracy. Zresztą, un coup d'essai! Zgoda?

— Jako próba, czy państwo będziecie ze mnie kontenci... zgoda! — rzekł z cicha Paweł rumieniąc się nieco. Zoczył twarz pani Anieli, która ciekawie zajrzała przez portierę i zniknęła.

— Brawo! Pozostaw mi pan urządzenie tego wszystkiego. Kobietom ani słowa o kapliczce. A teraz jeszcze po kieliszku i chodźże pan pogadać z płcią nadobną! Daję słowo, przynajmniej żona moja zasługuje na to, żebyś jej zrobił zaszczyt słów kilkunastu — rzekł kręcąc wąsa i spoglądając nieco dyplomatycznie na Pawła.

Pani Celestynowa i panna Karolina dowiedziawszy się, że Paweł przystał na propozycję Beleńskiego, nie wiedziały, jak mu podziękować za prawdziwą łaskę (wyrażenie panny Karoliny). Roześmiał się nawet wesoło wyrostek Staś, zarumieniony jak upiór. Matka schwytawszy go na gorącym uczynku, jak prawie publicznie wyciągnął ojczymowi sygarniczkę z kieszeni i chciał przywłaszczyć sobie kilka hawanek, pod względem których Celestyn się nie zmienił i zawsze miał piękny zapasik, na próżno chciała, żeby grzecznie podziękował i starał się jakoś przypodobać natychmiast nauczycielowi. Urwis cichaczem wysączał kieliszki, gdzie tylko dopadł, i zaledwie mógł się na nogach utrzymać. Dopiero go Beleński wyprowadził i kazał przy sobie położyć się w łóżku. Chłopak wił się, kwiczał i wyrywał służącym, co go przez gwałt rozebrali.

Celestyn tymczasem zbliżył się do Pawła. Zastanowiwszy się przez chwilę, uszczęśliwił go obietnicą, że będzie z nim brał razem kurację zimną wodą, i chciał wyprowadzić znów do kominka na zajmującą gawędkę, szczęściem, przestali na chwilę tańczyć — i Paweł, zoczywszy próżne krzesło przy pani Anieli, ośmielił się usiąść na chwilę. Właśnie wtedy stojący naprzeciwko Marcelek angażował pannę Karolinę do następnego tańca i przysiągł sobie w duszy, że na przyszły wieczór musi mieć lornetkę, nowy łańcuszek do zegarka i biały krawat, jak wielu z obecnych. Myśl ta sympatycznie widać oddziałała na pannę Karolinę, bo przyjmując zaproszenie uśmiechnęła się do niego tak grzecznie, jak do żadnego z innych młodych taneczników, co na wyścigi wyrywali ją sobie, a jednak wielu z nich było przystojniejszych, znacznie lepiej ułożonych, należących po największej części do jej sfery co do stosunków i zamożności, i nawet nie zwracali uwagi na tego nieznaczącego przybysza, co go wprowadził kuzyn jego, jakiś tam budowniczy i przedtem guwerner Stasia.

— W imieniu nas wszystkich i siebie, dziękuję panu z serca, panie Sarmiewicz. Będziemy więc znów tak jak kiedyś pod jednym dachem — rzekła pani Aniela. Wielkie błękitne oczy spojrzały na Pawła jakoś przychylnie i z szybkością gazu rozjaśniającego ciemny pokój wszystkie zakątki w jego duszy tak od razu uroczym wrażeniem napełniły, że już był wynagrodzony za przyjęcie jarzma nauczycielstwa domowego, od którego odwykł, a teraz znów się zaprzągł tak łatwo, jakby przypuszczał, że tylko czyjś pośredni rozkaz wypełnia.

— Ale gniewam się na męża. Mógł pana prosić o to kiedy indziej, a nie dzisiaj, kiedy się trzeba bawić i od wszystkich poważnych rzeczy odetchnąć na chwilę... O czym panowie rozmawialiście tak długo i zajmująco? — zapytała nagle.

— Głównie o zaniedbaniu wychowania Stasia, które mnie samego zastanowiło przedtem tak dalece, że nie śmiałem wspomnieć pani o tym.

— Byłam pewna, że panowie prowadzicie rozmowę na sposób angielski, to jest siedząc naprzeciwko siebie, nic nie mówicie. Pod względem oszczędności w wyrazach jesteście panowie z moim mężem jakby dwaj bracia rodzeni, przystajecie do siebie najzupełniej.

— Panie wolicie rozmowniejsze usposobienie u mężczyzn?

— Może... kiedy kto lubi i umie rozmawiać, oddziaływa na nasz umysł, zastanawiamy się, odpowiadamy zgodnie i niezgodnie, trafnie lub nietrafnie... z wami najczęściej my musimy zacząć rozmowę, a wy zastanawiacie się i odpowiadacie. Zastanawiając się macie za to czas odpowiedzieć trafnie — i tego panom obu winszuję, a prócz tego szczerości, której dziś daliście dowody.

— Jak to?

— Że nie mając usposobienia do zabawy, dzisiaj nie zmuszaliście się do niej i ze znudzeniem waszym otwarcie staliście wśród wesołych twarzy. Szczerość jest zawsze chwalebna, ale wyparcie się jej czasem jest trudniejszym zadaniem. Często chce się płakać, a tu trzeba przywdziać strój balowy i uśmiech balowy; chciałoby się samotnie porozmawiać z myślami własnymi, a trzeba mieć na zawołanie rozmowę do myśli cudzych; pragnie się posłyszyć jedno proste wyrażenie z głębi serca, a tu słyszymy jak brzęk komarów zdawkowe grzeczności światowej gawędki lub też zgrabne złośliwości, w których dowcip tak błyska jak nocą próchno w boru. Ten wir wkoło nas, ta może udana ochota, to sztuczne życie — zawsze jest jednak życiem, do którego, jako wice-gospodyni, przyczyniam się dziś jak najchętniej — rzekła żywo kobieta. Uśmiech tylko na ustach zaigrał przelotnie, a oczy zadumane spotkały się ze spojrzeniem męża, który podkręcając wąsa słuchał, co mu jakaś przystojna brunetka dowodziła słowami i lornetką, na wszystkie strony zwracaną. Twarz jego spokojna, obojętna, jakby apatyczna, ani drgnęła jakim bądź wyrazem przy szczebiotaniu rozmownej damy.

— Służę pani do kontredansa — rzekł wstając Paweł z potulnym uśmiechem.

— Zamówiona jestem, tańcz pan z moją siostrą, ale jeśli od pobytu w Gierzejach nie tańczyłeś pan, to choć oceniam poświęcenie, radziłabym po bratersku przyjrzeć się naprzód, jak teraz tańczą kontredansa — odparła kobieta poufale i według hiszpańskiego porównania, archanielskie jej oczy uśmiechnęły się do Pawła tak cudnie, jakby się roześmiał blask słońca do milczącej kaplicy w cieniu świerków i modrzewiów.

Rosły, powolny koń, magnetyzowany pejczem delikatnym i pieszczotliwym głosikiem wysmukłej amazonki, co by ją mógł zrzucić od razu, swobodnie pokłusować po polu lub też drzemać u żłobu — zbiera nogi, jak może, i podług jej woli przyśpiesza lub zwalnia biegu.

Poczciwy Paweł, zazdroszcząc Marcelkowi zaszczytu tańczenia z panią Anielą, przyjrzał się uważnie tu pląsającej rzeszy i w następującym kontredansie figurował z panną Karoliną, która go litośnym uśmiechem ośmieliła. Tańczył nie bardzo zgrabnie, ale i w niezgrabności może być wdzięk zaniedbania, niepretensjonalność i dobra wola, co nie chcąc się wyłączać od zabawy, żartując sama z siebie, upoważnia drugich do żartów. — Areopag starszych, nietańczących kobiet, mając z niego prawdziwą uciechę, zauważał jednak, że mimo niezłego wzrostu małą ma nogę, dobrą figurę i wyraziste oczy, a kiedy potem rozruszanego pani Celestynowa przedstawiła kilku członkom areopagu, jednozgodnie zawyrokowały, że biegle wyraża się po francusku i przyjęły go jako dobry materiał, z którego salon mógłby mieć pożytek.

— A widzisz, Polunieczku, mówiłeś, że nie będziesz tańczył. Vous non tenez pas votre parole... c'est bien! — szepnął Marcelek.

— Jakże się cieszę, żeś tak łaskaw, panie Sarmiewicz, przyjąć udział w zabawie... Czcigodny burgund, widać, rozbudził pana — rzekł nadzwyczaj grzecznie Beleński i wziął go pod rękę, uśmiechnąwszy się z lekka do żony, która mu się bacznie przyglądała.

Pan Celestyn zapomniał przy kolacji podać ręki Jenerałowej. Ludzie w pewnym wieku używający przysłów: „ten, tego, jak się nazywa itp.", mają w ogóle krótszą pamięć od ludzi używających przysłów: „owóż tedy, mości dobrodzieju, mospanie itp." — i najczęściej przyczynili się sami do osłabienia tego szacownego daru.

USTĘP CZWARTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

— Mon enfant! trzeba było jednak chociaż z lekka uchylić kapelusza. Na grzeczności nigdy nikt nie stracił... Szczepańskiego bardzo to zmartwiło, aż się użalał przed panem Baltazarem. Żaden nawet z tych panów nie uważałby, komu się kłaniasz.

— Strzeżże mnie, Boże, ma chère maman! Zaręczam mamie, że go nie widziałem.

— Niech Marcelek nie udaje przed matką. Nie jest to jeszcze tak wielkie uchybienie; zawsze jednak na drugi raz trzeba być ostrożniejszym... tacy ludzie są bardzo uraźliwi. Gdybyś nie bywał u nich, to co innego... ale jeszcze dajesz lekcje.

— Ach, mamo najdroższa, powtarzam ciągle, że mi te lekcje kością w gardle stoją.

— Czy młoda Szczepańska nie korzysta z wykładu, nie chce się uczyć?

— O nie! Chociaż nie ma otwartej głowy, nauczyła się czytać wybornie, umie na pamięć pełno wyrazów, kilka rozmów — i bardzo, bardzo pilna. Tylko włóczyć się z miasta sur les lecons, zabłocić nieraz...

— Przecież już teraz dajesz tylko dwa razy na tydzień.

— Ach! i tego aż nadto, ma chère maman! — odparł synalek gładząc rękawem kastorowy kapelusz.

— Aj, ty wygodnisiu, wygodnisiu... zapominasz, że w tym samym domu mieszka matka. To i do mnie wstępujesz, jak do Szczepańskich, tylko z obowiązku?

— A strzeżże mnie, Boże, najukochańsza mamo! Jak może mama robić mi taką wymówkę! Ja bym dziesięć razy na dzień przybiegał tu codziennie! — zawołał całując ją po rękach.

— Bądź co bądź, mon enfant, nie wypada, żebyś zaprzestał teraz dawać lekcji, byłoby to niegrzecznie i niestosownie zrywać z ludźmi, co dla nas byli zawsze życzliwi i usłużni. Jeszcze więc przez czas niejaki trzeba będzie pełnić nauczycielskie obowiązki, Mr

Gulmańcewicz! Za miesiąc, za parę miesięcy najdalej, i ja wyprowadzę się z tego partykularza... wtedy będzie łatwiej Marcelkowi wynaleźć słuszny jaki powód. Ale dzisiaj proszę iść na dół przyrzekając sobie, żeby być uważniejszym, przywitać się ze Szczepańskim, jakby nic między wami nie zaszło, a przy lekcji okazywać się grzecznym, jak zwykle, dla Szczepańskiej!

— Wszystko to dobrze, ma chère maman, ale mnie ta grzeczność męczy fatalnie.

— Proszę — jaki wybrydniś! Czy to ci tak trudno znaleźć parę komplimentów dla przystojnej panienki? — zawołała Kontrolerowa z tonikiem żartobliwym tak wybornego humoru, że aż zadziwił Marcelka, który może po raz pierwszy usłyszał w ustach matki kilka weselszych słów w tym rodzaju.

Obawiając się dawniej, żeby oczy kowalczanki nie wywarły głębszego wrażenia na jedynaczka, cieszyła się niesłychanie, że nieodrodne jej dziecię aż nadto wcześnie poczuło w sobiś zacną krew Kalbfleischów, nie spoufaliło się w towarzystwie niższych ludzi i nie zakochało w córce rzemieślnika, która, cóż dziwnego, że szalała za tak ładnym i przyzwoitym chłopcem.

— Ach, maman, nie uwierzy mama, jakeśmy wczoraj znowu wybornie bawili się u Celestynów! Czy pani Beleńskiej przyjrzała się mama dokładnie?

— Widziałam ją niedawno w kościele, siedziała tuż przy mnie.

— Jedna z najpiękniejszych kobiet w Warszawie... prawda? A jaka i comme il faut, i grzeczna! Tańczyłem z nią wczoraj do upadłego... i mazura, i kontredansa, i walca, i polkę. Kiedym jej podniósł chustkę, ścisnęła mnie tak mile za rękę.

— Oj ty, bałamucie, ty filutku! — rzekła matka, po twarzy go klepiąc. — Selon moi, panna Karolina lepiej mi się podoba od siostry, tusza jej wcale wdzięków nie ujmuje. Taka sobie prawdziwie... co to nazywają belle femme.

— Mademoiselle Charlotte — odparł synalek z próżnym uśmiechem — przystojna, dobra panna, ale nie można jej porównać z siostrą.

— Matka jej była kiedyś nadzwyczaj piękna, znałam ją jeszcze dzieckiem.

— Widać dotychczas, że była piękna, a jaka grzeczna! Wszak ona nie ma jeszcze czterdziestu lat... proszę mamy?

— Czterdzieści kilka najwięcej — odparła Kontrolerowa, przymrużonymi oczyma patrząc na synalka.

— Proszę mamy, jak się też mamie zdaje... czy Paweł dobrze zrobił przyjmując guwernerstwo u radcostwa?

— Uczciwy zarobek, i do tego tak szlachetny jak udzielanie komu nauki nie wstydzi nikogo — wygłosiła mama znaną swoją sentencję.

— Strzeżże mnie, Panie, żebym sądził inaczej... ale, widzi mama, wszystkie te damy i panowie muszą wiedzieć, że to mój kuzyn tak bliski.

— C'est bien vrai. Ale osoby z najpiękniejszych familii poświęcają się nieraz temu zawodowi, a zresztą Paweł jest przy tym architektem i on wyświadczył grzeczność przyjmując ten obowiązek — rzekła szybko mama radując się niewymownie, że praktyczny kieruneczek, którym natchnęła synka, w tak sprytnej przenikliwości się rozwija.

— Jak się też mamie zdaje, czy Paweł jest przystojny?

— Przystojny... o nie, ale nie jest brzydki.

— Pani Aniela i damy wspominały mi, że ma twarz bardzo zajmującą.

— Niech mi raczą wybaczyć! Nie wiem, jakie teraz gusta, ale tego przymiotu w jego twarzy nie dopatrzyłam. Zamyślona, mizerna, zawsze jakby posmo-lona... Oczy jeszcze ujdą, voilà tout!

— Nie rozumiem, chère maman, czemu on się nie lubi ubierać, teraz mógłby nawet, bo ma na to znacznie więcej niż ja.

— Z kominiarza trudno wykrzesać eleganta, mon enfant! — A już taki niedbalec, że to aż wstyd; poplamiony, wytarty!

— Ach, mamo najdroższa! a mój fraczek jak wytarty, nie mam spinek porządnych, potrzebna mi druga para lakierków i kamizelka. Tak tam wszyscy zwracają uwagę na ubiór; tak młodzież wystrojona!

— Przystojny chłopiec, aby miał czyste i zgrabne odzienie, to dosyć! Nie uwierzysz, Marcelku, jaką teraz wartość ma u mnie każda złotówka i jak mi trudno wydawać pieniądze. Cóżeś zrobił ze stu złotymi, com ci dała w przeszłym tygodniu, straciłeś?

— A strzeżże mnie, Boże! Czym kiedy stracił choćby grosz na próżno, mateczko? Dołożyłem jeszcze kilka oszczędzonych rubli i dawny mój łańcuszek, sprawiłem sobie oto ten mój nowy. Ach! ma chère mamon! Na parę wieczorów to jeszcze ujdzie, ale gdybym zawsze spomiędzy wszystkich miał być najgorzej ubrany, wolałbym wcale nie bywać.

— Oj, filutku, filutku! ostatek odbierasz matce. Nie potrafisz jeszcze sam zarobić; zawsze do matki.

— Strzeżże mnie, Panie! Zobaczy mama, że wkrótce już nie będę zupełnie jej trudził — odparł Marcelek rzucając przelotne spojrzenie na zwierciadło.

— Proszę! Na loterii może wygrasz? — zagadnęła mama z nieustającą łaskawością dobrego humoru. Wydobyła dla niego z toaletki dziesięć rubli i dała jeszcze brylantową szpilkę po ojcu, co to ją zgubił kiedyś, a teraz powiedział, że zamiast spinek nosić będzie w koszuli. Zaleciwszy mu jeszcze, żeby był grzeczny dla Marcysi, po jego odejściu kazała sobie ugotować kawy. Wróżąc jak najpomyślniej o przyszłości sprytnego jedynaka, wysączała z przyjemnością poobiednią filiżankę w pokoiku swoim na facjatce pod Opatrznością Bożą i dobry humor ciągle jej nie odstępował: nie wykrzyczała służącej i kanarkowi przez pół godziny grała na pozytywce.

Kiedy Marcelek zeszedł na dół, zastał tylko Jakubowę.

— Bonjour! — rzekła w odpowiedzi na przywitanie stara przykładając po wojskowemu rękę do czoła. — Przenajsłodsze imię Jezu! co też paniczyk dokazuje! — dodała ciszej i położyła palec na ustach na znak milczenia. — Marcychna, biedactwo, tak zmizerowała się, żeśmy tu wszyscy na dobre postrachali się o nią.

— Strzeżże mnie, Panie! Co mam dokazywać? Nie rozumiem was!

— A Przenajświętsza Panno Sokalska... nie udawaj no pan Marcin przed starą Jakubową, co nie z jednego pieca chleb jadła i wie jak trawa rośnie. Marcychna dowiedziała się, że paniczyk pono bywa u jakichś pań bardzo bogatych.

— U jakich?

— Parol, nie wiem naprawdę, ale okropniście zgryzło się biedactwo... i jeszcze okropniściej, że pan do nas tak rzadko, coraz rzadziej przychodzi, ino jakby z łaski. Aj... Panienko Najświętsza, zaświerzbiło mnie coś w język i wygadałam się niepotrzebnie... Ho, ho, przed kim innym trzymałabym ostro za zębami, ale jak mi Bóg miły, pan Marcin, widać, w czepku się rodził, bo tu wszystkie lubią: i młode, i stare — rzekła żywo, a na błyszczącym jej nosie i w oczach nieco błędnych widoczne były ślady kieliszków, którymi zwyczajem starożołnierskim, w miarę przybywającej starości, nie bardzo gardziła, a coraz mniejsza miarka wystarczała już na niezłe podchmielenie.

— Więc panna Marcjanna chora?

— Marmuzel Marcychna wczoraj i onegdaj to tak jak cień, ino z kąta w kąt łaziła i łezki obcierała... Poszłyśmy do kabalarki na Piwną i kabała niedobrze wypadła. Jest jakiś amant, co ją bardzo kocha, jest znów jakaś brunetka, co przeszkadza... Aj, Panno Miłościwa, nie wydajże mnie paniczyk przed panienką, bo bym dopiero nawarzyła sobie bigosu. Kum Szczepan także jest markotny. Odkąd się pan wyprowadziłeś, wszystko tu źle idzie.

— I cóż złego, gdybym bywał u jakich pań bogatych, powiedzcież, Jakubowa? — zagadnął Marcelek uśmiechając się z lekka. Wszystko to, co mu gadatliwa baba doniosła, łechtało jak najprzyjemniej jego próżność.

— Oj... prezante arm — marsz! Przenajświętsza Panno Sokalska, paniczek gra ze mną jakby w ciuciubabkę. Jużci, dla mnie nic złego, ale panience to już się zaraz widzi, że pan Marcin rozgniewał się i zapomniał! — zawołała zatykając sobie nagle usta ręką.

— Kłaniajcie się, Jakubowa, jak najpiękniej pannie

Marcjannie i majstrowi... będę w tych dniach niezawodnie.

— A najsłodsze imię Jezu... to nawet pan Marcin nie chce już i poczekać na panienkę? Widziała, jakeś paniczyk szedł na górę do mamy, i zaszła do Fidrykowej nie słysząc, widać, biedactwo, żeś paniczyk zeszedł tu z góry. Idę po nią, duchem tu będzie... No, a dla starej Jakubowej, że tak wypytlowała wszystko, pour delodwi, pas sou, pas argent, ani złotówczyny? — rzekła zatrzymując się nagle w progu.

Marcelek dał jej dziesiątkę przepraszając, że nie ma więcej drobnych, chociaż, prócz dziesięciu rubli od matki, z drugiej strony sakiewki tkwiło kilkanaście złotówek.

— O! święte słowa ojca Jakuba! Jeśli mu kiedy we łbie postało, żeby się ożenić z Marcychną, tom nie krewniaczka nieboszczki. A bodaj cię nieszczęście spotkało, bodajeś na złamanie karku poszła, ty sekutnico, że cię tu licho wprowadziło! — mruczała baba grożąc pięścią ku wschodom, wiodącym na facjatkę. Marcysia wkrótce nadbiegła i Marcelek mógł się przekonać po czerwonych oczach, nabrzękłych powiekach i ustach wybladłych, że Jakubowa powiedziała prawdę. Na grzeczny jego ukłon i powitanie francuskie, najczulszym wyrzeczone głosem, dziewczynka, smutno jakoś i poważnie odkiwnąwszy główką, wysunęła mu krzesło, siadła potem i nieustające Przygody Telemaka, syna Ulissesa, rozłożyła na stoliku. Jeżeli jednak sam nauczyciel nie przerwał czytania, objaśniając swoim sposobem wyraz jaki, uczennica nie zapytała się pierwsza; na mnóstwo pochwał, którymi obsypywał niegodziwą jej pronuncjację,  nie uśmiechnęła się ani razu, tylko z minką nadąsaną, jakby machinalnie, pod nosem bąkała prozę Fenelona. Kiedy jej słuchał wokabuł i rozmów, których biedactwo nie potrafiło nigdy wyuczyć się dobrze na pamięć, odpowiadała niewyraźnie, półgłosem i nie podnosząc nań oczu, nie widziała, na szczęście, zadowolonego wyraziku, z którym nauczyciel przyglądał się jej.

Gulmańcewicz nareszcie czując, że nieporozumienie wypada jakkolwiek załagodzić, ośmielił się uchwycić jej rękę, którą natychmiast cofnęła, i zapytać tym swoim głosikiem najczulszym, któremu usiłował teraz dodać smutnego brzmienia (co wszystko ludzie niedorzeczni łatwiej dokonywają od dorzecznych).

— Czy pani gniewa się na mnie, Mlle Marceline? Je non merite pas votre colère, comme j'aime maman je ne sais pas pourquoi vous se fachez sur moi!

— Nie gniewam się — odparła cichuteńko uczennica spuszczając oczy jeszcze bardziej.

— Na taką odpowiedź zbywającą i obojętną nie zasłużyłem, Mlle Marceline, lecz strzeżże mnie, Panie, żebym panią zapytywał więcej, en voyant que cela vous fait si beaucoup de peine — odparł smutno i głos mu zadrżał nieco.

Oczy uczennicy podniosły się wtedy po raz pierwszy, spojrzały nań przez chwilę, pierś oddychała żywiej, łzy biegły i więzły w gardle, nareszcie obfity zdrój spłynął z głośnym łkaniem na rumiane policzki, opadł na biały gors... a spośród łez źrenice błyskały tak czystą, niewinną i prawdziwą wymówką. Oj, Gulmańcewiczu, cny potomku Barbary z Kalbfleischów, i ty cała rodzino podobnych mu, w czepku urodzonych smyków, czemu to wam los tyle w życiu chwil cudnych przedstawia i przy składnych waszych mordeczkach daje serce najczęściej jakby z gutaperki, dusze jakby ze starej gąbki, oczy jakby z potłuczonych szkieł od starej latarni dorożkarskiej? Chwila taka, której wspomnienie starczyłoby już może niejednemu na pociechę, na zapełnienie tylu nieraz dni przykrych lub samotnych, dla was bywa chlebem powszednim, którego smaku nie czując nie pojmujecie wartości. Ale też, stosując się już do nazwy smyków, choćby wam rączki oprawić w brylanty, nawiązać włosie z grzywy najczystszej krwi arabczyka, wysmarować je kalafonią jak łza przezroczystą, jak lilia woniejącą, nie zdołacie tak uderzyć w struny duszy kobiecej, żebyście z niej najdźwięczniejsze akordy wywołać potrafili, żeby nadziemskość i ziemskość, anioł i człowiek wyjrzały z niej jak starożytny Eros z jednym okiem we łzach tonącym, a drugim uśmiechniętym.

Wyście najczęściej tylko owymi smykami, co to rzemieślnicy salonowi lub ogródkowi, pejsaci lub kudłaci wydobywają nimi ze skrzypców zwyczajne brzmienia tramblantki, szotisza lub kontredansa. Mimo to jesteście szczęśliwi, minki wasze najczęściej tak zadowolone jak wyżełek, mops lub z właściwym uwzględnieniem pudel nakarmiony, wystrzyżony i wymyty, co radośnie potrząsając brzęczącą obrożą wybiega na spotkanie kundlicy z sąsiedniego domu lub też drzemie u kolan pani czując na sobie głaszczącą jej rękę delikatną.

Korzystając z darów szczęścia, a nie zdołając pojąć wznioślejszych jego przymiotów, żartujecie po cichu z tych, co o nich marzą lub pragną, uśmiechacie się do siebie — jak w duszy Gulmańcewicz widząc łzy gradem (według tradycyjnego porównania) pereł przez niego i dla niego z pięknych oczu płynące. Nie był to uśmiech szyderczy, wątpiący, pastwiący się, zimny, który by w takim razie u innej postaci można mniej więcej kłamliwie lub prawdopodobnie przypuścić — ale tak sobie niedorzecznie próżny i najdokładniej odpowiedni kartofelkowemu noskowi i okrągłym ślipkom ostatniego z Gulmańcewiczów, którego nie o to obwiniać trzeba, że się nie kochał w kowalczance lub że kochał, ale o brak uszanowania i współczucia dla łez biednej dziewczyny, z jego powodu wylanych, które każdy u nas mężczyzna — oprócz małżonków po dziesięcioletnim kłótliwym pożyciu — mimo woli uczuwa dla płaczu słabszej istoty, nawet nie z jego winy i niekoniecznie wywołanego taką uczuciową przykrością. Gdyby Marcysia Szczepaniakówna niedorzeczny cyferblacik swego nauczyciela mogła wtedy właściwie obaczyć, jak to nieraz nie tylko uczennice w jej wieku tak sprytnie odgadnąć potrafią — może by sobie oszczędziła wielu łez i cierpień, które każdą szczerszą i prostszą istotą głębiej wstrząsają, bardziej kosztują niż nawet męczenniczkę w świetnym buduarze, ze łzami w sercu, a uśmiechem na ustach.

Nadszedł z kuźni w zasmolonym fartuchu kum Szczepan z Maciusiem. Gulmańcewicz ciesząc się z przerwy tkliwego sam na sam uczuł w sobie aż nadto śmiałości do wypełniania macierzyńskiej rady. Przywitał się z nim bardzo grzecznie, lecz nie śmiał zapytać córki o powód kwaśnego humoru. Wkrótce ukończył lekcję i wbiegłszy do matki tylko na chwilę, aby się z nią pożegnać, tak ścigle szedł potem z Głębokiej ulicy w miasto, jakby się mu przypomniała gimnastyczna owa biegłość, kiedy to po starym miodzie, ukradkiem wysączonym — spuszczał się koło kościoła Mariackiego ku Wiśle.

Idąc do domu na Mostową Marcelek skręcił do Moramszy, żeby uwięzić u niej szpilkę brylantową. Na następujący wieczór u Celestynów chciał wystąpić ze spinkami opaowymi, za które gotówką musząc zapłacić znacznie więcej niż dziesięć rubli, potrzebował nadto mieć w kieszeni kilka rubelków na nieprzewidziane wydatki. Moramsza mile uśmiechnęła się do tak pięknego fantu, jeszcze milej do Marcelka. Wiedząc, że stoi u Jabłuszków, powiedziała mu, że ponieważ jubiler mieszka daleko, poprosi szanownej sąsiadki, pani Domiceli znającej się na takich kosztownościach, żeby jej otaksowała szpilkę.

— Już ta kochane pani co powie, to ja na wszystkim przystanę — dodała Żydowica kłaniając się nisko interesantowi.

— Zdaje mi się, że pana Jabłuszki nie ma teraz w domu... Przyjdźże, kupcowa, za chwilę na podwórko, jak u okna zawołam, wejdź... Sam o to poproszę pani Jabłuszko — powiedział odbierając szpilkę.

— Bardzo chętnie! — odrzekła zastawiarka śmiejąc się piskliwie do męża i bachórków, kiedy już młodzik odszedł.

Widocznie w tym dniu prześladowało coś Marcelka. Prócz mamy dobrodziejki u wszystkich osób mu życzliwych same jakieś zasępione twarze spotykał. Domicela, witając go zawsze nader uprzejmie, chociaż pod jednym dachem mieszkali — wybiegając nawet naprzeciw niego, po kilka razy dziennie, ilekroć szedł do nich ze stancyjki swojej, która, acz należąca do apartamentu, oddzielny miała wchód — dzisiaj przyjęła go bardzo ceremonialnie, nie wstała z kanapy i z gorzko-słodkim, widocznie zmuszonym uśmiechem zapytała, gdzie tak długo bawił.

— U mamy...

— A jeszcze gdzie?

— Strzeżże mnie, Panie... nigdzie! najdroższa pani — odparł rozsiadając się wygodnie z drugiej strony kanapy.

— A do panny Szczepaniak nie wstępowałeś?

— Prawda, na chwilę...

— A od panny Szczepaniak może jeszcze z wizytą do radcostwa, do tych pięknych dam ze wsi, co to w kamienicy narożnej blisko Saskiego Ogrodu mieszkają?

— Strzeżże mnie, Panie... a to po co tak często? Raz w tydzień na wieczór, czy to nie dosyć? — odparł Gulmańcewicz nie mogąc ukryć uśmieszku zadowolenia. — Skądże humor tak niedobry, pani Domciu? — zapytał po chwili, ośmielając się ująć jej rękę, którą chciał podnieść do ust.

— Bardzo proszę, bez tych grzeczności — ofuknęła żywo kobieta, odpychając mu rękę tak energicznie, że go aż w obojczyku zabolało.

— Pani najukochańsza! Cóżem pani zrobił... czy się godzi gniewać na mnie, na mnie... i o co? — zagadnął ze śmiałością, na którą przedtem nie zdobyłby się, ale przez bywanie w wyższym towarzystwie, choćby się tam tylko najbezczelniej wpraszało lub wciskało, nabiera się pewnego rodzaju lekceważenia, a przynajmniej pewności siebie w niższym.

U wielu, co z takiego bywania pysznią się sami przed sobą, słabnie zaraz wrażenie, jakie wywierają dawne znajomości, nie podnoszące się do tych sfer światowych, gdzie samo powietrze, według nich, uzacnia zaraz i podnosi człowieka. Zdarza się to młodzikom, wyżej pod każdym względem usposobionym od takiego Gulmańcewicza, a cóż dopiero jemu! Jakiś rozkazujący tonik głosu i większa swoboda w obejściu raziły Jabłuszkowę od niejakiego czasu coraz bardziej.

— Ej, panie Marceli, ej, panie Marceli, żyjesz tak sobie i hulasz nie myśląc o jutrze, a to jutro zawsze najgorsze — rzekła kobieta, której krew biła do głowy, a zielonawe oczy prawdziwie kocim blaskiem zabłysły. — Czego chcesz? — zagadnęła nagle Moramszę, która z lekka drzwi od salki uchyliła nie czekając na wezwanie.

Marcelek czułym głosikiem wytłumaczył jej, o co rzecz idzie, a czulszym jeszcze błagał po cichu, żeby łaskawie raczyła ocenić brylanty, przyobiecując buteleczkę likieru, którą, dostawszy pieniędzy, natychmiast przyniesie.

— Obejdzie się bez tych prośb i bez likieru — odrzekła z miną ciągle zadąsaną i wziąwszy szpilkę poszła do okna, a młodzik poglądając ukradkiem w lustro, uśmiechał się tymczasem, przeczuwając pogodzenie po likierze i widząc, jak mu na koszuli błyskać będą tęczowo opale w złotą i fioletową emalię oprawne. Widział takie u jakiegoś modnisia na przeszłym wieczorze u Celestynów; na przyszłym więc będzie ich dwóch z opalami i kto wie, czy spinki Marcelka nie będą jeszcze gustowniejsze.

— Wyjdźcie no na chwilę, Moramsza — rzekła nagle Jabłuszkowa.

— Cóż to? Żarty chyba, panie Marcel... są tylko dwa rauty, a reszta fałszywe kamienie — dodała po chwili, marszcząc brwi wydatne.

— A strzeżże mnie, Boże... to nie podobna, łaskawa pani Domicelo, chyba się pani zdawać musi... przestańże się pani gniewać, jeślim w czym bądź zawinił, błagam o przebaczenie — dodał zbliżając się do niej. Znając zaś sprzeciwną i upartą jej naturę, przekonany był, że naumyślnie chciała mu dokuczyć.

— Ale nie, bynajmniej nie żartuję, może się nie znam i tak się mi tylko wydaje, idź pan do jubilera, najlepiej panu powie.

— Jakimże by sposobem, Boże, mogłyby być fałszywe? Wszakże tę szpilkę mama u państwa zostawiła wyjeżdżając na wieś. Kiedy mi ją pani oddawała, brylanty były dobre.

— Nie wiem, czy tak bardzo dobre, ale to wiem, że nie były fałszywe, żeśmy panu taką oddali, jakąśmy odebrali. Do nas, zdaje mi się, żadnej pretensji pan rościć nie będziesz — dodała dumnie, przeszywając go na wskroś zielonymi oczyma.

— Wprawdzie zgubiłem u Kocia, w Maruszewskiego hotelu, ale przypomniałem sobie nazajutrz, znaleźliśmy przecie w szparze przy drzwiach — zawołał blednąc nieco.

— A potem?

— Potem leżała u nas w domu, w komodzie.

— A więcej nigdzie?

— Na kilka dni tylko zastawiłem ją u krawcowej na Rybakach, pani Domicelo!

— Myślałam, że tylko Moramsza miała to szczęście zarabiać na panu! Nauka, widzę, nie idzie w las! Ileżeś pan procentu krawcowej zapłacił?

— Trzy grosze od złotego na tydzień.

— Oj, panie Marceli, oj, panie Marceli! Widzę, że w niczym nie wychodzisz pan szczerze z przyjaciółmi. Nie lepiej to było zastawić u Moramszy po groszu na tydzień? Bałeś się może, żeby mi nie powiedziała. Po cóż by miała mówić? Czy mam z nią jakie konszachty? Dziś powinna bym tylko odebrać zaraz szpilkę i powiedzieć mężowi, żeby przestrzegł mamę, która myśli, że jej jedynaczek — to wcielony aniołek, a to wielkie, wielkie niedobrego. Gdyby się mąż dowiedział, nie wiem, co by się ze mną stało! niech Bóg broni! Ale strzeż się pan, panie Marceli, otwarciej wychodź ze mną. Szpilką, mówią, przyjaźń się przekłuwa. Daj, Boże! aby się od dziś dnia moja przyjaźń nie przekłuła, bo będziesz żałował po niewczasie, zobaczysz! — mówiła nadzwyczaj szybko, a Marcelek, na którym zawsze ta kobieta magnetyczny wpływ wywierała, zadrżał na syczące brzmienie niskiego głosu.

— Nie podobna, żeby krawcowa miała kazać wsadzić fałszywe, nie ośmieliłaby się.

— Tam, gdzie idzie o zarobek, każdy się ułakomi i na wszystko ośmieli. Brylanciki nie były tak czystej wody, a choć tylko jeden ażur,  ale zgrabnie oprawne, zawsze dwadzieścia kilka rubli do trzydziestu warte.

— A strzeżże mnie, Panie Boże, żebym miał kiedykolwiek zastawiać takie kosztowności! — zawołał rzewnym głosem Marcelek, któremu ciągle stały na myśli spinki opalowe. — Ale co tu począć, co tu począć, co tu począć, mon Dieu — dodał po chwili prawie płaczliwie. — Jakby się mama dowiedziała o tym przypadkiem, to i po nitce doszłaby do kłębka, i bardzo by się na mnie gniewała... A mnie tu koniecznie potrzeba pieniędzy.

— Na co? Na krawacik, kamizelkę, lornetkę albo może znowu łańcuszek?

— Jak panią z duszy serca poważam, czczę i kocham... winienem Pawłowi, memu kuzynowi, którego pani przecie znasz, kilka rubli, i muszę mu oddać.

— Pan Sarmiewicz pewno się nie dopomina i może poczekać — odrzekła zwolna kobieta, przekonana, że młodzik kłamie, ale kiedy tenże młodzik cisnął się jej do nóg i mimo jej oporu zaczął ze łzami całować po rękach, ulitowała się nad nim przyrzekając sobie w duszy, że po raz ostatni.

— Trzeba iść zaraz ze szpilką do jubilera i przekonać się, czy istotnie fałszywe, bo mogę się mylić. Moramce ani słowa o tym nie powiem. Jeżeli jubiler powie to, co ja, to zawsze ci pożyczy trzy, cztery ruble... ale jak jej na czas nie oddasz, skompromitujesz mnie na wieki, a wymagać pan przecie nie będziesz, żebym zapłaciła ze szczupłych fundusików, co mi mąż na domowe wydatki udziela.

— Zapłacę, najświęciej na czas wykupię, pani Domicelo! Strzeżże mnie, Boże, żebym miał panią skompromitować, wolałbym sobie pierwej kamień uwiązać u szyi i wskoczyć do Wisły — wygłosił jednym tchem, uchwycił kapelusz i wybiegł potrącając w kuchni Moramszę, którą Domicela odprawiła.

— Panie Marcel! — zawołała na niego przez lufcik — bądź pan łaskaw wstąpić po drodze do kawiarni na Długą, zwykle o tym czasie grywa tam w domino Konstanty. Powiedz mu pan, że mam bardzo pilny interes i żeby natychmiast przyszedł.

Cichy i milczący Kocio, chociaż energicznie i szczęśliwie należał do partii w cztery osoby i teraz dobre kamienie miał w ręku, przyrzekł najgrzeczniej Marcelkowi, że natychmiast pójdzie. Jakoż uprosił Porucznika, ciekawie przyglądającego się grze, żeby go zastąpił — i pędem pobiegł na Mostową do kuzynki.

— Dobregoś wybrała posłańca, Domicelko! cała kawiarnia zaraz naszła perfumami... Co się stało, co każesz? — zapytał wcale nie cicho i dopiero kiedy się cisnął na krzesło zdejmując kapelusz.

— Ciekawam tylko dowiedzieć się jednej rzeczy... dajesz mi słowo, że powiesz? — zagadnęła kuzynka, z której błyszczących, rozzłoszczonych oczu, zdaje się, że iskry tryskały.

— Daję słowo.

— Ile też dostałeś za brylanty ze szpilki Gulmańcewicza?

— Co? — zagadnął Kocio, zbladł i zgrzytnął zębami.

— Nie rozumiesz po polsku? Ile wziąłeś za brylanty?

— Jak to? posądzasz mnie, Domicelko!

— A kogóż?... Kazałeś potem wprawić czeskie kamienie, prosta rzecz! I tak szpilka by się nie znalazła, gdybym cię wtedy nie poprosiła, pamiętasz?

— Przypuszczam, choćby i tak było... co ci do tego! — odparł Kocio uderzając się laseczką po nowych butach.

— A, niegodziwcze! Co mi do tego? I mówisz tak o tym, jakby to drobiazg jaki.

— Cóż więcej? — zapytał Kocio ziewnąwszy na całe gardło.

— Oczywiście, w porównaniu z innymi historyjkami, to nic!... Ej, kuzynie, takie „nice" zaprowadzą cię prędzej na Pawiaka, niż myślisz, bo nawet do nich trzeba mieć więcej sprytu i rozumu! — zawołała trzęsąc się z gniewu kobieta.

— Słuchaj no, Domicelko, jak mi jeszcze raz wyjeżdżać będziesz z morałami, które z twoich ust tylko śmiechu warte, daję słowo najświętsze, że tobie i temu twojemu Gulmańcewiczowi kości na miazgę potłukę, rozumiesz? Wszyscy diabli opętali kobietę, zawracać sobie głowę cybulusem, który sobie drwi z niej tylko i cholewki wybornie smali gdzie indziej! Wszystko, co ma, gotowa by mu oddać, o familii wiedzieć nie chce, a mnie jak psa odgania.

— Piękna mi familia, co zamieszka na Pawiaku!

— Milcz, lichwiarko! — wrzasnął Kocio. — Jakem twój kuzyn, i więcej niż kuzyn, przysięgam ci, że jeżeli ja zamieszkam, to i twój gagatek niedługo po mnie przybędzie...

— Aj, nikczemniku! Jak śmiesz porządnego chłopca, który tylko lekkomyślnością zbłądzić może, porównywać ze sobą?

— Piśnij jeszcze słówko, proszę cię, piśnij! W drobniuteńkie kawałki trzcinę na tobie połamię... A teraz chcesz pogodzić się ze mną, daj mi parę rubli, bo bez ceremonii okręcę warkocz koło ręki i rozpoczniem taniec — zawołał podnosząc się groźnie.

— Cóż to, myślisz, że nie ma ludzi w tym domu, żebym pozwoliła się krzywdzić tobie, tobie?...

— Nim tego Gulmańcewicza licho tu przyniosło, wszakże byłem najgrzeczniejszy i najdelikatniejszy — ale niech Pan Bóg broni, kiedy mi kto wodę moję zamąci! Za tyle nocy bezsennych, com tu wyłaził pod oknami, gryząc wargi i język z zazdrości, muszę ci dać raz w życiu dobrą pamiątkę... niech sobie potem ludzie przychodzą, to mi wszystko jedno! — groził Kocio.

Domicela drżała w duszy, na ustach miała tylko uśmiech pogardy.

— O, wiem, wiem, że byś nawet uderzył kobietę, ale ja się nie boję! — zawołała głośno.

Wtem zastukał prędko i wszedł Marcelek. Jubiler co do słowa potwierdził to, co mu powiedziała.

— Do widzenia, kochana kuzynko! Żegnam pana dobrodzieja, muszę wracać na partię... a coraz pan piękniej wyglądasz. Porucznik zakochał się w panu widocznie — rzekł grzeczniutko odchodzący Kocio.

III

— W takim razie, panie Sarmiewicz, postąpmy już zupełnie na obszerniejszą skalę. Wymurujmy kilka porządnych domostw na trzy, na dwie familie każdy. Możemy nawet wykonać to nieco artystyczniej, w jednym lub rozmaitych stylach, rozrzucić tu i owdzie po Gierzejach, otoczyć drzewkami i sadami, poprzystawiać porządne zabudowania.

— Darujesz pan, zupełnie sprzeciwiam się temu projektowi, upoetyzowanemu w rolniczym romansie Pan Podstolic, jeśliś go pan czytał kiedy. Znam jedne dobra w Sandomierskiem, gdzie chaty właśnie wystawione są mniej więcej w tym rodzaju. Jakby wille jakie w stylu maurytańskim, gotyckim, angielskim, klasycznym itp. bieleją wpośród lip i topoli, nader miłą niespodziankę tworząc dla oka. Zdaje się na pozór, że to miasteczko możniejsze lub artystyczna jaka osada. Ale cóż z tego? Zacny dziedzic, który chciał tak nagle rozwinąć materialną oświatę u włościan, musi prawie dzień w dzień pełnić obowiązek pachołka policyjnego we własnych dobrach, zaglądać do chaty, czy utrzymany porządek, czy prosiąt i cieląt do izby nie wpuszczają, czy podłogi aby na święta umyte itp. Swoim kosztem nadto odnawiać musi bardzo często, bo chłopu nieraźno w takiej budzie, co gdy się popsuje, sam jej toporem naprawić nie może, a tam, gdzie dużo ludzi siedzi na kupie, gdzie i częste zajęcie ciężką robotą, i często bieda, wymagać nie można, aby tak dbali o swoje gniazdo i obchodzili się z nim nawet tak ostrożnie, jak na przykład w mieście ubóstwo z lokalami swoimi, za które właścicielowi muszą płacić i za najmniejsze uszkodzenie odpowiadają. Zresztą i pod higienicznym względem pomieszczenie wielu osób w ciasnych izdebkach, wytynkowanych wapnem, szkodliwsze jest dla zdrowia niż w prostych ścianach drewnianych, które gospodarstwu łatwiej w porządku utrzymać, obmyć, wywietrzyć, pozatykać szpary itp. — Najzupełniej przyznaję panu słuszność i ośmieliłem się wywołać zdanie pańskie li tylko dla potwierdzenia mojego własnego w tej mierze. Zwyczaj- ne chaty, porządnie tylko wystawione, dwojaki, czworaki.

— Znowu się panu sprzeciwię. Koniecznie pojedyncze; zwłaszcza też dla gospodarzy, o przemianie których na osadników nie wątpię po tym wszystkim, cośmy za i przeciw nagawędzili.

— Istotnie — rzekł Beleński pokręcając wąsa — w każdym razie powinniśmy kierować się zdrowym rozsądkiem — i odrzuciwszy na bok względy chwilowe, pospieszyć z urządzeniem stosunków, tym bardziej, że kiedy nie podobna wstrzymać prąd czasu, lepiej go uprzedzić.

— Tym bardziej, że ustąpienie to, jeśli je tak nazwać można, zamiast osłabić, wzmocni stan obywatelski i rolniczy i wstrzymać może z czasem napływ obcych żywiołów, koniecznie z uszczerbkiem dla nas wciskający się do roli, z której całe bogactwo kraju wydostajemy.

— Bardzo mi przyjemnie przyznać panu znowu słuszność i jeśli pan uwierzysz, powtórzyć, że nigdy nie będąc od tego, debatowałem z panem za i przeciw, żeby dojść do stanowczych rezultatów. Gierzeje, w pobliżu granicy i większych miast, tak są szczęśliwie położone, że gdy wiele innych majątków, zanim wejdą w nowy tryb rzeczy, straci chwilowo na zmianie, one muszą skorzystać koniecznie. Ale wróćmy do chat naszych, proponujesz więc pan?

— Na wzniesieniu, o ile możności w pobliżu wody, z grubego sosnowego drzewa chaty od piętnastu do szesnastu łokci szerokości, siedmnastu do ośmnastu długości, a pięciu do półszósta wysokości. Sionka dosyć obszerna, izba, komora i komórka. W izbie komin, piec i szabaśnik, podłoga, ściany i pułap wyheblować, polepa dobrze ubita z wałków słomianych oblepionych gliną; dach słomiany spiczasto podniesiony, końce łat zasłonięte deską wyrzynaną. W budowie chat u nas, zwłaszcza też w Krakowskiem, dworków dawniejszych i drewnianych domków po miasteczkach jest niejaka dążność miejscowa do ornamentacji, widocznej w wystających częściach budowli, mianowicie w węgłach, odrzwiach, w fazowaniu belek, choćby nawet w okienkach często szerokich niby to z wenecka, z szybkami fantazyjnie powprawianymi w ośmiokąty, kwadraciki, pirożki itd. Odcień ten pod względem sztuki dziecinny, ale jednak miejscowy, zespala się z ciesielką i znacznie go częściej widać po dawnych budowlach: po kościołach, dworach, domkach, gospodach, a nawet po żydowskich bożnicach (między innymi np. w Nasielsku, w Gąbinie). Na tak zwanych belkach mistrzowskich (stragarze), przechodzących przez środek izby pod pułapem, zwykle wyryty jest krzyż, monogram Zbawiciela albo Najświętszej Panny, cytata z Pisma świętego, a czasem i nazwa majstra cieśli, najczęściej Polaka, dowód, że tym rzemiosłem zajmowali się zawsze chętnie rodacy.

— Więc mówisz pan, że jest jednak oddzielny nasz odcień w budownictwie?

— Nadzwyczajnie słaby, zaledwie go można zwać odcieniem, ale istnieniu jego zaprzeczyć nie można i, przypuściwszy postępowy rozwój, może i my naznaczyliśmy ślad w dziejach arcy-sztuki, która obecnie na Zachodzie obniża coraz bardziej artystyczne znaczenie.

— Pomyśleliśmy o chatach, a zabudowania?

— Oczywiście stajenka, jeśli nie na cztery, to przynajmniej na parę szkap, stodółka, obórka, chlewek. Spichlerz chłopek ma najczęściej na górze w chacie; zboże w ziarnie na polepę zsypuje. Do tego ogródek z płotem żerdzianym, oplecionym u wierzchu cierniem. Pod oknami od ulicy, od której nie dawałbym wejścia, tylko od podwórka, także ogrodzonego, zasadzimy lipy, jarzębiny, kalinę, w której czerwone korale lubią stroić się tak dziewczęta i chłopaki.

— Wszystko to wybornie... a teraz koszt mniej więcej?

— W Gierzejach, których bory, dzięki Bogu, nie są tak bardzo przetrzebione i budulcu nie brak, chata sama kosztować będzie od sześciu do ośmiu set złp.1 Takich chat wystawić trzeba przynajmniej dwadzieścia, zdaje mi się.

— Więcej.

— Dodawszy do tego zabudowania, kilkanaście dwojaków albo kilka czworaków dla dzisiejszych kopiarzy, a następnych wyrobników czy tam parobków, koszt oczywiście wyniesie kilkadziesiąt tysięcy. Jednak, jakeś pan sam powiedział, jest to pieniądz nie tylko nader uczciwie, ale i nader pożytecznie wydany, na którym pod każdym względem korzyść dla właściciela. W chatach zaś obszerniejszych, wygodniejszych, gdzie na podłodze cielęta, prosiaki, a często ich rodzice, zwłaszcza też przy drugich gościć nie będą tak za pan brat jak dotychczas na klepiskach; gdzie zimą i latem okienko da się uchylić i swobodniej można odetchnąć, zdrowsze i silniejsze plemię będzie mieszkało, dla którego i pracować, i zarabiać, choćby tylko z tego względu, będzie już łatwiej.

— Zawsze jednak tak jak cała dzisiaj umysłowo pracująca gromadka w rozlicznych kierunkach i pan w swoim fachu skłaniasz się, o ile możności, ku klasie niższej, dbając o jej dobro i postęp... a tracisz z oka wyższą, szlachecką, właścicielską, którą in statu quo zostawiając, wszyscy macie już prawie za konającą.

— Za konającą, niechże Bóg broni, ale za chorą i potrzebującą lekarstwa — bez zaprzeczenia... I powtarzam, że jedynie można pokrzepić i podnieść możniej-szy stan rolniczy, który zawsze jądro bytu naszego stanowił i stanowić będzie, przez wzmocnienie, oświecenie i uprawnienie tej uboższej, włościańskiej, małoletniej braci, złączonej z nami najspójniejszymi związkami plemienia, krwi, języka, obyczajów i religii. Tym samym i do średniego stanu, złożonego dotychczas po największej części z krajowców Żydów, od kilkuset lat zamieszkujących z nami razem, i z napływowej warstwy z Zachodu, której mała liczba osiadła u nas, a wielu, spanoszywszy się, najczęściej zarobiony grosz wywożą i wracają do swoich, przybyć muszą świeże, swojskie żywioły, których w średnim stanie zawsze było niewiele; a i te znikają coraz bardziej.

— Sądzisz więc pan, że z chłopstwa ukolonizowanego czy uwłaszczonego zaczęliby się ludzie brać do rzemiosł, do pracy i zarobku po miastach?

— Ma to miejsce i w obecnym stanie rzeczy, tym bardziej w następnym.

— Nie wierz pan temu, sądzisz teoretycznie, nie znasz z bliska chłopa, dla którego żebyś nie wiedzieć jakie ustąpienia i ułatwienia robił, woli nędzę niż pracę, nie przemoże tradycyjnych narowów lenistwa i pijaństwa.

— Łaskawy panie... Gdyby nawet tak było, to mniej się dziwić trzeba nieokrzesanym chłopom niż okrzesanym panom, co też same wady i przymioty najniezawodniej posiadają, a zwłaszcza też ostatnią, której jednak nie można brać za zupełnie jedno i to samo z tradycyjną cnotą gościnności.

— Tak surowo i ostro patrzyć na rzeczy można tylko w gawędce. Zastanowiwszy się praktyczniej, uwzględniwszy wiele ubocznych przyczyn, wpływów, koniecznie przybędzie do sądu więcej pobłażania.

— Bez wątpienia, ale musielibyśmy przejść znów w inny rodzaj rozmowy, bardziej szczegółowej.

— Co zaś do domniemanej pociechy dla mieszczaństwa z chłopów — wtrącił Beleński z lekkim uśmiechem, co mu już poprzednio krył się pod wąsami — chcesz pan stworzyć proletariat, którego wzrost tak opłakują na Zachodzie, a którego rozwój w rolniczym kraju byłby może jeszcze szkodliwszy.

— Dodam nadto — odrzekł Paweł — że chłop nasz nawet ma jakiś wrodzony wstręt do łyków i że we wszelkiej kwestii zmiany społecznej są do przewidzenia złe następstwa przy dobrych. O to więc dbać trzeba, żeby dobre przeważyły; ze złymi łatwiej da się poradzić.

— Somme toute, panie Sarmiewicz, na wiosnę zabieramy się do budowania chat i zabudowań i powoli z Gierzejów zrobimy wieś porządną, do czego pomoc pańska będzie mi nieodzownie potrzebna. Widziałeś pan sam, co to za rudery i czy podobna nie zaradzić naprzód.

— Najoczywiściej.

— A jednak mimo moich najlogiczniejszych dowodów i pańskiej interwencji żona i wszystkie kobiety darować mi nie mogą, że się opóźniamy z wystawieniem kaplicy! W złą chwilę jakąś zrobiłeś pan ten pejzażyk akwarelami i pokazałeś im. Suszą mi głowę od rana do wieczora — rzekł zwolna, przymrużając oczy, a mimo to badawczo przyglądając się Pawłowi.

Rozmowę tę przerwał dźwięk fortepianu z sali i uroczy głos kontraltowy, śpiewający Pochwałę łez Szuberta. Paweł zarumienił się i mimo woli odwrócił oczy od badawczego, zmrużonego wzroku Beleńskiego, który z lekkim uśmiechem pokręcał wąsa i zapytał, każdy wyraz wymawiając zwolna a dobitnie:

— Wszak prawda, panie Sarmiewicz, że odkąd pan słyszałeś żonę moję śpiewającą za panieńskich czasów w Gierzejach, głos jej nie tylko teraz nie stracił, ale zyskał na pełności, okrągłości i ekspresji?

— Co do ekspresji, zgoda; ale co do samego brzmienia, różnicy nie znajduję — odparł Paweł czując, że cośkolwiek wypada odpowiedzieć, a niekoniecznie zaraz zgodzić się w zdaniu.

— Oj, to źle! Gotowa by się żona zmartwić, gdybym jej powiedział, że nie widzisz pan postępu w ulubionej jej rozrywce.

— Żona pańska ma tak piękny głos, tyle w nim uczucia i wyrobienia, że starczyłby nie tylko za rozrywkę domową, na dyletantyzm amatorski, ale dla prawdziwej artystki. Dziwi mnie, że nie daje się słyszeć nigdzie, tak jak wiele innych dam, znacznie słabszym, mniej wyrobionym głosem obdarzonych — rzekł Paweł, spokojnie już patrząc na Beleńskiego.

— Zmiłuj się pan, panie Sarmiewicz, nie poszepnijże jej tej myśli. Kobiety zaczęłyby mi znowu suszyć głowę, tak jak o kaplicę. A kobietom trudno odmówić, zwłaszcza mojej żonie, której dotychczas nie sprzeciwiałem się w niczym. Rozpoczęłyby się u nas schadzki, próby, koncerta. Pewnie by także Karolci zachciało się śpiewać, a może i pani Celestynowej. Trzeba by uciekać z domu, a nasłuchawszy się aż nadto hałasów za kawalerstwa mego, po ożenieniu polubiłem spokojniejsze pożycie, ciąg jednostajny wrażeń rodzinnych, słowem, tę, jakbyście ją nazwali, poezją domu, który taki anioł jak moja żona potrafi zamienić w prawdziwą świątynię, a której wdzięku mimo całej pojętności nie potrafisz zrozumieć.

— Znając państwa oboje — łatwe to do pojęcia.

— Kompliment, do jakiego nie sądziłem, żebyś pan był tak zdolny ex abrupto — wtrącił Beleński z uśmiechem, nie odstępującym go podczas całej rozmowy.

Fortepian zabrzmiał znowu — i jakiś etiud Szopenowski przepłynął marząco po klawiszach.

— Czy pan lubisz muzykę? — zapytał Paweł.

— Dosyć, chociaż wyznam, że się na niej tak bardzo nie znam i nie rozumiem, ale kiedy mi co żona zagra albo zaśpiewa, to mi się nadzwyczaj podoba. Mam bo dziwne gusta i czasami kobiecą prawie tkliwość mimo postawy, jak pan widzisz, wcale nie zniewieściałej. Lubię, na przykład, ten rodzaj muzyki: słyszysz pan, jak się tam drze mój syn?

— Henryś! — zawołał — i wbiegł z krzykiem chłopczyna czteroletni z długimi lnianymi włosami, wielkich niebieskich oczu, jakby miniatura matki, jedyne dziecię Beleńskich. Wziął go na kolana, pohuśtał, pogładził jasne loki. Uśmiechając się i odpowiadając na dziecinne piskliwe szczebiotanie, rzekł znów zwolna do Pawła po francusku:

— Nie jestem, broń Boże, rygorystą. Owszem, w moralności mojej dosyć pobłażający, ale nie rozumiem znowu tych ludzi, co po krótkim pożyciu obojętnieją dla żon, lekceważą je i uciekają z domu, aby gdzie indziej szukać rozrywek. Daję panu słowo uczciwości, zakochany tak jestem w mojej, jakby pierwszych dni po ślubie i gdybym, czego przypuścić nie mogę, był — dajmy na to — nieszczęśliwy w pożyciu, jak się to w tych czasach zdarza niejednemu, winę przypisałbym tylko sobie, a potem z najzimniejszą krwią palnąłbym sobie w łeb nie bacząc — o — na tego malca, którego także kocham nad życie. Wierzysz mi pan?

— Wierzę.

— Powiedz mi pan, ale bez obłudy, czy znając mnie kiedyś, wprawdzie dosyć powierzchownie, miałeś mnie za tak czułego, jakim ci się teraz wyjawiam? Szczerze, panie Sarmiewicz!

— Miałem pana zawsze za dobrego bardzo chłopca, nieco tylko za modnisia i hulakę — odparł Paweł, który na to szczere wyznanie Beleńskiego najzupełniejszą wzajemnością odpowiedział.

— Cieszy mnie, że się coraz bliżej poznajemy — szybko odrzekł Beleński — i że daję panu oczywisty dowód, czego wpływ dobrej kobiety dokazać może, kiedy z takiego kawała mięsa, jakim byłem bez zaprzeczenia, wyrobił się jaki taki człowiek, pragnący przynajmniej żyć i działać na tym świecie dla siebie i dla drugich. Dlatego też kocham bardzo tę kobietę, panie Sarmiewicz — rzekł z przyciskiem.

— Czy wolno przerwać to poważne à parte? — zagadnął dźwięczny głos i zza ciemnofioletowej portiery ukazała się Aniela. Zimowe słońce, wyraźnym a łagodnym blaskiem zaglądając w okno, oblało wdzięcznie kształtne i łagodne oblicze; złotawymi promykami zadrgało w jasnych włosach, pod którymi marzy gładkie czoło, tęsknią błękitne oczy.

„Cóż dziwnego, że się odrodził" — pomyślał Paweł nie mogąc oderwać od niej wzroku.

— U mamy wielka narada nad jutrzejszymi toaletami do hrabiny; pan Celestyn gra ze Stasiem w bilard; książek mi jeszcze nie przysłano, do muzyki nie mam usposobienia, z Grzybińską i z panną załatwiłam się zupełnie... panowie zamknęliście się tutaj widocznie na pół dnia i zabraliście mi jeszcze Henrysia. Na drugi raz poradzę sobie i tak jak podczas wyjazdu waszego na wieś zacznę robić na kanwie, ale już nie ekran, tylko czapeczki dla panów obu, żebyście panowie łaskawi byli i raczyli też czasem, nie tylko podczas obiadu, obdarzyć mnie kilku słowami — rzekła kobieta z uśmiechem przymuszonym, w którym, tak jak w oczach, przebijał odcień tęsknoty.

— Za obietnicę niespodzianek dziękujemy... za chwilowy brak dworskości przepraszamy naszą panią — odparł mąż grzecznie, którego ubodło, że go razem z Pawłem połączyła w wymówce i tak poufale odezwała się do obu.

„Człowiek poczciwy! nic dziwnego, że ją kocha nad życie. Dla tej marzącej, ognistej istoty trzeba duszy, co by z nią zgodniej spółczuła, pomarzyła, zachwycała się... Tęskno i nudno jej czasem w jej pięknym stroju i apartamencie, w tym spokojnym, jednostajnym życiu... jak ptakowi chciałoby się wyrwać z klatki i pobujać gdzieś aż pod niebem" — pomyślał Paweł, w którego sercu każde jej słowo odbijało się wrażliwie.

1Lat temu kilkanaście. Dziś w stronach nawet borzystych kosztowałaby znacznie więcej. (Przyp. autora.)

IV

Paweł zajęty był lekcją ze Stasiem, któremu nauka nie chciała iść do głowy, chociaż do figlów, gawędki, spostrzeżeń, do bilardu i do gier komersowych nie brak mu było przebiegłości, filuterii i sprytu, co to często tak mylnie u młodych chłopców mają za zdolność wszechstronną. Kładą nawet na karb próżniactwa, niechęci ucznia lub też nieudolności nauczyciela opieszałość w nauce, do pojmowania której albo chłopiec nie ma daru, albo też zdolność jego za wcześnie poszła w inną jakąś, pseudopraktyczną stronę i rozwijając się na niej, trudno jej zwrócić się do cierpliwego, szkolnego pobierania nauki. Wykładając mu, na przykład, język polski, daremnie Paweł usiłował obudzić w nim zastanowienie, wywołać jaką myśl z łepetyny zakutej — działał tylko biernie i machinalnie, powtarzając za panią matką pacierz i najczęściej pamięć, obejmująca wybornie wszystkie karty w partii preferansa, kilku reguł gramatycznych w żaden sposób zatrzymać nie mogła dokładnie. Męczył się nauczyciel, wpadał na najrozmaitsze koncepta ułatwienia mu i ożywienia przedmiotu. Mówiąc z nim, zdawało się, że te żywe oczy pojmują i przytomnie spoglądają; w parę godzin potem zapominał o wszystkim, a chłopczyna mimo rozbisurmanienia i rozpróżniaczenia serce miał wyborne, śmiały był i naprawdę przywiązany do Pawła, któremu jednak niewczesne nauczycielstwo kością w gardle stało — i byłby je natychmiast porzucił, gdyby nie nawykł znów do codziennego widywania i uwielbiania w skrytości ducha oczu archanielskich. Nie wyobrażał sobie, jakby się mógł pozbawić tych ożywiających wrażeń i wzruszeń, których niewinnej tajemnicy, mniemał, że nikt nie zdoła odgadnąć. Tego dnia jednak głąbowatość i niepojętność ucznia zniecierpliwiła go zanadto, cisnął książkę o ziemię. Na szczęście, wszedł ktoś do pierwszego pokoju, wstał szybko od stolika i drzwi otworzył mniemając, że to Beleński albo Celestyn, co swoim zwyczajem często go odwiedzali przed wieczorem. — Laudetur Jesus Christus!

— In saecula. Jak się macie, ojcze Jakubie? Co tam słychać u kuma Szczepana, chrzestna córeczka wasza zdrowa, a Józiak co porabia? — zapytał wysyłając Stasia na dół.

— Ano źle słychać, panie budowniczy!... i u kuma Szczepana, i u Marcysi, a u Józiaka jeszcze gorzej!

— Siadajcież, ojcze poczciwy!... Cóż znowu tak złego?

— Ano, ante omnia,  dominatio vestra, przyszedłem w imieniu Józiaka zaprosić na pogrzeb Michałkiewiczowej. Onegdaj to kobiecisko, namęczywszy się, nakwękawszy, wyzionęło ducha.

— Biedny chłopczyna, ledwie cudem wynalazł kogoś krewnego — i znów jak dawniej zostanie sierotą.

— Był ci on od dawna przygotowany na to; cierpiąc na suchoty, tlała tylko biedaczka, a teraz przy fladze, wilgoci skończyła sobie... Chłopczysko przyzwyczaił się do niej, pokochał i straszliwie boleje, chociaż, po Bogu a prawdzie, niby tam się nieco podłata po śmierci ciotki.

— Jak to?

— Ano zostawiła mu parę tysięczyn. Mógłby oto wyzwolić się na majstra, założyć sobie warsztacik jaki, wyszukać jaką hożą dzieweczkę, ożenić się i oto otoczyć rodziną, której mu brak, a do której tak zawsze wzdychał, proszę pana budowniczego, gdyby na nieszczęście...

— Cóż, ojcze Jakubie?

— Ano — po prostu z mostu, gdyby mu w łeb nie zalazła kowalczanka, której znowu brat pański zalazł,

Bóg wie za jakie trzy grosze. A oto, po chłopsku tak wszystko rozważywszy, pani Kontrolerowej nie postało w głowie, żeby syna ożenić z Marcychną, a pan Marcin drwi tylko sobie — jak zwyczajnie młody — z przeproszeniem pana budowniczego.

— Tego znów nie przypuszczam, ale mówcie śmiało, ojcze Jakubie, proszę was bardzo.

— Niedawno oto spotkawszy na mieście Szczepaniaka, co mu się kilka razy kłaniał, wstydził się odkłonić mu. Zgryzło się człeczysko niepotrzebnie. Nie dziwię się panu Marcinowi, ale po co ano w takim razie łazić jeszcze na lekcję i durzyć dziewczyninę? Jużci, że to żona nie dla niego... czy nie lepiej ano zerwać raz na zawsze, szczerze i otwarcie, proszę pana budowniczego?

— Oczywiście, że by było lepiej, chociaż ręczę wam za Marcelka, że nie nadużyje zaufania kuma Szczepana.

— Ano o to nie ma obawy, proszę paniska! Marcychna, choćby nie wiedzieć jak się zadurzyła, jest sobie bogobojne i charakterne dziewczątko, ale można się obawiać czego gorszego jeszcze.

— Czegóż, na miłość boską?

— Pan budowniczy ano daruje, że otwarcie będę mówił, ale z takim uczciwym człowiekiem jak panisko to najlepiej tak z serca. Czy pan zna pana Jabłuszkę i jego przyjaciela, Porucznika?

— Znam tego, co Marcelek od nich wynajmuje pokoik. Zajmuje się interesami wujenki.

— Ano, otóż to najgorzej, proszę pana budowniczego! Boże Panie spraw, aby to nieprawda była, ale widzi mi się, że ten pan Jabłuszko jak najgorzej prowadzi interesa wujence pańskiej, zaplątał ją w jakieś procesisko, zdurzył i kuma Szczepaniaka, który na ten proces pożyczył wujence sporo pieniędzy; nie wiem tam ile, bo od Szczepaniaka niczego się nie dowie, ale miarkuję, że sporo.

— Wujenka pożyczyła pieniędzy na proces od Szczepaniaka? Nie wiedziałem o tym nic a nic — odparł Paweł dziwiąc się nagle i marszcząc czoło. — Jeśli pożyczyła, to zwróci najsumienniej — dodał po chwili, przechadzając się niespokojnie.

— Ano to się wie, że odda, proszę paniska. O tym nie ma co mówić, ale coś mi się ochapia, że i panią Kontrolerowę także zmanili... dzień w dzień ją teraz Żydziska jacyś odwiedzają... Ano wywiadywałem się o tego pana Jabłuszkę, u którego stoi pan Marcin. Chociaż niby tak bardzo źle o nim nie słyszałem, wszyscy się zgodzili, że to matacz i żona także szachrajka... Ale tego niby Porucznika poznałem, toć on w naszym pułku za księcia był doboszem, potem, że był dryblas, został tamburmażorem i nigdy prochu nie wąchał... Czy pan budowniczy zna go? widział kiedy?

— Nie słyszałem o żadnym Poruczniku... ale szczerze wam dziękuję, ojcze poczciwy, za te szczegóły... Czuję, że to prawda... Kiedy pogrzeb ciotki Józiaka?

— Jutro.

— Natychmiast pójdę do wujenki, Marcelka muszę odebrać od Jabłuszków, nie mogę pozwolić, żeby tam mieszkał... Bóg wam zapłać, poczciwy ojcze Jakubie! A niechże Pan Bóg broni, żeby poczciwy Szczepaniaczysko za dobre serce miał cierpieć jeszcze. Bóg was natchnął, żeście do mnie przyszli, nie bójcie się, nie będzie mu krzywda — mówił Paweł nadzwyczaj żywo i wdział palto, żeby natychmiast pobiec do Gulmańcewiczowej.

— Ano, przepraszam pana budowniczego, ale mi się widzi, że zawsze jakoś lepiej ostrożnie niż prędko. Toćże panisku będzie łatwo wywiedzieć się dokumentnie o tym procesie i o Jabłuszce... Ano dopiero będąc pewnym swego, przestrzec i doradzić pani Kontrolerowej... A nuż mi źle powiedzieli, proszę pana budowniczego, toćże pomylić się można.

— Wujenka jest najpoczciwsza... ale skryta nadzwyczaj i zawsze na tym źle wychodziła... Cóż trudnego oszustom czy łotrom tam jakimś podejść ją i odurzyć? Będąc rzeczywiście rozumną nie wie, że najrozumniejsza kobieta może pobłąkać się okropnie w rzeczach, o których nie ma wyobrażenia, i najniewinniej narobić złego.

— Ano, sanctissima veritas, dominatio vestra! Panisko kochane przyzna także, że pan Gulmańcewicz nie powinien dawać lekcji Marcychnie.

— To tam mniejsza! — odparł zamyślony Paweł. — Macie słuszność, nie powinien — rzekł po chwili. — Ojcze Jakubie! mam do was prośbę, jak jej wysłuchacie, będę wam na zawsze obowiązany.

— Ano niech pan budowniczy, co chce, rozkaże.

— O tym, cośmy tu mówili, czy nikt nie wie jeszcze?

— Nikt.

— Ani kum Szczepan?

— Ano... jużci, przestrzegałem go tam nieraz, ale o Jabłuszce i o tym Poruczniku dowiedziawszy się dopiero w tych dniach, jeszcze się potem nie widziałem ze Szczepaniakiem i Bóg widzi, że przyszedłem oto najprzód naradzić się z panem.

— Bóg zapłać, poczciwy ojcze! Dajcie mi słowo, że nikt nie będzie wiedział, cośmy teraz rozmawiali o wujence. Może się to wszystko da jeszcze naprawić...

— Ano z duszy serca, panie budowniczy! A teraz, wygadawszy się oto, winszuję paniskowi, że z tej wilgoci i świeżyzny w nie dokończonym pałacysku przeniósł się pan tutaj do przyjaciół, co panu prawdziwie życzliwi. Jaśnie pani to zawsze mnie i Józiaka wypytywała o pana, jakby o brata rodzonego. Co to za porządna i bogata familia! I siostra jej, ta panna, widzi się, tak samo poczciwa jak ona — rzekł zakonnik, z życzliwym uśmiechem przyglądając się Pawłowi. — Ano, jak to błogosławieństwo boskie widoczne i w tym życiu, i na tym świecie, panie budowniczy! Czasem oto obetrze się łzę sierocie, poda się mu rękę ino przez dobre serce, bez żadnej myśli o wdzięczności i nagrodzie, bo by w takim razie nie było dobrego uczynku.

I oto ani się spodzieje, jak z powodu tego sieroty Bóg jakoś łaskawie ześle pomyślność i szczęście. W tym oto samym domu, gdzie pan budowniczy mieszka teraz, w tej stancyjce naprzeciwko, w oficynie na trzecim piętrze, rodził się Józiak Sierocki.

— Jak to? — zapytał zdziwiony Paweł, który tyle tylko wiedział o całym wypadku wynalezienia ciotki przez Józiaka co on sam i kum Szczepan. Pani Aniela, dotrzymując słowa zakonnikowi, chociaż nieraz z Pawłem o wspólnym protegowanym mówiła, nie naprowadziła jednak nigdy rozmowy na jakieś domysły o jego urodzeniu.

— Ano tak! jak Bóg w niebie, tak! Panisko ufa mi tak szczerze, i ja dam dowód panu, że mu ufam, i będę tak samo błagał o tajemnicę — odparł ojciec Jakub wyznając całą prawdę przed zdziwionym Pawłem. — Ach! to anioł z pani Beleńskiej — dodał napomykając, jak się szczerze zajęła Józiakiem i poprawieniem jego losu.

— Prawdziwy anioł! — zawołał z głębi piersi Paweł, którego zwilżonych od wzruszenia oczu nie mógł w zmroku dojrzeć zakonnik.

V

Dwukonny karawan wlókł się z Tamki ku Powązkom. Było kilku księży, między nimi ojciec Jakub. Za trumną szedł Józiak, Maciuś, rudy Fidryczek, mały stolarczyk niemowa, dwóch starszych chłopców od Szczepaniaka, eks-wiwandierka, trzech czeladzi u jednego majstra z Józiakiem pracujących, Mateuszowa i kilka kobiet z domku, gdzie mieszkała nieboszczka.

W jednej dorożce jechała Grzybińska, gospodyni od Beleńskich, w drugiej kum Szczepan z Marcysią, w trzeciej Fidrykowa, co dawnemu czeladnikowi swojemu na wpół darmo porządną, lakierowaną trumnę odstąpiła, w czwartej majster, u którego Józiak teraz pracował. Na Krakowskim Przedmieściu złączył się z orszakiem Paweł, który naumyślnie po to czekał w narożnej cukierni. Zoczywszy go zapłakany Józiak podbiegł żywo i chciał pocałować w rękę, ale dawny nauczyciel nie pozwolił na to, nie wsiadł do ostatniej dorożki z majstrem i pieszo poszedł z nimi aż na Powązki.

— Poczciwe człeczysko z tego pana budowniczego — mówił do córki Szczepaniak — nieobłudne i nie gardzi prostymi ludźmi... wlecze się, biedactwo, jakby czeladniczyna jaki, a głowa, mospanie, nie od pozłoty. Choroba tam by chciał kto inny chlapać się tak po błocie!

— Pan Paweł pewno bardzo dobry i sprawiedliwy w gruncie, ale pani Kontrolerowa powiada, że wygląda zawsze, jakby się nie wyspał, i pani Kontrolerowa ciągle narzeka, że taki niedbały wedle siebie.

— A jużci! Przed wami trzeba ino mizdrzyć się, kręcić się, forfantować, wylalać się, to wam się zaraz w oko wpadnie, a niech ino człeczysko uczciwe, to ani weź!... Choroba tam kto dogodzi babie, chyba diabeł, co kiedy sam nie może, wysyła babę. Nie mówię tego do pani Kontrolerowej, bo to poczciwości kobieta, ale tak sobie... Marcychno! — prawił kowal, którego humor od niejakiego czasu pogorszał się bardziej.

— Proszę tatunia, czy to prawda, że Michałkiewiczowa kupę pieniędzy Józiakowi zostawiła... Fidrykowa powiada, że bardzo dużo? — zapytała córka, chcąc na inny przedmiot naprowadzić rozmowę i rozerwać złe myśli staremu.

— Kupę jak kupę... ale jużci zawsze się tam mu okroi. Chłopczysko będzie oto mogło przynajmniej pomóc sobie na tym świecie. Szkoda, mospanie, oto kobiety, dobre to było, ciche, łagodne, nosa nie zadzierała; nie miałać bo i z czego, ale mogłaby sobie pożyć jeszcze bez niczyjej krzywdy kilka czasów.

— Prawda, tatuniu! Miła bardzo kobiecina, a tak przywiązana do Józiaka jak matka — odparła Marcysia, której piękne oczki zwilżyły się nagle.

— Tak to, moje dziecko... człek ani wie, kiedy mu sądzono... I dobrzy, i źli wynoszą się przez gwałt na tamten świat, trudno, trzeba iść każdemu!... Choroba by tam komu żal było życia, ino tych, Marcyś, co się tu zostawia, tych pewnikiem żal porzucać — odparł stary odwracając nagle twarz od córki, bo czuł, jak mu łzy kapały na wąsy.

Któregoś wieczoru, mimo zawiei straszliwej, Michałka mniej kaszlała, niby to lepiej się jej zrobiło i sama namówiła koniecznie znużonego Józiaka, co jej czytał książkę, żeby się spać położył. Józiak nie chciał iść do swej izdebki, tylko zdrzemał się oparłszy głowę na stoliku i wyciągnąwszy nogi na kufrze. Wkrótce jednak zasnął głęboko i ciężki sen jakiś majaczył mu dokuczliwie. Zdawało się mu, że spada z ojcem Jakubem w dół bezdenny, słyszy nad sobą głos Michałki, który nań woła łagodnie po imieniu, jak to go słyszał na jawie, kiedy pierwszy raz ją zobaczył i wracał potem od pani Beleńskiej na Tamkę. Chciał odpowiedzieć, pierś go rozpierała, a nie mógł. Głos ten brzmiał coraz ciszej i smutniej; kiedy zamilkł, ocknął się Józiak. Sądząc, że chora śpi spokojnie, cichaczem poszedł się położyć na swoje posłanie.

Nad ranem obudził go krzyk Mateuszowej, Michałka już nie żyła... osłabiona, schorowana, chociaż tak domagała się życia, bez męczarń dłuższego konania zasnęła na wieki... i poniosła do grobu tajemnicę urodzenia Józiaka, którą w przystępie boleści lub żalu, mimo najsilniejszego postanowienia pokuty, mogłaby może wymówić. Józiak jednak tak jej żałował, jakby mu najlepsza matka umarła, a widok tylu życzliwych osób, co pospieszyli oddać ostatnią posługę jego krewnej, boleść jego podsycał tym bardziej. Mniemał, że odkąd ją znalazł, jakoś wszyscy łaskawsi dlań byli, że w oczach ludzkich już nie czytał tego lekceważenia za sieroctwo, które mu kiedyś Fidrykowa boleśnie dała uczuć. A chociaż Marcysię, Pawła, ojca Jakuba, Szczepaniaka, Maciusia i tylu innych życzliwych widział koło siebie, chociaż ich kochał z całym wylaniem poczciwego serca, uczuł się jednak jeszcze samotniejszym niż przedtem, kiedy się wyniósł z Głębokiej ulicy i nie miał nikogo na całym świecie szerokim, co by go krewnym mógł nazwać.

Karawan zatrzymał się przed cmentarzem. Maciuś z czeladzią na ramionach ponieśli trumną do grobu... zaśpiewano Wieczny odpoczynek... Józiak płakał jak dziecko, jak dziewczyna, kiedy jej duszą jasną, sercem niewinnym po raz pierwszy wstrząśnie boleść głębsza. Rzucili po garści wilgotnego piasku na wpół ze śniegiem i cała gromadka, wkrótce zwracając się ku bramie, uprowadziła prawie gwałtem Józiaka, który klęczał nad grobem. Po chwili tylko wiatr wilgotny wył pośród katakumb i nagrobków, stada wron, kawek obsiadły drzewa odarte z liści i wierzch muru, jakby witały krakaniem schorowane, martwe ciało, nowoprzybyłe do wiecznego spoczynku, niegdyś tak piękne i kształtne, z którego dusza oczyszczona w cierpieniu uleciała ku górze, błogosławiąc sierotę i jego przyjaciół za pogrzeb uczciwy, na jaki może niedawno nie spodziewała się zasłużyć...

Szczepaniak chciał koniecznie zabrać Józiaka, który idąc między Pawłem, ojcem Jakubem i Maciusiem serdecznie podziękował staremu, bo nie chciał opuścić towarzyszy, zwłaszcza też Pawła, co w paltoniku opiętym, w cienkim obuwiu stąpał energicznie po śniegu, wśród słoty i zawiei. Jak wielu ludzi wątłej budowy i niewykształconych nawet sił fizycznych, mniej dbał o wygodę i prędzej zniósł niewygodę niż wielu sążnistych, muskularnych siłaczy. Rozogniony myślą jedną, zakłopotany drugą, życzliwy dla Józiaka, co go coraz bliżej obchodził, nie zwracał nawet uwagi, że z przemokłego kapelusza woda dziurgiem spływała mu na twarz, że mu przemokły suknie aż do koszuli; szedł szybko jak nieraz w pokoju swoim, kiedy przerwawszy robotę bił się z myślami rozmaitymi, gonił i rozganiał marzenia, a potem wracał do pracy jeszcze energiczniej.

Przy rogatkach Grzybińska, przyglądająca się zawsze ze wzruszeniem Józiakowi, zaleciła mu, ażeby w tych dniach przyszedł do pałacu, bo znowu pewno znajdzie się robota. Kum Szczepan, ale z Marcysią i Fidrykową, pragnąc koniecznie, żeby do nich Józiak wstąpił i rozerwał się na chwilę u dawnych przyjaciół, uprosili Pawła i ojca Jakuba, aby z nim razem pojechali na Głęboką.

— Pan budowniczy już się tam nie rozgniewa, że go tak śmiało oto zapraszam do naszej chałupy... ale toć to wiadomo, że największe panowie i najrozumniejsze ludzie zawsze są grzeczni siarczyście i nie pogardzają prostymi ludźmi... A choroba, proszę łaski pana, jak dawno już nie był pan u pani Kontrolerowej... poczciwości pani, chora trocha, twarz ma obwiązaną. Marcychna z Jakubową uprażyła jej tam ziół rozmaitych do materacyku, co go nosi na twarzy — prosił Szczepaniak.

— Pan budowniczy zawsze tak łaskaw, nie odmówi i teraz... a ojciec Jakub koniecznie — wtrąciła Marcysia.

— Zimno takie, pan lekko ubrany, trzeba się rozgrzać, a na Głęboką bliżej niż do pana. I wy, ojcze Jakubie, siadajcie z nami, pomieścimy się we dwóch dorożkach — dodała Fidrykową.

Paweł, po dowiedzeniu się rozmaitych szczegółów od zakonnika, wolałby nie iść do Szczepaniaka, ojciec Jakub musiał się spieszyć do klasztoru, ale że pragnęli sami, aby się nieco Józiak rozerwał, i wiedzieli, że bądź co bądź jasne ślipki Marcysi pocieszą go na chwilę, a prócz tego Paweł rad był odwiedzić wujenkę, o procesie której miał w tych dniach wiedzieć najdokładniej, dali się więc namówić i wkrótce, zajechawszy przed domek na Głębokiej, zasiedli przed tym stołem dębowym, gdzie to rok temu rozlegał się gwar wesoły i brzmiały kolędy w wilię Bożego Narodzenia.

Wiedząc wszyscy o małomówności Pawła nie dziwili się, że zapaliwszy cygaro siadł w kącie i odzywał się rzadko. Paweł zaś, ile razy spojrzał na Szczepaniaka i Marcysię albo na ojca Jakuba, zaraz stawała mu na myśli pożyczka Wujenki, i tak go to dręczyło, że widocznie przykro mu było w ich towarzystwie. Wkrótce pożegnawszy ich pobiegł do Gulmańcewiczowej na górę, zastukał parę razy, drzwi mu nie otworzono, chociaż z ulicy widział światło na facjatce. Rad nierad zeszedł i dopiero na Nowym Mieście znalazłszy dorożkę, przemoczony i zmartwiony wrócił do domu. A na facjatce odbywała się tymczasem walna narada między Gulmańcewiczową a Jabłuszką.

— Pani Kontrolerowo dobrodziejko, daję najświętsze słowo honorowe, że jestem nie wiedzieć kim, czy nie powinniśmy wygrać koniecznie. Wszystko przemawia za nami, a najprzód słuszność sprawy... jak to już nie tylko ja, ale pan adwokat tylokrotnie pani dobrodziejce nadmieniał.

— Tak się zdaje przynajmniej, panie Baltazarze! Błagam Pana Boga, żeby tak było... nie wiem skąd, jednak mam złe przeczucia.

— Tak zwykle bywa, najłaskawsza pani, przed chwilą stanowczą... a przyzna pani dobrodziejka, że tym przyjemniej będzie po złych przeczuciach wygrać spraweczkę, dusić Szpagatowicza albo zagarnąć mu Suchą Rękawkę, albo też geldeczku okrągłą sumkę, pani Kontrolerowo! Dowiedziałem się, i przykro mi, że nachodzi panią zawsze Chałek Barbones, z którym radziłem jednak najpokorniej pani dobrodziejce, żeby się w żadne konszachty nie wdawała.

— Nie mam się co wypierać, aktualnie był u mnie znowu kilka razy, panie Jabłuszko... i sprowadził mi prócz tego kilku innych Żydów proponując mi ciągle odstąpienie interesu, ale za sumę tak niską, że to tylko śmiechu warte.

— Pewno Żydostwo, najłaskawsza pani, gniewając się, że to nie oni sami zwąchali u Mośkowej Sznapsfogel taki interesik, muszą w najgorszym świetle przedstawiać obecny stan sprawy — i nawet, jestem nie wiedzieć kim, czy nie czernią mnie samego przed panią dobrodziejką.

— Choćby i tak było, to łatwo przecie domyślić się, że intrygują, aby nastraszyć mnie i zniewolić do odstąpienia sprawy jak najtaniej.

— Bodaj to rozumna kobieta! — zawołał zachwycony pan Jabłuszko. — Pochlebiać pani dobrodziejce ani myślę, ani potrafiłbym... bo pani masz zanadto rozumnego rozumu, żeby nie poznać się natychmiast na pochlebstwie... ale, na moje honorową uczciwość, rozumniejsza i domyślniejsza pani dobrodziejka od trzech mężczyzn przynajmniej. Prosta rzecz, a to właśnie najtrudniej każdą prostą rzecz zrozumieć...

— Barbones nie ośmieliłby się nachodzić mnie tak często, gdyby na nieszczęście nie był kredytorem moim i poczciwego Szczepańskiego, który dwukrotnie zaręczył za nas, jak mi to sam doradzałeś, panie Baltazarze! I przyznam się panu, że to właśnie najbardziej mnie niepokoi. Doliczając zaręczenie winniśmy mu prawie do dziesięciu tysięcy. U takiego człowieka suma ta znaczy niemało i gdyby, przypuściwszy, czego Boże broń, nieszczęście mnie spotkało, a nie byłoby z czego oddać Szczepańskiemu, w ziemię bym się schowała albo umarła ze wstydu, bo, pomyśl pan sam, panie Baltazarze, co by to była za okropność.

— Najniewątpliwiej, pani Kontrolerowo dobrodziejko, najokropniejsza okropność, gdyby przypuścić można, że sprawę przegramy... ale o to najmniejszej nie mam obawy, cienia wątpliwości, pani dobrodziejko!

Zresztą, przypuśćmy już nawet najstraszliwsze nieszczęście; wszakże w każdym razie zostaje pani dobrodziejce emeryturka, z której powoli uiścić by się można z zaciągniętego dłużku i nie bez tego, żeby jeszcze nie wynalazły się jakie fundusiki.

— Żadnych, panie Jabłuszko!

— Ależ to się tylko tak mówi, najłaskawsza pani! Daję najświętsze słowo honorowe, pewny jestem tryumfu, jak pan adwokat powiada... Czując tylko wygórowaną delikatność i najskrupulatniejszą skrupulatność co do zaciągniętego długu i zaręczeń Szczepaniaka, ośmielę się przypomnieć pani, że nie na czcze słowo, nie na wiatr ani też ryzyko robiliśmy tę pożyczkę i że zawsze jesteśmy odpowiedzialni za nią, najłaskawsza pani! Wchodzę atoli w najrozsądniejszą myśl pani dobrodziejki, że zawsze lepiej być ostrożnym i przygotowanym na wszystko, wiedząc nawet, że się wygra nazajutrz.

— Tak jest, panie Jabłuszko!

— Cieszy mnie niesłychanie, że potrafiłem odgadnąć myśl pani dobrodziejki... Tak jest, pani dobrodziejko, strzeżonego Pan Bóg strzeże, zawsze i wszędzie. Szczepaniak istotnie wyświadczył nam wielką przysługę i znając z tak pięknej strony panią dobrodziejkę wiem, że mu pani pozostaniesz obowiązaną na zawsze.

— Suponuję, że o tym wątpić nie godzi się.

— Otóż, najłaskawsza pani, pan Marceli, tak zacny, przyzwoity i moralny skądinąd młodzieniec, nie wiedząc zapewne, jak dalece zachodzić mogą zobowiązania pani dobrodziejki względem Szczepaniaka, raz mu się nie odkłonił na ulicy, teraz znowu zaczyna, zdaje mi się, lekceważyć zanadto córkę Szczepaniaka, odezwał się o niej kiedyś u nas z żarcikami, po których najłatwiejsza z najłatwiejszych odgadnąć, że ją sobie ma za nic... Wszystko to dobrze, ale byłoby niedobrze, przyzna pani, żeby się to doniosło do Szczepaniaka. Dlatego też zdaje mi się, że by nie było nic złego, gdyby pan Marcel z właściwym sobie wdziękiem usiłował być znowu grzeczniejszym, znacznie grzeczniejszym dla panny Szczepaniak. Nie idzie za tym, aby się zobowiązywał do czegokolwiek, ale tak, niby półgębkiem, rozumie pani dobrodziejka? Młodemu, wysoce salonowemu człowiekowi jak pan Marcel to nie trudno.

— Nie rozumiem, dokąd pan zmierza.

— Do ostrożności, pani dobrodziejko. Przypuśćmy, że Szpagatowicz, wynalazłszy diabelskie kruczki jakieś, opóźniać się będzie z wypłatą, Szczepaniak, ujęty grzecznością syna pani dla córki, pozostanie nadal wierzycielem cierpliwym jak dotąd. Wszak prawda?... Czemu najniewinniej obrażać człowieka, który nam może jeszcze być potrzebny? Nie wtajemniczając pana Marcela w cały bieg interesu, mówiłem z nim o tym wszystkim ogółowo; zdaje się, że mnie pojął i może usłuchał. A pani dobrodziejce, sądzę, że ośmielam się zawsze złożyć dowód wysokiego szacunku i przyjaźni prosząc, aby stwierdziła macierzyńską powagą rady, com dał po przyjacielsku panu Marcelowi. Na grzeczności wszak jeszcze nikt nie stracił.

— Zapewne, panie Baltazarze... ale taka grzeczność może być niebezpieczniejsza dla Szczepańskiej niż dla Marcelka.

— Pani Kontrolerowo dobrodziejko, zanadto piękne odebrał wychowanie, aby miał kiedykolwiek uchybić sobie, a zresztą idzie tu tylko o to, mówiąc najszczerszą niby prawdę, aby przedwcześnie nie pozbawiać Szczepaniaka nadziei, że córka jego mogłaby zostać synową pani dobrodziejki, czego znowu skądinąd sam bym nie doradzał, bo choćbyśmy nawet nie mieli wygrać Wilczego Dołku, poznawszy bliżej pana Marcela potrafiłem go ocenić i jestem nie wiedzieć kim, czy najpiękniejszej partii zrobić nie może... bywając zwłaszcza w wyższych towarzystwach, gdzie tak dalece jest pożądany — rzekł Jabłuszko, któremu oczki drżały nadzwyczaj szybko spod okularów i złośliwy, brzydki uśmiech przebiegł niepostrzeżony po wąskich, zaciśniętych wargach.

— Jednakże, panie Baltazarze, jako matka, ani chcę, ani mogę przepisywać synowi memu żądnej roli w tym rodzaju i choć już sama przedtem dałam mu do zrozumienia, żeby dla Szczepaniaka okazywał więcej grzeczności, jednak wyraźnie nie potrafiłabym rozprawiać z nim o tym przedmiocie.

— Jak najprawdziwsza prawda i najsłuszniejsza słuszność, pani dobrodziejko... Racz więc pani Kontrolerowa nie brać mi za złe, że go sam poinformowałem w tej mierze. Gdybym zaś uważał, że potrzeba jeszcze kogoś, czyje zdanie większy wpływ wywrze na nim, wezwę na pomoc Domci. Pan Marcel jakoś słucha jej dosyć... a ona po prostu w nim zakochana, daję najświętsze słowo honorowe, zakochana... — dodał z przykrym uśmiechem Jabłuszko poprawiając okulary i robiąc szczękami niecierpliwie.

— Widać, miłość to bezpieczna, kiedy sam mąż mówi tak o niej z uśmiechem.

— Najbezpieczniejsza, pani Kontrolerowo dobrodziejko, najbezpieczniejsza — odparł Baltazar cieńszym głosem niż zwykle. — Ale stąpa ktoś po wschodach, zapewne pan Marcel, bo jak wspomniałem pani dobrodziejce, wiedziałem, że dziś ma być na lekcji i zarazem odwiedzić panią dobrodziejkę... Tak więc, łaskawa pani Kontrolerowo dobrodziejko, spodziewajmy się, że bez zawodu wygramy, ale przygotujmy się na wszystkie ewentualności, jak powiada pan adwokat, przygotujmy!

Kiedy szanowna para toczyła na górze taką rozprawę, którą przerwało przybycie Marcelka, na dole tymczasem Józiak po odejściu zakonnika ugoszczany serdecznie przez dawnych przyjaciół, co go puścić nie chcieli, wspomnieniu Michałki jeszcze przypisywał taką życzliwość kowala, grzeczność Fidrykowej, a zwłaszcza też łaskawość panny Marcjanny, co prawie tylko do niego i dla niego zwracała się z każdym wyrazem i spojrzeniem. Poczciwa dziewczyna chciała, o ile możności, osłodzić mu zmartwienie, rozmarszczyć młodą twarz, tak smutną i mizerną, że się aż serce z litości krajało. Kum Szczepan zaczął mu radzić, jak sobie ma począć z pieniędzmi, które z łaski Boga otrzymał w spadku. Opowiedział, że sam, od mniejszego znacznie rozpocząwszy, dorabiał się oto pomaleńku coraz więcej, wystawił dominę, i przynajmniej może córce zostawić po sobie tyle, że cudzej łaski nie będzie potrzebowała.

— E, wiesz co, Józiak — zawołał wreszcie stary, któremu rzeczywiście współczucie dla stolarczyka, chęć otrząśnięcia złego humoru i herbata z harakiem żywiej rozwiązała język — po jaką chorobę masz się tam tłuc Bóg wie gdzie w mieście. Na Tamce będzie ci teraz markotno, bracie! Wróć się oto do nas na Głęboką; tymczasem będziesz mieszkał z Maciusiem w izdebce przy kuźni i na mieszkanie nic nie wydasz, z nami jakoś rozerwiesz się, chłopaczku! Toćże my wszyscy życzliwi i przywiązali do ciebie, jakby, mospanie, nie przymierzając do krewniaka, do brata. Niech cię tam najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną, że Bóg wie za jakie trzy grosze rozżaliłeś się oto na mnie przeszłego roku, aleć teraz, kiedy się przekonywasz, żeśmy się nigdy nie zmienili i sam znowuś został na świecie — wróć do nas, Józiaku, wróć!

O prawdzie tego, co mówił kowal, łatwo było przekonać się Józiakowi spojrzawszy na wszystkich obecnych. Olbrzym jąkała, kiwając głową, wyszczerzył w uśmiechu całe dwa rejestra wielkich jak u konia a białych jak u wyżła zębów i ściskał mu rękę pieszczotliwie, aż mu palce trzeszczały; Jakubowa, mamrocząc pod nosem, zawołała głośnym basem spod pieca:

— Przenajświętsza Panno! Co macie, panie Józiak, po takiej słocie wracać aż na Tamkę; pościelę wam oto świeżego sianka, zostańcie dziś u nas!

Fidrykowa obcierała twarz z potu, a oczy z łez, do których coraz skłonniejsza była babina. I na Marcysi rzęsach zawisły dwie błyszczące kropelki, kiedy jej tatunio wspomniał o braterskiej życzliwości.

Serce chłopczyny, miotane żalem głębokim, wdzięcznością i wzruszeniem, biło mu w piersiach gwałtownie... Drzwi z lekka skrzypnęły i wszedł Marcelek taki jakiś grzeczny, potulny, pokorniutki i przy tym wyświeżony jak nigdy. Ukłoniwszy się grzecznie wszystkim zwrócił się natychmiast do Józiaka i wziąwszy go za rękę, powiedział kilka słów jedwabnych współubolewania i pociechy. Woń paczuli i milfleuru rozeszła się po izbie, siadł skromnie przy końcu stołu i zaczął przepraszać kuma Szczepana i Marcysię, że się spóźnił nieco na lekcję, ale mniemał, że nie tak prędko powrócą z pogrzebu. Rumieńce gwałtowne oblały twarz dziewczynki, oczy jej spojrzały cudnie i wdzięcznie; znów w spojrzeniu Józiaka błysnął ponury, bolesny wyraz, który tylko Maciuś jeden dojrzał, i ścisnął mu rękę pod stołem.

Józiak niezadługo odszedł — daremnie go chcieli zatrzymać.

— Nie później jak do jutra, panie Sierocki! — zawołała za odchodzącym Marcysia.

— No, chłopaczku, choroba tam z ceregielami... wróć oto do nas na Głęboką! — mówił żegnając się z nim kum Szczepan, udobruchany jeszcze bardziej po przybyciu Marcelka.

— Zobaczę w tych dniach, kochany kumie! — odparł sierota całując go w ramię ze wzruszeniem i kiedy wracał na Tamkę, uczuł się tak samotnym na świecie, tak nieszczęśliwym, że płakał gorzko, jakby stał ciągle nad świeżym dołem, w którym znikła pod śniegiem i piaskiem trumna Michałki.

VI

Na periodycznych wieczorkach u Celestynów bywało sporo możniejszej i modniejszej młodzieży; rozmaite mamy chętnie tam napływały z córeczkami. Pod względem gościnnego przyjęcia, przyzwoitej zabawy i wielu innych światowych wymagań nic prawie nie można było zarzucić tym zebraniom. Plotkami, tak u nas niewyczerpanymi w pomysłach, chyba płeć nadobna dotknęła czasem coś lub kogoś; mężczyźni, których u nas nie można także obwiniać o brak usposobienia w tej mierze, z jednozgodną wstrzemięźliwością języka odzywali się o całym domu. Wielbili piękność Anieli; przyznawali przystojność jej siostrze, przyzwoitość Celestynowi i Beleńskiemu; wybaczyli roztargnienie Celestynowi, może przez wzgląd na sumienne wypełnianie obowiązków cześnika, według niego zgodnych z Prysznicowską kuracją — i nie zwracali uwagi na Pawła, nie zawadzającego nikomu. Jak to kobiety potrafią — tak i młodzież gryzła się oczywiście pomiędzy sobą i z właściwą nam gotowością szeptała kobietom złośliwe wieczorowe postrzeżenia o śmiesznościach lub wadach współtowarzyszów. Najczęściej jednak dostała się łatka Gulmańcewiczowi, którego nadskakiwanie, francuszczyzna, obejście, perfumy i pomady nie podobały się jednym i raziły drugich.

Karnawał tego roku był długi — wieczory tańcujące już miały skończyć się, mimo to cel ich główny nie dał się osiągnąć. Przy nadstotysięcznej i przystojnej pannie Karolinie kręcono się dosyć, nikt jednak nie przybrał wyraźniejszego charakteru. Matka, siostra, szwagier śledzili najbaczniej u wrażliwej panny symptomatu głębszego wrażenia, wychwalali lub ganili tych i owych, podsuwali myśli rozmaite — na próżno! Celestynowa rozgniewała się nareszcie, że ją przywiozła do Warszawy. Na wsi przynajmniej zlatywali się konkurenci rozmaici; przy wrodzonej wrażliwości panna w każdym pokochała się troszeczka, odkochała — i każdy musiał odbyć przynajmniej kwarantannę, nim planik macierzyński i marzenia o zięciu — spełzły jakoś zawsze na niczym. Zgniewana i znudzona matka znając kapryśność córki, z której nadaremnie ją chciała wyleczyć, uwierzyła nareszcie i w brak szczęścia, nieraz tak łaskawego dla brzydszych i uboższych panien, a nieprzyjaznego dla tak zwanych dobrych partii, co to nieraz do trzydziestki itd. w dziewiczym pozostają zawodzie.

Nareszcie, kiedyś na kilka dni przed przedostatnim wieczorem karnawałowym, panna zaczęła się nieco zamyślać, wzdychać, ubierać się rada w kolor czarny, zmizerniała nieco, pod pięknymi oczyma zasiniało bardziej; wieczorem, kiedy lampę zapalono, przenosiła się do ciemnego pokoju, aby w lubym mroku pomarzyć, powzdychać. Matka, przyzwyczajona do tych objawów uczuciowości podczas zabiegów kilku fortunniejszych konkurentów — niewiele sobie po niej obiecując, zaciekawiła się jednak, na kogo zwróciło się spojrzenie pełnoletniej kapryśnicy. Na przedostatnim wieczorze nader bacznie, przy pomocy Beleńskich, śledziła córkę: wyrywano ją sobie do tańca i rozmawiano ustawicznie — ale żadnej poszlaki ani wskazówki bliższej co do kogoś zaszczyconego wyborem panny Karoliny. Po wieczorze smętne jej usposobienie zaczęło przybierać cechy rzewniejsze jeszcze. Beleński dostrzegł w jej spojrzeniu łez, kiedy jego żona śpiewała kiedyś ich pochwałę z muzyką Szuberta.

Matka wiedząc, że by się na nic nie zdało wybadywać ją — gubiła się w domysłach.

W trzy dni po wieczorze, w pogodny ranek zimowy, Staś grał w bilard z Celestynem, który zastanawiał się, dlaczego już trzecią partię przegrywa, a wyrostek, korzystając z jego roztargnienia, grał raz swoją, to znów jego bilą. Po skończonej grze poprosił go swoim zwyczajem o kilka cygar dla Pawła, które zwykle sam, krztusząc się, palił na wschodach lub na górze w nieobecności mentora.

— Przecież zawsze częstuję sam cygarami — tego — jakże — Sarmiewicza po obiedzie — odparł Celestyn, w złym nieco humorze po przegranej.

— Pokazałbym coś papie, ale się boję — wtrącił rozpieszczony pasierb, który miał do ojczyma najwięcej poufałości.

— Pewno znowu jaką — ten — niedorzeczność?

— Ale musiałby mi papa dać naprzód słowo, że przed nikim nie powie.

— Cóż znowu — ten — ze słowem, pokaż, i kwita! — odparł Celestyn, który władzę kobiet coraz bardziej nad sobą uznając, nabierał coraz więcej ich drobiazgowej ciekawości.

Prowadząc go do okna chłopiec macał go tymczasem po kieszeni od surduta, czy tam nie tkwi cygarniczka.

— Pan Sarmiewicz kocha się w Karolci — szepnął mu nagle.

— Oszalałeś — ten — idź do diabła!

— Aha! oszalałeś... darmo to wzdychał po wieczorze przez całą noc! A dzisiaj znalazłem udarty kawałek listu — patrz, papa! Wszak to ręka pana Pawła?

Celestyn skwapliwie pochwycił świstek i zasadziwszy na nos podwójną lornetkę przeczytał kilka wierszy po francusku wyraźnie napisanych:

„...wybacz, aniele, takiej śmiałości, ale gdzie prawdziwe, święte uczucie przejmuje po raz pierwszy serce szczere, niezdolne udawać, nikną z oczu czcze wymagania towarzyskie. Karolino! gdybyś miała gniewać się na mnie, nie uwierzysz, jakbym bolał..."

— Stasiu! — ten — głupiś — odparł ojczym chowając machinalnie świstek do kamizelki — to wyraźnie wypisane z jakiejś książki francuskiej.

— Aha! wypisane... Widziałem, jak pan Sarmiewicz pisał to wczoraj z rana, potem zamknął do biurka na klucz, a wieczorem, kiedy się kładłem spać, podarł i rzucił do pieca... ten kawałek leżał przy piecu, podjąłem...

— Albo to tylko twojej siostrze na imię — jakże — Karolina. Pewno pisał do jakiejś kuzynki, ciotki, siostry lub coś — ten — a najpewniej na żarty. Nie dobrze szpiegować kogo i zbierać papierki, może z tego powstać najniewinniej plotka jaka. Nużby się pan — jakże? — pan Sarmiewicz dowiedział — rozumiesz? Ja przed nikim nie powiem, ale niech cię Pan Bóg broni, Stasiu, żebyś przed kim słówko pisnął. Idź na górę do książki, jeszcze parę godzin do obiadu. A gdzie — ten — cygarniczka? — zawołał macając się po kieszeniach.

— Musiał pewno papa w swoim pokoju zostawić — odparł pasierb czując ją w swojej kieszeni i wiedząc, że tam położy po wydostaniu kilku cygar.

Wyrostek odszedł, a Celestyn ze sali bilardowej, która była w mieszkaniu Beleńskich, ciężkim krokiem przeszedł na drugą stronę pierwszego piętra i zbliżywszy się na palcach do buduaru żony zastukał:

— Entrez! — odezwał się głos niecierpliwy. Celestynowa, jeszcze w negliżu, wygodnie siedziała na kozetce, odwróciła oczy od książki francuskiej w świeżej okładce brukselskiej i niechętnie spojrzała na męża.

— Qu'est-ce qu'il y a à vos ordres? Mów prędko! Jeszczem nie ubrana, a mam przed obiadem złożyć kilka wizyt.

— Jak będzie moja pani lepiej dysponowana, to powiem coś — ten — ważnego — wtrącił Celestyn prawie nieśmiało.

— Czegóż się tyczy to ważne? — zagadnęła żona ziewając.

— Ten — Karolci.

— Voyons! Cóż takiego?

— Niepokoisz się, wiem, że zmizerniała i zamyślona od niejakiego czasu, jak to na wsi, kiedy bywał — jakże mu? — Karmacki, baron Sztatkopft.

— Starkopf.

— Aha! Sztarkopf albo młodszy — ten — Bardasiewicz.

— Proszę — jak pamięć służy! Przypuśćmy, że się niepokoję. Eh bien?

— Może i wiem, czemu taka roztargniona?

— Eh bien?

— Za — ten — zakochana.

— W kim?

— Można się mylić, ale zdaje mi się... Nie będziesz się gniewać?

— Nie.

— W Sarmiewiczu — to jest — ten — Sarmiewicz w niej — odparł Celestyn sięgając po świstek do kamizelki.

— Mon cher — allez vous en! Musiałeś po prysznicu zażyć gorętszego jakiego lekarstwa. Nie miałeś po co spieszyć się z tak ważną wiadomością... adieu!

— dodała z uśmiechem pogardliwym i wyszedłszy do sypialnego pokoju, drzwi za sobą zamknęła.

— Angélique — ten — Angélique — un moment!

— zawołał Celestyn, ale widząc, że nikt nie odpowiada, mruknął gniewliwie i poszedł na drugą stronę prosto do Beleńskiego, którego zastał w fotelu nad gazetami. Bez ogródki wypowiedział mu wszystko, co tylko Staś doniósł.

Beleńskiemu wydało się to z początku nieprawdopodobne, ale przeczytawszy świstek i zastanowiwszy się rzekł do Celestyna z wesołym uśmiechem:

— Zabronić mu nie można, żeby się kochał. Ze strony tak poczciwego i przyzwoitego człowieka nie mamy się powodu obawiać żadnej śmieszności. Ale to kwestia, czy spodobał się Karolci?

— Bóg — ten — wie — ale zamyśla się — mizernieje, jak to kiedy w Gierzejach bywał — jakże? Karmacki albo — ten — Mo — mo — Bogulewicz, albo...

— To jeszcze nie dowód... Może zamyślać się i mizernieć dla kogo innego. Zresztą il n'y a rien d'impossible ... zobaczymy!

— Będziemy obserwowali dziś przy — ten — przy obiedzie... już ja tam dopatrzę... A to pedagog — jakże mu tam? Sarmiewicz! śmiały, co? kto by się był spodziewał...

— Co chcesz, panie! Syn bardzo przyzwoitych rodziców, zdolny, pracowity... wprawdzie skuzynowany z tym osłem, jakimś tam Gulmańcewiczem, którego, nie wiem czemu, kobiety nasze tolerują — mais que faire!

— Gulmańcewicz — ten — niczego sobie.

— Monsieur Celestin! Gdybyśmy przypadkiem po obiedzie mieli rozmawiać o tym z moją i z twoją żoną, co ci szkodzi powstawać ciągle na Sarmiewicza, w razie gdybym ja na przykład przypuszczał możliwość małżeństwa.

— Małżeństwa — allons donc — ten — małżeństwa? Czy to Anielka moja malowana — myślisz? Ale rozumiem, masz coś w tym — dobrze, naśmiejemy się potem.

— I mam jeszcze jedną prośbę, żebyś przed żoną nie wspominał o liście, jeśliś jej go już nie pokazał — a przed Karolcią ani słowa o niczym.

— Gdzieżbym ja — ten — miał pokazywać — a Karolci skądże znowu? Znasz mnie — ten — przecie.

Beleński wstał, poprawił sobie w lustrze włosy i wąsy, zasadził lornetkę na nos i zostawiwszy Celestyna poszedł do żony, z którą panna Karolina tylko co wracała z kościoła. Nadzwyczaj wesoło i rozmownie nagadał kobietom grzeczności i zaintrygowawszy Karolinę, że jej ojczym ma coś ważnego powiedzieć, wyprosił ją do niego.

Zostawszy sam na sam z żoną, wahał się przez chwilę, kładł i zdejmował lornetkę, nareszcie zasadziwszy ją rezolutnie, rzekł żywo:

— Angélique! anibyś się spodziewała, na jaką tajemnicę wpadłem najniewinniej, której odkrycie poniekąd mnie ucieszyło. Przypominasz sobie, że smutkowi, roztargnieniu i zamyśleniu poczciwego Sarmiewicza przypisywałem zawsze powód miłosny.

— Zdaje mi się, że mylnie. Takie już jego usposobienie... zresztą nie wiem — odparła zwolna Aniela patrząc przez okno na kasztany w ogrodzie, pobielone śniegiem.

— Celestyn przyniósł mi dzisiaj kompromitujący bardzo corpus delicti... urywek jego korespondencji z westchnieniami do ukochanego przedmiotu i anibyś się domyśliła, która jest tą szczęśliwą — dodał wyznając, od kogo Celestyn dostał świstek.

— Któraż? — zapytała grzecznie, patrząc w okno ciągle.

— Czytaj!

Wzięła świstek do ręki, przeczytała uważnie i zawołała z głośnym uśmiechem, nieco przymuszonym:

— To niepodobieństwo!

— Czemu? — zagadnął mąż mrużąc oczy.

— Za Karolinę ręczyć mogę, że się nim nie zajęła — odrzekła zwolna, ciskając papier na dywan.

— II ne faut jurer de rien. Madame Celestin et vous... przyznajcie, panie, że sobie kimś zaprzątnęła główkę. Kim? X. Albo więc ten X do zwyczajnego gatunku żonkosiów nie należy, albo też panna Karolina po tylu konkurach, znudzona oczywistymi oświadczeniami, zapragnęła raz w życiu tajemnicy, ciskającej taki urok na związek marzeń miłosnych, i sądzi, żeśmy oślepli; albo też uwzięła się, żeby nikt nie przedarł zasłony, dopóki jej sama nie zechce uchylić.

— Za subtelny domysł!

— Proszę utworzyć trafniejszy, a zresztą czemużby nie miała zająć się Sarmiewiczem? Ci ludzie skromni, zamyśleni, mało mówiący, w których tęsknym spojrzeniu, zdaje się, że boleje bez ustanku dusza niepoznana, i do tego tacy szczupli, z cerą bez rumieńców, a nawet pokasłujący, wszak to zwykłe ideały panien młodszych i starszych. Może będąc jeszcze podlotką, wywierał na nią wrażenie w Gierzejach... Wspomnienia z tych lat są trwałe; Sarmiewicz teraz wyprzystojniał, imponować jej może ukształceniem, a że nie ma ani instynktu elegancji, ani wioski, ani dzierżawy, ani rozgałęzionej koligacji na prowincji i żyje z pracy, są to właśnie oryginalności, co mogą mu nawet dodawać zajęcia.

Beleński wstrzymał się nagle. Przy drugiej części jego domysłów Aniela zarumieniła się z lekka, pochyliła się nagle, podjęła świstek z dywanu i drąc w kawałki, rzekła z uśmiechem żartobliwym, również przymuszonym jak poprzedni:

— Cała ta wyrafinowana analiza i studiowanie gustu Karolci, zdaje mi się, że daremne. Skądże dowód, że do niej pisane... Czy innych Karolin nie ma na świecie?

— Zapewne! Natychmiast zwróciłem na to uwagę Celestyna, ale przypuściwszy, że tak jest i że zobopólnie spodobali się sobie, czybyś co miała przeciw temu, gdybym swatał poczciwego naszego Sarmiewicza z Karoliną.

— Mówisz na serio?

— Najbardziej na serio, Angélique!

— Pomagałabym ci jak najchętniej, ale wątpię, czy siostra, a zwłaszcza też mama, tak chętnie by to przyjęli jak my — odparła żywo, patrząc mu w oczy życzliwie.

— Serdecznie ucieszyłaś mnie, że się w tym względzie zgadzamy! — zawołał Beleński i wstawszy pocałował ją w rękę. — Czyby to źle było, gdyby nam przybył do familii uczciwy, pracowity, zdolny i specjalny człowiek, czy nie lepiej niż jaki tam jednowioskowy fanfaron, jakim na przykład ja byłem?

— Przecie czterowioskowy — wtrąciła żartobliwie.

— Karolina miałaby najlepszego męża, a że tam nie skoligaconego z karmazynami, ale zawsze szlachcica... Możniejsze domy szlacheckie powinny dzisiaj odnawiać się i wzmacniać przez połączanie ze zdolnościami w kierunkach rozmaitych. Przodkowie nasi rozumieli to wybornie, książęcy dom, wiodący ród od Jagiellonów, nie wahał się wydać córki za syna podstarościego, szlachciurę szaraczkowego, który od posług pokojowych do pierwszych godności w kraju doszedł, a syn jego osiadł na tronie. Albo to tylko jeden przykład taki; znajdzie ich mnóstwo w przeszłości naszej, którą, dzięki poczciwemu Sarmiewiczowi, coraz więcej się zajmuję i zaczynam pojmować coraz lepiej. Jeszcze więc jeden mam obowiązek więcej dla domniemanego szwagra naszego.

— Vous allez vite! Obawiam się, czy nie zostanie na zawsze domniemanym. Z mamą trudna sprawa, a p uczuciach państwa młodych dokładnie nic nie wiemy.

— Dziś podczas obiadu będziemy badali państwa młodych, a po obiedzie panią Celestynowę.

— Za wcześnie!

— Toteż tylko z lekka i z daleka — odparł Beleński wychodząc i uśmiech zadowolenia ożywiał mu twarz swobodnie.

Zostawszy sama, kobieta oparła głową na ręce, a w spojrzeniu jej zamiast tęsknoty, co nie tylko w samotności, ale nieraz wobec licznego towarzystwa tkwiła w nim widocznie — nagłe i smutne zamyślenie.

Słusznie powiedział Beleński: trwałe są wspomnienia z lat młodocianych. Świstek z miłosnymi westchnieniami Pawła przywiódł jej na pamięć ów liścik Celestyna do macochy, którym kiedyś w Gierzejach Paweł uchybił jej niesmacznie. Wydając z dziecinną namiętnością tajemnicę serca, ukazał jego siłę i bojaźliwość, gorączkowość uczucia i brak wiary dla przedmiotu czci najpierwszej. Sam rozwiązał wieniec uroku, który i w niej budził pociąg coraz żywszy. Ale z rozwiązanego wieńca kwiaty zostały nie podeptane, liść ich zawsze zielenił majowo, woń tchnęła wiosną lat dziewiczych.

Lękliwy, potulny, a dzień w dzień widywany guwerner tak się wtedy różnił wydatnie, a nawet wdzięcznie od młodzieży tamecznej, taką jej niewinną przyjemność sprawił opiekuńczy wpływ jej nad nim, siostrzyna władza życzliwości, której się bezwzględnie poddawał! Po odjeździe jego ze wsi przez długi czas pusto jej było i samotnie, czuła się coraz bardziej obcą w kole rodziny, gdzie jako dziedziczka Gierzejów po swojej matce i pasierbica pułkownikowej, nigdy się na równi z przyrodnim rodzeństwem nie mogła uważać. W tęsknocie dopiero uczuła, że utraciła wiele, żałując nieraz, że mu za surowo dała uczuć gwałtowność i niewłaściwość postępku. Jeszcze podczas jego choroby przypuszczała, że ozdrowiawszy będzie błagał o przebaczenie, a po odjeździe nie wyobrażała sobie, jak mógł się rozstać bez żadnego usiłowania do porozumienia, do zgody. Łudziła się nieraz, że jakim bądź sposobem wróci, choćby na chwilę, aby ją zobaczyć, ośmieli się może napisać słów kilka — i po rozstaniu zostaną zawsze przyjaciółmi! Przepadł tymczasem jak kamień w wodzie. Ona przecie nie mogła rozpoczynać z nim korespondencji, tym bardziej że nie wiedziała, gdzie pisać do niego. Tak więc przekonana, że go zapewne przestała obchodzić, że zapomniał o najżyczliwszej istocie, rad nierad żegnając czasy pierwszych marzeń, postanowiła porzucić Gierzeje, gdzie jej było coraz przykrzej...

W pożyciu z Beleńskim, który ją kochał prawdziwie, zaczęła znowu wypełniać powinność siostry; serdecznym słowem i wdziękiem ukształcenia przedzierać się coraz głębiej do duszy człowieka, w istocie najlepszego, tylko zwichniętego powierzchownym wychowaniem, stumanionego formułkami i przesądami światowości, zaspanego w próżniactwie, znudzonego hulanką. Przywiązując się do niego coraz bardziej, w pierwszych latach przeżyła jednak niemało chwil smutnych i samotnych, dopiero uczucie macierzyńskie łagodnym, świętym blaskiem rozjaśniło im pożycie, i byli szczęśliwi...

Traf chciał mieć, że znowu spotkała Pawła w Warszawie — wspomnienia, jeszcze nie tak dawne, żywo zakołatały do tkliwego serca kobiety. Zdawało się, że przerwany obowiązek siostry godzi się jej znów wypełnić względem tego, co pierwszy rozbudziwszy jej serce, czcił ją korniej niż przedtem — a tak samo był potulny, cichy, nie wiedzący o przymiotach swoich i wyższości... sam jeden na świecie. Możność i liczne stosunki ułatwiać jej będą niewidzialną opiekę, odtąd już ciągle nad nim rozciągniętą. Chciała naprawdę zostać tylko owym dobrym aniołem, co mu kazała weń wierzyć przed laty — tylko siostrą prawdziwą.

Kiedy jej Beleński opowiadał spostrzeżenia nad Pawłem i przypuszczał, że zakochany w Karolinie, rumieniła się nie z powodu Pawła, ale za podejrzliwość badawczą kilku słów złośliwych. Beleński o nią nie potrzebował się obawiać; za szlachetna była, za dumna, aby kiedykolwiek miała nieotwarcie postąpić. Wprawdzie nietrudno było domyślić się, chociaż jej Paweł nie rzekł ani słowa, że ją kocha nieprzerwanie. Kilka razy dawała mu do zrozumienia swoje istotne usposobienie dla niego i nie łudząc wabnością, której mało kobiet nie pozwoliłoby sobie względem rycerza tak stale i wiernie noszącego ich kolory — czekała tylko na sposobność, aby raz na zawsze rozegnać jego ułudy i zyskać w nim to, czego najżywiej pragnęła: przyjaciela i brata. Jeszcze raz wprawdzie sercu nie można nakazać wyrzec się uczucia, które mu nowy popęd do życia nadaje, ale dobrocią, rozumem najdotkliwsze rany można załagodzić. Przecierpiawszy sama tyle w najpiękniejszej chwili życia z jego powodu, sądziła słusznie, że choć mu do tego nigdy się nie przyznała, teraz ma prawo jednakże spodziewać się wywzajemnienia, wymagać od mężczyzny zwycięstwa nad samym sobąpoświęcenia.

Po cóż zresztą rozdrabniać niezliczone odcienia uczucia, z którego marząca wyobraźnia i szlachetne serce kobiet naszych tak cudne nieraz poemata, tak rzewne powieści rozwijać umie w życiu? Jak niejeden nie domyślał się nawet, że był anioł niewieści, co się nim żywo zajmował i czuwał nad nim, co go każdy postępek jego obchodził, co poświęcił się dla wyratowania go z niedoli i nie pragnąc wdzięczności znalazł pociechę w smutnym wspomnieniu utajonego uczynku; tak niejeden, widząc dla siebie tak żywą przychylność, gotów by może niebacznie przypisać ją innym pobudkom lub potępiać wabność, co nęci i wywołuje uczucie, aby igrać z nim potem, aby się cieszyć widokiem ujarzmionego niewolnika.

Jest podanie, genialnie rozwinięte w Fauście Goethego, że szatan, ujrzawszy raz anioła, zakochał się w nim. Anioł, choć lituje się nad męczarniami potępieńca, uchodzi w niebiańskie strefy, ze srebrnych jego skrzydeł sypią się róże wonne: każda z nich, padłszy na ciało szatańskie, przemienia się we wrzód jątrzący. W uczuciu kobiety, co do nas nie może należyć, uniesienia namiętności bywają nieco podobne do tych róż symbolicznych, jątrzą duszę, ale jej nie zaspakajają, budzą życie, ale go nie wypełniają. Za kilka chwil szczęścia, co się zajrzy lub wydrze bliźniemu, w samym tym szczęściu natychmiast znajduje się już karę. Paweł, tłumiąc w sobie tyle marzeń i chęci, znał jednak i te męczarnie, choćby przez zazdrość, co na widok Beleńskiego obudzała się czasem. Ale za szlachetny, zanadto wyższy, za zbyt wycierpiał się, aby miał wątpić i schodzić do niskich przypuszczeń o swojej jasnowłosej, która była marzącą, wrażliwą, ale bez zaprzeczenia najzacniejszą i niepospolitą zarazem kobietą, na jakie u nas szczęśliwi natrafiają jeszcze i w dzisiejszych czasach, zwanych epoką upadku i apatii.

Szczerze ją zajął los Józiaka; nie wchodząc w to, czy z nią go związki krwi łączyły, dopomogłaby mu zawsze, może nie tak hojnie, ale chętnie. Jakże dopiero los Pawła musiał ją obchodzić! Po siostrzynemu i po macierzyńsku pragnęła świetnej dlań kariery. Przyczynić się do niej tajemnie, ułatwić mu drogę, wyprowadzić na jaw człowieka, w którego wyższość i charakter tak wierzyła, że był celem jej marzeń i dążnością przyjaźni, którą, powtarzamy, zakreśliła sobie nie na chwilę, ale postanowiwszy przeprowadzić wytrwale i zabiegle, już ją rozpoczęła, zobowiązując dlań swoją familię i nastręczając mu sposobność do rozwinięcia zdolności w jego fachu. Poczciwe Polki nasze, o żywej i czynnej wyobraźni, częściej, niż się zdaje, lubią w ten sposób popierać, protegować rozlicznych współrodaków, o wiele im nie dorównywających pod względem zabiegłości. Szlachetne, wzniosłe, dumne lub też ambitne, lubiące wszystkie blask, świetność i wzniesienie, a nie mogąc same urzeczywistnić marzeń tylu — pragną wynieść innych na te śliskie nieraz ścieżki: może nawet łudzi się niejedna, że będzie rządziła przez zastępcę. Nie zawsze chęciom odpowie protekcja, wywołana tylu rozlicznymi pobudkami. Czasem, zamiast dopomagać, szkodzi — zwichnie z właściwej drogi pupila; czasem, najnietrafniejszy robiąc wybór, na gwałt popierają mierność z ujmą prawdziwej zdolności. Jest to jednak najniezawodniej charakterystyczny rys u naszych kobiet, który w nieprzychylnym świetle nigdy ich stawić nie może. Aniela, kierowana sercem, bardziej mając na względzie lubianego człowieka niż własne marzenia, mogła mu nie dopomóc tak, jakby pragnęła, ale zaszkodzić — nigdy!

Szybko myślą przebiegając całe dzieje stosunków z Pawłem, nie mogła uwierzyć, żeby pisał nie tylko do jej siostry, ale do jakiej bądź Karoliny; instynktem przeczuwała, że musi być w tym jakieś nieporozumienie, omyłka jakaś, co się niebawem odkryje. W każdym razie, chociaż najprzyjemniej by jej było powitać go jako męża siostry, mimo usposobień nie bardzo harmonizujących, gdyby jednak to prawda była, gdyby Paweł naprawdę do niej tak barwne pisał westchnienia, skąd tak smutne zamyślenie? Czyżby żałowała, że kto inny podziela panowanie w jego sercu? Czy ta najniespodziewańsza tajemnica, snuta w mroku, wyglądała na nieco wyrachowaną i ujmowała skromnej a szczerej postaci Pawła, którą w duszy wrażliwej tak podnosiła, tak idealizować lubiła? Może to i owo, może ani to, ani owo, bo ten odcień rozjaśnić mogłaby tylko kobieta, a wszelkie nasze najsubtelniejsze domysły i paradoksy jej tajemnic nie zdołają uchylić.

— Madame Angélique... ten, wiem, że pani należysz do naszych, jakże? dyplomatycznych obserwacji, jak je nazwał Beleński... trzymajmy się ferme, to wygramy i tego, ten, dawnego protegowanego pani, wyprotegujem! — zawołał wchodząc Celestyn. Wkrótce nadeszła i panna Karolina.

— Jak mi papa nie powie, co papa nagadał na mnie przed szwagrem albo szwagier przed papą, to się pogniewamy i będę dokuczała.

— Skądże wnosisz, żeby pan Celestyn miał co nagadać? — zapytała Aniela.

— Je connais mon monde — odparła żywo. — Po jednym uśmiechu papy, po jednym spojrzeniu szwagra łatwo się domyśliłam, że ci panowie o mnie szeptali. Przyznaj się papa, prawda?

— Mówiliśmy, że panna Karolina w mieście jakoś, ten, mizernieje i jakże tam, szczupleje coraz bardziej.

— Przypuszczam, żeście i to mówili, a więcej co? — zagadnęła dziewica uśmiechnąwszy się z lekka na wzmiankę o szczupleniu, którego z serca pragnęła.

— Więcej nic, je vous le jure, ten, że nic.

— Tak samo papa zapierałeś się przed chwilą, nie wierzę... ale jak się dowiem, nie daruję.

— Drażnisz się na próżno z panem Celestynem. Cóż by ci panowie mogli mówić?

— Może się Karolcia obawia, czyśmy się nie domyślili jakiej — ten — tajemnicy — wtrącił żartobliwie Celestyn ciesząc się nadzwyczaj ze swego przycinku.

— Tajemnicy?... Nie mam żadnych tajemnic — odparła żywo i na serio, ale spojrzawszy na siostrę, co badawczo utkwiła w nią wnikliwe, bystre oczy, odwróciła się nagle i na rumianych, pełnych jej policzkach żywsza barwa błysnęła.

Nadjechała wkrótce Celestynowa, wystrojona jak trzydziestoletnia mężatka, zeszedł z góry ze Stasiem Paweł, który wyglądał nadzwyczaj mizernie, smutny był i często się zamyślał. Chociaż to u niego nie nowina, wszystkich uwagę zwróciło od razu. Nigdy go jeszcze takim nie widzieli. Przy stole Celestyn trącił Beleńskiego, uśmiechnął się do Anieli, która oka z siostry nie spuszczała. Celestynowa nawet przyjrzała się mu bacznie parę razy, a panna Karolina odsuwając niedbale półmisek z potrawą, który jej podawał służący (niezawodny symptomat zakochania, bo zwykle miała dobry apetyt), zagadnęła go nagle przyjaznym bardzo głosem:

— Co panu, panie Sarmiewicz... czy pan cierpiący, czy pan masz jakie zmartwienie?

— Dlaczego, pani?

— Tak się pan zmieniłeś na twarzy, że aż przykro patrzeć na pana.

Chórem prócz Anieli potwierdzili wszyscy to samo, a Celestyn z uśmiechem dodał:

— Wyglądasz, ten, jakby zafrasowany lub wyłącznie jedną myślą zajęty.

Paweł zmieszał się nieco, jakby wahał się, nareszcie odrzekł, że się wczoraj nieco przeziębił i że go głowa boli.

— Musiałeś długo stać, ten, na dworze albo może, jakże tam? w sieni, a na taki czas to niebezpiecznie, chociaż się na to nie zwraca uwagi — wtrącił znów Celestyn.

Paweł chciał odpowiedzieć, ale spotkawszy spojrzenie Anieli zamilkł i tylko lakonicznie zaprzeczył.

— Jemu naprawdę coś cięży na sercu — szepnął Beleński do żony.

— Patrz! jak się Karolcia także zamyśliła.

— Ręczę teraz za nią, że pomyliliście się panowie najzupełniej w domysłach.

— Czemu?

— Nie zapytałaby go tak śmiało: czy nie cierpiący? Beleński zadumał się nagle.

Paweł i panna Karolina ani spodziewając się, że takie o nich tworzą domysły, do końca obiadu podlegali dyplomatycznej obserwacji, z której Celestyn powziął przekonanie, że pedagog najniezawodniej zakochany w pięknej kapryśnicy; co zaś do niej, zdania dyplomatów nie były jednakowe. Po obiedzie panna Karolina poprosiła Pawła, żeby z nią grał w bilard chiński. Celestyn uśmiechał się z coraz większym triumfem, nawet Beleński, pokręcając wąsa, spojrzał spod oka na grających. Zostawili ich ze Stasiem i przenieśli się do sali, gdzie Beleński rozpoczął gawędkę od wychwalania Pawła.

— Powiadasz, że rozumny, kto tam wie o tym, kiedy, ten, nic nie mówi — zaoponował Celestyn pomnąc na rolę, którą przy żonie miał odegrywać.

— Ale też nie powie żadnego dzieciństwa, jak się to zdarza tym, co wiele mówią nie wiedząc, że im i to nawet coraz trudniej — odrzekła natychmiast żona.

Beleński zaczął znów chwalić inne przymioty Pawła: ukształcenie, skromność, chętność do pracy, przyznał mu bezwarunkową wyższość nad całą młodzieżą bywającą w ich domu.

— Skromny, bo nie ma, ten, pysznić się z czego, ukształcony cokolwiek, pilny, jak zwykle ludzie niewielkich, jakże, zdolności... — wtrącił uporczywie Celestyn, któremu w miarą sprzeciwiania się wracało trocha więcej płynności myśli i mowy.

— Rzeczywiście, wzór powinni by dać starsi, ale na nich nie ma się co tak bardzo zapatrywać; nie mówię to do pana, Mr Beleński. I gotowam poniekąd zgodzić się z panem. Spomiędzy całej młodzieży nie jest zapewne najlepiej, brak mu do tego bardzo wiele, ale najpoczciwszy i najlepszego prowadzenia chłopiec.

— Bardzo szanuję i wdzięczną jestem panu Sarmiewiczowi, że mając niezależność, którą mu budownicze jego zatrudnienie zapewnia, wyświadczył nam prawdziwie przyjacielską przysługę, dał dowód serdecznej życzliwości podejmując się uczyć Stasia — dodała Aniela.

— Staś nie tak bardzo, ten, korzysta z tych lekcji, wierzaj mi pani... jakże.

— Monsieur Celestin! uwziąłeś się pan, widzę, żeby nam oponować koniecznie! — zawołała niecierpliwie żona.

— Istotnie... Sarmiewicz nie jest w łaskach u męża pani — szepnął Beleński.

— A u mnie w bardzo wielkich. Już to mąż mój, jak sobie co do kogo upatrzy, a często zdarza się mu upatrzyć, to trudno mu wybić z głowy widzimisię. Dziś, na przykład, powiedział mi domysł tak pocieszny — rzekła Celestynowa, nie roześmiawszy się jednakże.

— Jakiż, mamo, jeżeli można wiedzieć? — zapytała grzecznie Aniela.

— Sarmiewicz zakochał się w Karolci i nawzajem — odparła usiłując uśmiechnąć się swobodnie.

— Ach, jakżebym serdecznie się cieszył, gdyby tak było! — zawołał Beleński.

— Ne plaisantez pas!

— Ani myślę, pani!

I korzystając z tego zwierzenia, aby otwartym atakiem dotknąć najdrażliwszego przedmiotu — prócz rekapitulacji przymiotów Pawła przytoczył i argument o odnawianiu szlacheckich familii i wiele innych dowodów wykazujących niezliczone korzyści z przypuszczalnego związku.

— E, mon cher, daruj, ale gadasz, ten, Bóg wie co. Guwernerzyna, budowniczyna, szlachetka mizerny, ani to kawałka ziemi, ani?... Żartujesz sobie widocznie, dowodząc, ten, jakże, o niepodobieństwie.

— Lepszy nieraz szlachetka, co może dojść do kawałka ziemi, aniżeli szlachcic, co swoje potracił — odparła Celestynowa tak żywo, że Beleński nie mógł wstrzymać się od uśmiechu.

— Tak dysputujemy poważnie — wtrąciła Aniela — jakbyśmy na serio myśleli wyswatać pana Sarmiewicza z Karoliną.

— Nie obawiaj się, nie przyjdzie nigdy do tego — odparła niby to żartobliwie Celestynowa. I tym razem, uśmiechnąwszy się, dziwne spojrzenie, jakby złośliwe, zwróciła na pasierbicę przelotnie. — Spotkałam dzisiaj ciotkę Sarmiewicza, starą, poczciwą Gulmańcewiczową — dodała po chwili — odwiozłam ją nawet do rogu Długiej ulicy; ona, według mego przekonania, najlepiej oceniła siostrzeńca nazywając go poczciwym brudasem i niedbalcem. Może on być istotnie bardzo znamienitym w swoim zawodzie, może posiadać wszystkie przymioty, co mu pan przyznajesz, nawet przystojną twarz — ale nie wierzą w jego praktyczność. W towarzystwie zaś tak dalece jest nudny i niepotrzebny, że nie rozumiem kobiety, której by mógł się spodobać — zawyrokowała spoglądając znowu na pasierbicę.

— Gusta są rozliczne i zmieniają się jak mody, jak pogody jesienne w bajce Krasickiego — jeden tylko jest trwały, to jest dobry gust — wtrącił Beleński ciesząc się ze swego wyrażenia, które miał za głębokie. Celestyn tymczasem przeszedłszy, o ile mógł najciszej, parę pokoi, wkrótce powrócił z wieścią, że Sarmiewicz, przestawszy grać z panną Karoliną w bilard, siedział koło niej na kanapce przy oknie i rozmawiał tak wesoło, jakby go nigdy głowa nie bolała, jakby był z natury najrozmowniejszym usposobieniem obdarzony.

— Więc nie wolno mu nawet, według pana, rozmawiać z kobietami? — nadmieniła Aniela.

— Ale takim panom to nawet wolno robić ploteczki — rzekła Celestynowa wskazując na męża. — Poproś też Karolci! — zawołała nagle, niby to tak sobie, najzwyczajniej... a w istocie bardzo była zaintrygowaną, o czym córka jej mogła tak długo rozmawiać z Sarmiewiczem.

Zanim Celestyn wybrał się w drogę, panna Karolina przybiegła do salki uśmiechająca, chociaż roztargniona.

— Pan Sarmiewicz gra pewno ze Stasiem w bilard? — zapytał Beleński.

— Wygrałam od niego wszystkie partie — odparła żywo, jakby nie zrozumiała pytania. — Poszedł ze Stasiem na górę, wróci tu pewnie dopiero na herbatę — dodała siadając przy Anieli i pieszczotliwie opierając głowę na jej ramieniu, ze szczególniejszym niezadowoleniem matki, które Celestynowi rajem napełniało serce.

— Niech ci powinszuję, jaki z ciebie, ten, jakże, dyplomata! — szepnął do Beleńskiego. — Anielce mojej zupełnie przewróciliśmy w mądrej, ten, w mądrej główce.

USTĘP PIĄTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

W parę dni potem Sąd Apelacyjny po wysłuchaniu adwokata stawającego w imieniu Szpagatowicza i kuratora, a następnie krótkiej repliki adwokata Gulmańcewiczowej, nie tego atoli, co się nań tak często powoływał Jabłuszko, a który niby to zachorowawszy uprosił kolegę, żeby go zastąpił, wydał wyrok następujący, którego sentencję pisarz przy drzwiach otwartych przeczytał:

„Sąd Apelacyjny apelację Szpagatowicza i kuratora masy od wyroku Trybunału Cywilnego w dniu 10 Czerwca 1840 r. zapadłego przyjmuje, wyrok zaapelowany uchyla, zaapelowaną Gulmańcewiczowę z żądaniami jej, jako wprost spóźnionymi, oddala i na koszta rubli srebrem dwadzieścia skazuje, mocą wyroku w drugiej instancji zapadłego."

Wyrok opierał się na tych najgłówniejszych motywach: że chociażby rzeczywiście, jak twierdzi Gulmańcewiczowa, Narew była zabrała znaczną część terytorium Wilczego Dołku i przyłączyła do Suchej Rękawki, to jednak według artykułu 559 Kodeksu Cywilnego * Gulmańcewiczowa powinna była wystąpić w przeciągu roku od tego wypadku; gdy, dalej, nie jest spornym, że Szpagatowicz wszedł w posiadanie oderwanego gruntu bezzwłocznie, po przyłączeniu takowego do Suchej Rękawki, Gulmańcewiczowa zaś w ciągu roku akcji nie wytoczyła — przeto dziś akcja, jako spóźniona, pod rozpoznanie nawet nie może być braną i Trybunał wyrokował z ubliżeniem przytoczonemu przepisowi prawa, a jakkolwiek Szpagatowicz i kurator spadku w pierwszej instancji na takowy się nie powoływali, jednak żadna obrona przeciętą nie jest, tym samym wizja sądowa i nakazane przez Trybunał dowody muszą się okazać bezskuteczne itp.

Gulmańcewiczowa, zwykle żółtej, cytrynowatej cery, zzieleniała, Paweł także przyszedł na sprawą, usadowił wujenkę na ławeczce w ustępowej sali, uprosił woźnego o szklankę wody i skropił nią skronie kobiety obawiając się, że lada chwila zemdleje. Publika, zawsze ciekawa i litościwa, a której po sądach, nie tylko podczas ważniejszych spraw, sporo się wałęsa dla interesu, zabicia czasu, przez ciekawość lub też przez tradycyjną palestrancką żyłkę, zaczęła się zbierać koło niej i wypytywać, co to za kobieta, która tak do serca wzięła przegranę — co to za sprawa, która jej, widać, cios ostateczny wymierzyła. Krew Kalbfleischów przemogła nad gorzką dolegliwością zawiedzionej nadziei, nad dolegliwszą boleścią matki, co tak złotą przyszłość roiła dla jedynaka. Czując, że zostaje widowiskiem dla gawiedzi — chociaż jej tak było słabo, tak się chwiały nogi, że z trudnością utrzymać się mogła — wstała jednak, zapuściła woal i podawszy rękę Pawłowi wyszła z nim ze sądu.

Paweł bał się poszepnąć słówka pociechy, żeby nie zadrażnić cierpienia, które, znając ją, wiedział, jak musiała uczuć głęboko. Na wschodach spotkali Jabłuszkę. Skrzywiony okropnie na twarzy, mrużąc oczy, uchwycił jej rękę i przyciskając do ust, głośno zapłakał.

— Jestem nie wiedzieć kim, pani Kontrolerowo, że to rzecz najniesłychańsza z najniesłychańszych. Dowody jak słońce, jak dzień, jak to, że tu stoimy, panie budowniczy dobrodzieju! Daję najświętsze słowo honorowe, w co wierzyć teraz na świecie? Na dobitkę jeszcze pan adwokat zachorował, a zwłóczyć nie można było, i na najistotniejszą prawdę, pan Kaktusiński — choć zdolny prawnik — w porównaniu z mecenasem kuratora Szpagatowicza nie mówił dobrze — nie!

Widząc, że Gulmańcewiczowa nie odpowiada ani słowa, Paweł, w którym na widok Jabłuszki krew zawrzała, postąpił naprzód, myśląc, że wujenka pójdzie za nim, ale na prośbą swego doradcy poczekała chwilę.

Jabłuszko, wprowadziwszy ją w korytarz na bok do okna, szeptał płaczliwym głosem:

— Wszakże ja na tym najwięcej tracę, pani Kontrolerowo dobrodziejko! Człowiek żyje z tego, co zarobi, a na codzienne wydateczki i to nie wystarcza, jak najłaskawszej pani dobrodziejce wiadomo. Za tyle trudów, biegania i nawet, jestem nie wiedzieć kim, wydatków niektórych z własnej kieszeni, których, na moją sumienną i honorową uczciwość, nie likwidowałem, wiadomo pani dobrodziejce, że prawie ani groniunia złamanego nie odebrałem... a tu żyć trzeba z żoną i domem całym. Dopiero zapewne za rok pani dobrodziejka, kiedy oczywiście będzie w możności, nie zapomni o dawnym protegowanym i najżyczliwszym słudze, który o wdzięczności najwdzięczniejszej dla państwa dobrodziejstwa nigdy nie zdoła zapomnić.

— Nie spodziewam się znikąd pieniędzy za rok! — rzekła boleśnie.

— A jestem nie wiedzieć kim! Jak to? Znikąd? A Senaciku cóż  to nie ma już w Warszawie, najłaskawsza pani Kontrolerowo! To wygrawszy w Trybunaliku, przegrawszy w apelacji, mamy już zarzucić wszystko i Szpagatowicz ma nas mieć za ba i bardzo? Oczywiście, z kuratorem drżąc o własną skórę, dołożyli wszelkich starań, użyli wszelkich zabiegów, żeby teraz wygrać, ale w Senacie zaraz to pójdzie inaczej: albo nasza wygrana, albo układy, pani Kontrolerowo, których dobrodziejstwa nie godzi nam się wyrzekać, wyłożywszy tyle kosztów na tą sprawę, nastręczoną pani dobrodziejce w nieszczęśliwą jakąś chwilę przez Borsuckiego, z którym przed chwilą o mało co się nie poczubiłem, jak Boga kocham, o mało co mu oczu najwyraźniej nie wydrapałem, tu na dole, pani Kontrolerowo! Nie martwmy się, nie rozpaczajmy, działajmy, działajmy! Jestem nie wiedzieć kim, jeszcze nic nie stracone, panie budowniczy! Dla samego kochanego pana Marcela nie godzi się kapitulować... wierzaj pani najszczerszej radzie najprawdziwszego przyjaciela! — dodał obsypując jeszcze raz jej rękę pocałunkami i zwracając się do Pawła, którego powolność wujenki dla tego łotra coraz bardziej gniewać i niecierpliwić zaczęła.

— Chodźmy, wujenko — rzekł grzecznie — czekają na nas.

— Może pani dobrodziejka i pan budowniczy dobrodziej raczą łaskawie pofatygować się na chwilę do nas... Po niespodzianym zmartwieniu najlepiej to odetchnąć u prawdziwych przyjaciół. Daję najświętsze słowo honorowe, cóż by to był za zaszczyt dla naszego domu!

— Którego mu z wujenką nie wyświadczymy — wtrącił ostro Paweł.

— Jak to, panie budowniczy dobrodzieju? — lękliwie i odsuwając się wybełkotał Jabłuszko.

— Tak to, że pojąć nie mogę dobroci wujenki, która pozwoliła panu mówić do siebie i odpowiadała... Daję panu słowo, że mnie tylko uszanowanie dla niej wstrzymuje...

— Laissez, Paul! — z powagą i niezadowoleniem wtrąciła wujenka.

— Bo byś pan już od dawna stoczył się tam na dół

— dokończył zagniewany Paweł robiąc nogą gest wyrazisty.

— Panie budowniczy! Jestem nie wiedzieć kim, potępiasz mnie najniesłuszniej. Daję najświętsze słowo honorowe...

— No, no... idź wasan precz! — odrzekł już spokojniej, odsuwając go ręką. Zeszedł z Gulmańcewiczową, która mimo woli dziwiąc się niespodzianej energii siostrzeńca, bojąc się jej nawet poniekąd, miała mu za złe popędliwe i rubaszne obejście z Jabłuszką.

— Kochana wujenko! — mówił troskliwie Paweł siedząc przy niej w dorożce. — Może byśmy odwiedziny na inny czas odłożyli. Po gwałtownym wzruszeniu znużą wujenkę.

— Nie sądź, Monsieur Paul, żebym przez nierozwagę popadłszy w nieszczęście nie miała siły znieść go — odrzekła kobieta nie mogąc wstrzymać łez. — Nie dla siebie robiłam, poświęciłam wiele... Bóg ciężko mnie doświadczył na moje stare lata. Kiedy więc byłeś tak grzeczny, panie Pawle, jedźmy! Dla własnej spokojności chciałabym jak najprędzej wywiedzieć się o wszystkim. Ach! Boże, Boże, co tu począć teraz z Marcelkiem, nie będę miała odwagi mówić z nim o tym.

— Niech wujenka mi pozwoli!

— Tylko ostrożnie, mój kochany panie Pawle, chłopczyna gotów jeszcze rozchorować się. Choć to w dostatki się nie opływało, zawsze jednak nie ma pojęcia o niedostatku, który nam grozi i przeszkodzić może jego karierze. Ja, dzięki Bogu, jeszcze jestem zdrowa i postaram się o obowiązek, choćby nawet gospodyni w porządnym jakim domu... ale on!

— Także będzie musiał zabrać się do pracy na serio. Niech się wujenka nie obawia, aby tylko chciał, to mu bieda nie dokuczy!

— Niedobrześ zrobił, panie Pawle, żeś tak wyłajał Jabłuszkę, który w drobiazgach może korzystał z mojego zaufania, ale w dobroć sprawy tak wierzył na ślepo jak ja. Z takimi ludźmi trzeba zawsze ostrożnie, bo mogą zaszkodzić. Obrażony, gotów jeszcze natychmiast pobiec do Szczepańskich i nagadać na mnie, oczernić przed nimi... E, nie zrobi tego, sam przecie namawiał mnie — dodała po chwili milczenia, zieleniejąc jeszcze bardziej, a muskuły nad ustami drgały jej spazmatycznie.

Wkrótce stanąwszy przed narożną kamienicą na Senatorskiej ulicy, weszli na pierwsze piętro do adwokata, przyjaciela Pawła, który to przed zapadnięciem wyroku o tym interesie pisał list do niego.

Na tabliczce do drzwi przybitej wyczytała Kontrolerowa: „Felicjan Szyk, adwokat". Służący z pierwszego pokoju, gdzie przy dużym stole pod oknem pracowało dwóch dependentów, zaprowadził ich do salki skromnej, ale bardzo przyzwoicie umeblowanej. Wkrótce przybył do nich przystojny mężczyzna, w kwiecie wieku, wyrazistych oczu, twarzy łagodnej a myślącej, ruchów spokojnych i obejścia, w którym natychmiast odgadłeś prawdziwą uprzejmość i dobre wychowanie. Przez drzwi uchylone z jednej strony słychać było szczebiotanie dziecka. Kształtna twarzyczka pani adwokatowej z jasnymi lokami w zgrabnym czepeczku wyjrzała na chwilę, uśmiechnęła się do męża, przyjaźnie kiwnęła Pawłowi — i drzwi się przymknęły. Z drugiej strony był gabinet i pracownia: pan Szyk poprosił tam przybyłych. Szkolny jeszcze kolega i przyjaciel Pawła, najbezinteresowniej namozolił się nad wyrozumieniem zawiłej sprawy. Jak to donosił w liście, przewertował mnóstwo akt, w hipotece pruskiej szukać musiał klucza do zagadki, której ofiarą padła klientka Jabłuszki.

— Pani dobrodziejka zapewne pragnęłaby zasięgnąć rady, czy od dzisiejszego wyroku, którego brzmienie i motywa są mi dobrze wiadome, można odwołać się do Senatu? — zapytał ze współczuciem i uszanowaniem.

— Tak jest, panie dobrodzieju! Po wyłożeniu tylu kosztów i zachodów odstąpić nagle od interesu, który mnie prawie rujnuje, bez nadziei odebrania kiedykolwiek należytości najświęciej i najsłuszniej mnie przypadającej, to niepodobieństwo!

— Sprawa ta wprawdzie kwalifikuje się do Senatu, ale chyba pani dobrodziejka życzy sobie ponieść jeszcze więcej kosztów nadaremnych, bo wyrok apelacji Senat może tylko potwierdzić, jak to pani powie każdy prawnik, choćby tylko najpospieszniej istotę sprawy rozpoznał.

— Ach! panie, to okropność!

— Łaskawa pani! Nie dziwię się bynajmniej, że osoba z pani rozumem, wychowaniem i wyobrażeniami, powodowana nadto przywiązaniem macierzyńskim (a syna pani dobrodziejki mam także zaszczyt znać osobiście jeszcze ze szkół), zawierzyła pozorom interesu, który oszuści przedstawiali tak korzystnie, że nawet człowiek obeznany z przepisami prawa, czego od damy choćby najrozumniejszej wymagać nie podobna... otrzaskany z wybiegami pieniactwa, dałby się ułudzić i poświęciłby znacznie więcej niż pani dobrodziejka.

— Chcesz mnie pan pocieszyć po nierozwadze i niebaczności, jakiej w moim wieku nie godziło się dopuścić.

— Owszem, pani dobrodziejko; niedawno temu miałem klienta, co w podobny sposób nie dwadzieścia kilka, ale ośmdziesiąt tysięcy zaryzykował i ani grosza nie odzyskał — odparł adwokat usiłując oszczędzić koniecznie miłość własną nieszczęśliwej matki.

— Ależ, panie dobrodzieju, czyż podobna zaprzeczyć istnieniu Wilczego Dołku?

— Temu nie przeczę.

— Oglądałam mapę tej posiadłości jeszcze z czasów pruskich najdokładniej wykonaną.

— I to być może, łaskawa pani.

— Czytałam na własne oczy w hipotece, że suma 80 000 z procentami zabezpieczona jest na Wilczym Dołku.

— Tak jest, pani! Hipoteka Wilczego Dołku istnieje i na niej suma jest zabezpieczona, ale rzecz się ma tak: Hipoteka pruska dóbr Kleniewskich obejmuje wprawdzie, że folwarczek czy też osadka Wilczy Dołek, mająca włókę i parę morgów rozciągłości, do nich należała.

— Nawet jeszcze dawniej, przed pruskimi czasami, zdaje mi się, w 1779 roku suma, którą nabyłam, oblatowana była w aktach ziemskich wiskich, jeśli się nie mylę, na imię Kościeszy.

— Tak jest, pani, na imię Jana Męczykata Damazego Kościeszy, komornika ciechanowskiego. W pruskiej zaś hipotece, w dziale czwartym, obok nru 7, suma 80 000 złp z procentami dla Anastazego Męczykata Kościeszy, widocznie syna Męczykata, sposobem zastrzeżenia jest zapisana.

— Jak to, panie, na Wilczym Dołku?

— Tak jest, pani.

— Zdaje mi się, że hipoteka na całym kluczu była zapisana, panie dobrodzieju, i przecie dopiero za czasów Królestwa, po częściowej wyprzedaży rozmaitych włości na spłacenie wierzycieli rozmaitych, dostała się na hipotekę Wilczego Dołku.

— W tym właśnie mylnie zawiadomiono panią. Każdego czasu zajrzeć można do hipoteki pruskiej i przekonać się jak najdokładniej. Otóż Kościesza ów czy to miał osobiste jakieś obowiązki dla starosty Kociubskiego i nie popierał praw swoich tak energicznie jak inni wierzyciele, dla sumy dosyć znacznej poprzestając na tak błahej rękojmi, jaką był wówczas Wilczy Dołek; czy też może Kociubski przed powstaniem konkursowej masy spłacił go z innych funduszów i zaniechał wykreślić z hipoteki Wilczego Dołku, tak niską wartość mającego: wszystko to do przypuszczenia.

— Ach, panie, zupełnie mi o tym inaczej mówiono.

— Niech wujenka będzie przekonana, że tak jest, jak pan Felicjan powiada — wtrącił Paweł.

— Dość więc, że od dzieci Anastazego Męczykata Kościeszy nabywa tę sumę niejaki Wilhelm Federputz, od Federputza Sebastian Gołasiewicz i odstępuje Mośkowi Sznapsfogel, który na imię żony bardzo tanio musiał nabyć, za nader lichą cenę najwyżej tysiąca kilkuset złotych, albo też przejął może w długu jakim, którego odbiór uważał za przepadły, albo najprędzej dla spekulacji, jak to zwykle Żydostwo, co zysku jeszcze tam dopatrzy, gdzie my widzimy oczywistą stratę. Za Królestwa, pani łaskawa, przy regulacji hipoteki, do uregulowania działu drugiego nikt się nie stawił i tylko niejaki Berek Piernik Majmones, pełnomocnik Sznapsfoglowej, zgłosił się chcąc uregulować na imię Sznapsfoglowej sumę 80 000 z procentami, zapisaną na hipotece pruskiej.

— Więc, panie dobrodzieju, zgłosił się jednakże.

— Tak jest, ale wydział hipoteczny decyzją z dnia 20 listopada 1822 r. rozpoznanie wniosku Majmonesa zawiesił aż do uregulowania tytułu własności i wylegitymowania się właścicieli.

— Przecież właściciele istnieli, panie łaskawy! Sama Sznapsfoglowa.

— Tak... ale właściciele do dziś dnia nie przyszli dopominać się o swoje prawa, dla tej najprostszej przyczyny, że Wilczego Dołku z powodu wezbrania Narwi i nadsypki nie ma na świecie.

— Jednakże w hipotece widziałam najwyraźniej tę sumę.

— To, co pani widziała, jest to, powtarzam, wniosek uczyniony przez Piernika Majmones w imieniu Sznapsfoglowej o uregulowanie na jej imię sumy 80 000 z procentami i treść, którą projektował do wykazu hipotecznego. Ale nie pokazano pani dobrodziejce ani decyzji wydziału hipotecznego zawieszającej rozpoznanie wniosku, ani też nie objaśniono, że nieruchomość, na której jest zabezpieczoną, warta jest zaledwie tysiąc kilkaset złp, przypuszczam — dwa tysiące, i do tego uległa klęsce, która wartość jej redukuje do zera.

— Tak więc wujenka nabyła sumę, niby rzeczywiście istniejącą, ale nie uregulowaną — wtrącił Paweł.

— A chociażby była uregulowana, chociażby, przypuszczam, nieszczęsny ów Wilczy Dołek wart był dziesięć tysięcy, to jeszcze nie ośmdziesiąt.

— Ach, panie dobrodzieju! widocznie Sznapsfoglowa, Borsucki, co mi nastręczył nabycie, i Jabłuszko wspólnie porozumieli się, aby mnie oszukać. Srogo mnie też Bóg ukarał za niebaczność — rzekła ciszej kobieta nie mogąc znowu łez powstrzymać.

— A gdyby wytoczyć proces kryminalny tym nikczemnikom, może by jeszcze można odzyskać jakąś cząstkę wyłożonych pieniędzy? — zapytał znów Paweł.

— Proces można wytoczyć, ale czy sądzisz, panie Pawle, że od takich ludzi wydostanie cośkolwiek? Żyjąc z oszustwa, przygotowani są zawsze na wszystkie następstwa. Wujenka twoja naraziłaby się tylko na koszta, kłopoty, ambarasy, skargi o potwarz i mnóstwo nieprzyjemności, jakie dla mężczyzny uciążliwe byłoby znosić, a cóż dopiero dla kobiety!

— Dzięki panu składam najkorniejsze za radę tak sumienną i prawdziwie przyjacielską. Widzę aż nadto dobrze, że com utraciła, już nigdy nie odzyskam i po niewczasie dopiero uznaję, że tylko samej sobie powinnam przypisywać winę w całym interesie, gdziem ryzykowała cały prawie mój majątek, polegając zanadto na człowieku, którego wprawdzie znam od dawna i okazywał się zawsze chętny, usłużny i przychylny, ale z którym każdy postępowałby ostrożniej.

— Mówi pani pewno o panu Jabłuszce. Znany to i wytrawny matacz, który jednak ma tę zaletę, jak słyszałem — jeśli to godzi się nazwać zaletą — że się na mniejsze spekulacyjki od niejakiego czasu nie ciska i zawsze coś lepszego wyszperawszy zbyt rozgłośnych oszustw nie popełnia, tak jak wielu innych. Pani łaskawa! nie dziwię się bynajmniej, żeś pani padła ofiarą nędznej zgrai oszustów: najrozumniejszy człowiek bywa łatwowiernym.

— I najrozumniejszego właśnie najłatwiej nikczemność albo głupstwo, co często na jedno wychodzi, podejdzie, bo go znajduje nieprzygotowanym, bo się nie spodziewał, aby go podejść mogło. Trudna rada, wujenko droga! Tamto już na zawsze przepadło; teraz będziemy tylko radzić nad tym, aby się wydostać z kłopotów — i za pomocą bożą może się wydostaniem.

— Dziękuję panu jeszcze raz, żałuję, żem dawniej nie miała przyjemności znać pana dobrodzieja — rzekła Gulmańcewiczowa wstając z widocznym wysileniem.

Pan Szyk pocałował ją w rękę, z uszanowaniem odprowadził do drzwi od salki, ale zaledwie kilka kroków postąpiła, zachwiała się i padła zemdlona.

Na łoskot, na krzyk adwokata i Pawła, który wiedząc, jak do serca wzięła nieszczęście swoje, zląkł się, czy to nie co gorszego od zemdlenia, wbiegła pani Szyk, służący i domownicy.

Podnieśli ją, położyli na kanapie, rozebrali, po doktora natychmiast posłano — ale wkrótce przyszedłszy do siebie zażenowała się nadzwyczaj i podniosła natychmiast. Mimo próśb gospodarstwa, żeby odpoczęła, a zwłaszcza też młodziutkiej pani domu, która z prawdziwym współczuciem krzątała się koło niej, nie chciała jednak dłużej pozostać, chociaż drżała na samą myśl o powrocie do domu.

— Mon cher Monsieur Paul! — mówiła w dorożce, kiedy już zbliżali się do Głębokiej, a zimno i gorąco ją przejmowało. — Jak to boleśnie narobić ambarasu obcym ludziom, jak ja tym państwu Szykom, a potem służyć jeszcze za przedmiot do rozmowy, która oczywiście obiegnie po całym kółku znajomych. Będą się litować i śmiać z mojej głupoty, której jednak nie spodziewałam się tak gorzko opłacić.

— Zaręczam wujence, że Szykowie są zanadto przyzwoici i delikatni, aby mieli rozgłaszać wypadek tak łatwy do zrozumienia w tym razie, co może obudzić tylko współczucie, przypuszczam litość, ale nigdy śmiechu.

— Du reste... lepiej niech od razu nieszczęście spadnie, niż żeby się sączyło kroplami i szpilkami zakłuwało, jak się to mówi po francusku — rzekła kobieta odwracając nagle oczy od domku Szczepaniaka, którego żółtawe ściany widać już było z daleka, a dym z komina, iskry z kuźni w pogodny dzień wysoko bujały w powietrzu.

— Wszakże Marcelek, kochana wujenko, jeszcze daje lekcje córce Szczepaniaka? — zagadnął Paweł, jakby budząc się z zamyślenia.

— Na nieszczęście! — zawołała drgnąwszy niespokojnie. — Nie dziwię się chłopczynie, że mu przez czas niejaki naprzykrzyło się włóczyć taki kawał drogi i męczyć nad uczennicą nie bardzo pojętną, ale teraz znowu jak najregularniej przychodzi... Dobre przeczucie miałeś, panie Pawle, przewidziałeś nieszczęście — dodała nagle — radząc mi, żeby Marcelek wyprowadził się od Jabłuszków. Czemu to ja przywiązałam się tak do tego kąta, gdzie tylko same przykrości mnie spotykały?... Byłeś też na nowym mieszkaniu Marcelka?

— Byłem... pokoik niewielki, ale tak przystrojony sprzęcikami i drobiażdżkami rozmaitymi, że wygląda nawet za elegancko, prędzej na kobiece niż na męskie mieszkanie.

— Marcelek bardzo jest porządny i dbały i, jak mógł, poprzykrywał biedę, która dopiero teraz będzie biedą prawdziwą — rzekła znowu z płaczem. — Jak też uważają go u radcostwa, u państwa Beleńskich — tylko szczerze, panie Pawle? — zapytała nagle, ocierając oczy.

— Dobrze — odrzekł Paweł nie chcąc zmartwić wujenki najlżejszym odcieniem wątpliwości, która czasem nagabała go jednak w tym względzie.

Stanęła dorożka. Gulmańcewiczowa zatrzęsła się, kiedy kum Szczepan otworzył drzwiczki i pomógł jej wysiąść, a Marcysia wybiegła z sieni i pocałowała w rękę.

„Poczciwi ludziska, ani się spodziewają, jaka ich czeka niespodzianka" — pomyślał Paweł witając ich serdecznie.

— Wielmożna pani Kontrolerowo, panie budowniczy, może państwo łaskawe wstąpią do nas na chwilę.

— Dziękuję i przepraszam, panie Szczepański, ale tak słaba jestem, że koniecznie potrzebuję spoczynku.

— O mój Boże! Może zgotować ziółek, co to kochana pani zwykle używa, albo po doktora posłać? — zawołała troskliwie Marcysia.

Paweł, znacznie baczniejszy, odkąd dzień w dzień przebywał w towarzystwie kobiet, dostrzegł, że dziewczynka ma czerwone oczy i stroskaną minkę.

— Nim wielmożna pani pójdzie na górę, na chwileczkę jedną do nas — nastawał kowal otwierając drzwi i z pokornym ukłonem usuwając się lokatorce.

Gulmańcewiczowa, nie mogąc ociągać się dłużej, weszła, a za nią Paweł — Marcychna została w sieni, kowal przymknął drzwi i kiedy już usiedli, podrapawszy się w czuprynę siwiejącą coraz bardziej, nagle wpadł do pierwszej izby, wydostał z szafki buteleczkę z alembikiem, sporą tegoż lampkę od razu wysączył i przeżegnawszy się przed drzwiami, wrócił do gości.

— Choroba, jakeśmy się dawno nie widzieli, panie budowniczy! Rychtyk, widzi się, od pogrzebu ciotki Józiaka. Ho, ho, chłopaczek tera spaniał, dawno już nie był tu na Głębokiej... a ojciec Jakub nie zajrzał też przypadkiem w tych dniach do paniska?

— Owszem, był niedawno — odparł Paweł, niespokojnie patrząc na wujenkę, co jak na szpilkach siedziała.

— Z przeproszeniem wielmożnej pani Kontrolerowej, czy pan Marcin zdrów? — zagadnął Szczepaniak drapiąc się znów po czuprynie i rogatywkę z ręki do ręki przerzucając.

— O, zdrów, pewno tu dziś u państwa będzie — odrzekł mu szybko Paweł.

— Poczciwy, dobry pan... E, choroba tam z tymi wszystkimi udawaniami, niech ich najjaśniejsze pioruneczki roztrzaskają! — zawołał nagle, aż Gulmańcewiczowa na krześle podskoczyła. — Ja tam choćbym się uwziął, nie potrafię ukryć, co mi na sercu cięży... Wielmożna pani Kontrolerowo! wiem, że dzisiaj wielmożna pani proces przegrała w sądzie na Miodowej ulicy i sładno miarkuję, jak to wielmożnej pani doskwiera. Trudna, widać tak Bóg chciał, niechaj się święci Jego wola!

— Bądź przekonany, panie Szczepański, że co się tyczy długu i zaręczenia, które byłeś łaskaw zrobić dla mnie u Barbonesa...

— Jak też to państwo — zawsze państwo; prostych ludzi za nic nie ma — przerwał nagle kowal. — To już ja niby taki, co widząc, że ktoś zleci w dół, mam jeszcze zawalać dół kamieniem, żeby nie wylazł na górę... a choroba! To już widząc panią w nieszczęściu, mam jak Żyd wydzierać pani ostatek i dusić od ranka do nocy: oddaj no pieniądze!... Miarkowaliśmy ta zaraz z Marcychną, panie budowniczy, że pani Kontrolerowa z tej beczki zacznie... Toćże my ludzie, wielmożna pani! Po Bogu a prawdzie, dziesięć tysięcy piechotą nie chodzi, ale niech ich tam najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną, żeby sobie łamać zaraz głowę i lamentować... Czy tam prędzej, czy później odbiorę, dyć wiem, że mi pani krzywdy nie zrobi, a tymczasem będziemy sobie radzili, jak można, a choćby nawet tak ciężko było wielmożnej pani, żeby tam aż kiedyś dopiero, to...

— To niepodobieństwo — wtrącił Paweł. — Może nie od razu, ale częściowo, poczciwy majstrze, wujenka upłaci wam wszystko w jak najkrótszym przeciągu czasu.

— Aj choroba, choroba! Gdybyśmy byli obcy, ba! to co innego... Aleć my przecie, pani Kontrolerowo, jakby już swoi... Marcychną, biedactwo, to, nie przymierzając, przywiązana do wielmożnej pani jakby do matki, a napłakało się to dzisiaj, nieboże, napłakało, kiedy nam doniósł psiawiara Bertones, że proces przegrany.

— Poczciwa panna Szczepańska, poczciwiście ludzie! Niech was Bóg nagrodzi! — zawołała z mimowolnym okrzykiem wdzięczności Gulmańcewiczowa, która piąte przez dziesiąte rozumiała tylko, co kowal powiadał, tak jej szumiało w uszach, a dreszcze coraz częściej przebiegały.

— Wielmożna, kochana pani, adyć pan Marcin to jakby już nasz, i mielibyśmy jeszcze dręczyć panią... a Boże Panie, toć by to choroba z takimi ludźmi! — zawołał Szczepaniak ze łzami w oczach, całując ją w rękę serdecznie, a potem z wiejska pokłonił się jej do nóg, Pawła chciał w ramię pocałować, ale Paweł poufale go uściskał. — Kochany panie budowniczy, panisko miarkuje, jak to człeku miło, kiedy się tak jakoś wygada... jakby mi spadł kamień, tak mi przedtem ciężko było na sercu, a teraz jak piórko człek lekki i swobodny.

„Święta bieda i praca! Jak dobry anioł czuwa po macierzyńsku nad mędrcem i prostakiem, nigdy go nie odrze z uroku swojego, zawsze mu zachowa najświętszy dar człowieka: serce" — pomyślał Paweł odwracając się nagle do okna i czując, że mu się oczy wilżyły.

— A co tam, Maciusiu? — zagadnął kum Szczepan widząc, że olbrzym uchylił zwolna drzwi od pierwszej izby.

— A to ten — Bar-bo-ness-ness psu-brat gadał u Fidrykowej, przy pannie Marcychnie, że jakbyście mu na termin nie zapłacili, to przyś-przyśle komornika i domek wam sprzedadzą... Gdyby to jego pieniądze, mówił, to by poczekał, ale to czyjeś inne... Wziąłem bydlę za kołnierz i przerzuciłem przez parkan — mówił jąkając się Maciuś.

— A niech cię najjaśniejsze pioruneczki... gracko, Maciusiu! Zawołaj no panienki. Może by pani Kontrolerowa albo pan budowniczy łaskawie co przetrącili, bo pewno państwo jeszcze nie po obiedzie. Marcychna z Jakubową zaraz się uwiną. Wielmożna pani nie pogardzi nami!

Gulmańcewiczowa, nie mogąc już dłużej wytrzymać, podziękowała kowalowi, powstała z największym wysileniem i wsparłszy się na Pawle i Marcysi, która niebawem nadbiegła, zaledwie miała siłę wejść po wschodach na górę.

— Ach! wolałabym prawie, mon cher Paul, żeby mi niegrzeczności nagadał, niż znosić tyle poniżenia, zależyć prawie jakby od łaski ludzi, nie przeczę, że uczciwych, ale z którymi się nie mogę tak zbratać, jak pragną... Przyznasz sam, panie Pawle! — mówiła zostawszy z nim sam na sam na facjatce pod Opatrznością Boską, gdzie niedawno tyle dumnych i złudnych rojeń snuła z macierzyńską skwapliwością o przyszłości jedynaka.

— Cóż im teraz mogłabym oddać od razu? Zaledwie z największym wysileniem, sprzedawszy chyba kilka rzeczy, od sześciuset do ośmiuset złotych, jak to daleko jeszcze do dziesięciu tysięcy! A reszta gdzie? A dla Marcelka tymczasem skąd? Boże wielki, za surowa kara! — zawołała znów po chwili, pochylając głowę na poduszkę.

— Owszem, wujenko kochana, i kilkaset złotych ma znaczenie, a dodawszy po dwieście złotych miesięcznie przez pół roku wypłacanych, czyli tysiąc dwieście złotych, którymi wujenka pozwolisz mi służyć sobie, to już pozostanie tylko ośm tysięcy — rzekł Paweł całując ją w rękę z uszanowaniem. — Nie podobna, żeby tymczasem wujenka nie znalazła dla siebie jakiego zatrudnienia nauczycielskiego w Warszawie lub na wsi, kiedy wujenka gotowa poświęcić się mu znowu, i nie oszczędziła z emerytury i z honorarium do tysiąca złotych. Ja także spodziewam się latem zarobić więcej niż teraz, tak więc w przeciągu roku wypłacimy Szczepaniakowi najmniej cztery tysiące, a resztę, da Bóg, może jeszcze łatwiej zaspokoimy! Trzeba tylko ułożyć się z poczciwym wierzycielem, który ufając nam, jak wujenka widziała, na wszystkie warunki z góry przystanie.

— Ach, mon cher Monsieur Paul! jesteś za dobry i za łaskaw na mnie! Bóg ci nagrodzi, żeś ulitował się nad biedną kobietą, z którą nie masz żadnego obowiązku dzielić się szczupłymi dochodami, i to jeszcze na spłacenie niedorzecznych jej spekulacji. Wiem i tak, że ci podobno winien coś Marcelek — rzekła przytykając chustkę do oczu.

— Dzieciństwo, wujenko, kilkaset złotych.

— Jak to, aż kilkaset?... Prawda, mówił mi, przypominam sobie, podczas mojego pobytu na wsi i choroby jego dopomogłeś mu, zacny panie Pawle! — skłamała nagle kobieta, której Marcelek tylko o kilkunastu rublach wspomniał.

— Nie ma o czym mówić, wujenko! Trzeba tylko, żeby Marcelek wziął się na serio do pracy, ma piękny charakter pisma, rysuje techniczne rysunki nienajgorzej, mógłby i na tym zarobić; ja sam dostarczę mu roboty. Tymczasem niech się zabierze do nauki, wkrótce pora zdać egzamin, a mówiąc szczerze, kochana wujenko, nie myśli nawet o nim i nie gotuje się zupełnie.

— O mój Boże, mój Boże! Mon cher Monsieur Paul! wpływaj też na Marcelka, o ile możesz; czuwaj nad nim, on ciebie szanuje i usłucha, bo to najlepszy chłopiec, aby tylko z nim umieć postępować, prawda?

— Prawda, wujenko! — odparł zamyślony siostrzeniec potwierdzając machinalnie dobre mniemanie o synu.

Pogadawszy jeszcze z nią przez chwilę, pocieszając, ile zdołał, odszedł nareszcie, unosząc w sercu miłe to wzruszenie, co po każdym dobrym uczynku podnosi je, wobec samego siebie uszlachetnia, w niebo dozwala patrzeć swobodniejszym, a w oczy bliźnich przyjaźniejszym wzrokiem.

Wdowa rozpłakała się dopiero na dobre w samotności najboleśniejszymi łzami — zawiedzionej nadziei i dumy upokorzonej. Chociaż nie mogła być niewdzięczną dla Pawła, rozmowa z nim, ofiarowana przysługa, szlachetność człowieka, co nigdy od niej grzeczności żadnej nie wymagał, ciężyła jej i poniżała, nadawała niezwykłą jakąś przewagę krewnemu, o tyle od niej młodszemu, stawiała go względem niej i syna w charakterze jakby opiekuna i dobroczyńcy — na co wszystko rad nierad trzeba było przystać... Bolała najbardziej, że nie mogła się rozmówić tak szczerze z Marcelkiem, że to nie synek ukochany, nie to wystrojone pieścidełko pomaga matce w ciężkim położeniu, pociesza radą zdrową i uczynkiem... Nie mogła jakoś otrzaskać się z myślą, żeby ją i dziecko mogła czekać przyszłość bolesna tylko w pracy i ubóstwie, ale przypuszczając jakiś pomyślny traf, jakiś przychylniejszy promyk losu, czuła, że zanadto rachowała na zdrowie swoje i wytrzymałość wobec dolegliwości. W oczach ćmiło się coraz czarniej, w uszach szumiało coraz częściej, słabła tak gwałtownie, że zaledwie zdołała zawołać służącej i posłać po doktora.

1„Jeżeli rzeka większa albo mniejsza, spławna lub nie, gwałtownym pędem porwała znaczną i łatwą do rozpoznania część pola brzeżnego i przeniosła go na pola niżej położone albo na stronę przeciwną, właściciel części porwanej może się upominać o własność, ale obowiązany jest podać o to żądanie w przeciągu rokuj po upływie tego czasu żądanie jego nie może być przyjęte, chybaby właściciel pola, do którego część porwana została przyłączoną, jeszcze jej nie zajął w posiadanie." (Przyp. autora.)

III

Kiedy tak na facjatce samotnie cierpiała Kontrolerowa, na dole tymczasem u Fidrykowej zebrali się goście niespodziani i szczupły sklepik trumniarki trząsł się od gwaru i wykrzyków rozlicznych.

— Ano, żal mi człeczyska. Mówiłem, że tak będzie. Jak sobie kto pościele, tak się i wyśpi. Łatwiej dać, trudniej odebrać — rzekł smutno kiwając głową ojciec Jakub, który przyszedł z Józiakiem odwiedzić przyjaciół na Głębokiej.

— Jednak i Żydzisko nie musiał grozić nadaremnie, a dziesięć tysięcy zapłacić od razu toć i dla kuma Szczepana nie podobna. Strzeżże, Panie Boże, żeby domek miał się dostać w cudze ręce, a jeszcze w żydowskie... zaraz wyprowadziłabym się, a tak się człowiek jakoś tu przyzwyczaił. Widział to kto! co?

— Nie bój-bój-cie się, majst-strowa, tak siła znowu Żydowi za Gulmańcewiczowę kum Szcze-szcze-pan nie winien: jużci za-wsze-wsze trzy czy cztery tysiące nie fraszki, ale Żydowi wara! — wtrącił Maciuś.

— Za swoje dobre poczciwy majster jeszcze musi cierpieć — dodał Józiak zamyślając się nagle.

— A jak pożyczy znów od kogo, boć będzie musiał pożyczyć, najsładniej oczywiście od Żyda, ano, jak przyjdzie płacić procenta, tak się nie wygramoli z długów biedaczysko, a pono wieki będzie czekał, zanim ta dobrodziejka z facjatki zapłaci... No, bo jużci ona mu tam kapaniną coś zwróci, pan Sarmiewicz mi zaręczał, a co pan Sarmiewicz powie, to murowane... prawda, Józiak?

— Kto wie, ojcze Jakubie, czy pan Sarmiewicz za Gulmańcewiczowę sam nie myśli zapłacić i dlatego wam zaręczał.

— Ano, kto wie, może masz słuszną racją... skądżeby ten babsztyl; święty Boże, wziął pieniędzy, kiedy już na interes jej zabrakło i zapożyczyła się u drugich.

— A ma się wie, że to gołe jak święty turecki, głowę na trzy piętra nosi, a krzywdzi ludzi, kucharce za najmniejsze ździebko wytrąca, żywi jak bydlę, i pcha, tylko pcha w tego synala lala, co Marcychnę bałamuci... albo nie, co? — zagadnęła Fidrykowa.

— Bałamu-ci-ci jak bałamuci, ale zawdy ją tam świ-świdrygant oszwabia, bo dziewu-wucha patrz-trzy w niego jak w tę-czę-czę i be-czy-czy i wzdy-cha-cha. Aj, gdyby mi tak nie szło o kuma Szcze-szczepana, dopieroż bym mu karczy-czynę zamutrował, ażby po-pam-nię-niętał! — zawołał Maciuś zasadzając olbrzymie, posmolone łapy za fartuch.

— Chodźmy do kuma Szczepana, ojcze Jakubie! — zawołał Józiak.

— Ano, ja tam nie pójdę, nie wytrzymałbym, zdunderowałbym starego, myślałby jeszcze, że się naigrawam... Jak tu przyjdzie, to zgoda! Ale ty idź, chłopaczku!

Józiak w dwóch skokach przez sień całą wpadł do mieszkania kowala. Marcysia, zapłakana szyjąc przy oknie, smutno uśmiechnęła się do niego, za to kum Szczepan, który jeszcze na zmartwienie parę razy zajrzał do flaszeczki w pierwszej izbie, powitał go nader wesoło.

— A niechże cię, Józiaku, najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną, na jakiego to patrzysz panicza teraz! Ho, ho, ino ci wsiąść do kocza w cztery konie... Dobrze, chłopaczku, że dbasz o siebie. Patrz no, Marcyś, jaki sobie kupił zegarek. To ty pewno dlatego już nie załazisz do nas! Musi upatrzyłeś jaką niebogę, a kosmato prędko powitać,  co? Choroba, jak będziem hasać na weselu. Ja będę starszy drużba, a Marcyś druhna... Wytniemy na odsieb: Ejże, ino po skalmiersku, pas kowany, mój człeczysku — oj da dana, podkóweczki, chodźcie, dziewki, z całej wioski. Hu, ha! — zawołał stary ciskając rogatywkę w górę.

— Aj, przenajsłodsze imię Jezu, macie też z czego się radować, kumie! Przenajświętsza Panno Sokalska! aż człeka gnaty bolą słuchać, jak się z własnej biedy i krzywdy śmiejecie — odezwał się ochrzypły głos Jakubowej, która z sieni wetknęła ciekawie głowę niby olbrzymi burak jaki.

— Schowajcie no, matko, do wszystkich czartów waszą fizgomonię i zakneblujcie ozór! — wrzasnął gniewanie Szczepaniak. Nie wstając ze stołka, nogą drzwi zatrzasnął, aż Marcysia zadrgnęła przy oknie.

— Chciałem majstra kochanego prosić o jedną łaskę — rzekł kornie Józiak całując go w ramię.

— Gadaj, chłopaczku, co każesz! — zapytał wychodząc z nim do pierwszej izby.

— Tylko powiedzcie naprzód... czy przystaniecie, czy nie?

— A choroba tam cię wie, mój bracie, co mi powiesz. Rżnij, ino śmiało!

— Oto widzicie, biedne ciotczysko zostawiło mi parę tysięczyn. Mam, dzięki Bogu, sporo roboty i tyle mi płacą, co i drugi majster nie zarobi. Ogarnąłem się trocha i zostało mi jeszcze tysiąc kilkaset złotych, z którymi, dalibóg, nie wiem, co robić.

— A niechże cię najjaśniejsze pioruneczki... to mi pan, nie wie, co robić z grosiwem!

— Jużci, kilkaset złotych zawdy mi się przyda, ale zrobilibyście mi największe dobrodziejstwo, majstrze, gdybym wam mógł pożyczyć ten tysiąc, dalibóg, nie wiem, co z nim począć. Słyszałem oto, że wam potrzeba pieniędzy, weźcie, majsterku poczciwy, a mnie odebrać za rok, za dwa, za trzy lata, wszystko jedno, wiem, że zawsze odbiorę.

— Józiak! Poczciwyś chłopak! Bóg cię pobłogosławi, moje dziecko! — zawołał Szczepaniak ściskając mu rękę i ocierając sobie oczy. — Z duszy serca bym wziął dawniej od ciebie tysiąc złotych, ale teraz, kiedy ździebko krucho, Bóg widzi, że nie mogę.

— Mój kumie Szczepanie!

— Ani w ząb!

— Majstrze najdroższy!

— A choroba, toćże wiesz, że ja hartowny, chłopaku, a kiej się uprę, to żeby najjaśniejsze pioruneczki trzaskały, nie ustąpie... Marcyś! — zawołał wracając z nim do drugiej izby — widzisz, jak to uczciwych ludzi w nieszczęściu widać zawsze. Pan Józiak chciał mi oto pożyczyć tysiąc złotych. Bóg ci zapłać, mój synu! Lepiej uciułaj sobie więcej grosiwa i załóż se warsztat jaki taki... Zawdy przecie lepiej być panem niż się wysługiwać u kogo... Każ no nam tam przynieść butelkę miodu, dzieweczko, od Winawera z Mostowej, stukniem szklankami, panie majstrze... oho, bo ty będziesz majstrem niedługo i będzie ci się wiodło jak z płatka, i Bóg cię nigdy nie opuści, mój bracie!

Józiak się zarumienił, tak cudnie spoza mgły łez spojrzała nań Marcysia.

— Aj... choroba z tymi szlochami, przestańże już raz, dziewczyno! i prędzej miodu, bo mnie w gardle piecze! — zawołał kowal do córki. — Skądeś to się dowiedział, Józiaku, że mnie potrzeba pieniędzy?

— Wstąpiliśmy z ojcem Jakubem do Fidrykowej i tam...

— To ojciec Jakub przyszedł także? A choroba... czemuż tu nie przylazł?

— Widać, markotno mu, żeście w takie nieszczęście popadli!

— Choroba tam... Józiaku! Łacno zawsze złemu podejść ludzi, jak oto podeszli panią Kontrolerowę. Oj... żeby mi ino ten Jabłuszko popadł w ręce, dałżebym mu basarunek, ażby mu Kraków w ślipiach zabłyszczał. Chodźmy do Fidrykowej! — zawołał nagle i wszedłszy do sklepiku trumniarki, ze łzami w oczach opowiedział natychmiast wszystkim, że mu Józiak chciał pożyczyć tysiąc złotych.

— Ano, mówiłem wam zawsze, kumie, żeście oślepli i prawdziwych przyjaciół prześlepili. Może dopiero bieda oczy wam otworzy — szepnął ojciec Jakub nadstawiając mu tabakierkę.

— Piśnijcie ino słówko, kumie, to i ja mam ci tam z łaski Boga trzysta złotych, nie pogardzicie, co? Bezpieczniej im będzie u was niż u mnie — zawołała Fidrykowa.

— Sto-sto dwa-dzie-dzieścia złotych uciu-ciu-łałem ja także, maj-strze-strze, kiedy łas-łaska, weźcie — rzekł schylając się mu do nóg Maciuś.

— A choroba, choroba! Bóg wam zapłać, majstrowa, Bóg ci zapłać, Maciusiu! Nie bójta się! Jeszcze człeczysko nie zginęło i poradzi sobie. Poczekajcie... Maciuś, każ Jakubowej przynieść jeszcze dwie butelki miodu! Chodźcie oto do mnie na bachandryję.

— A ja kiszki usmażę! — zawołała majstrowa.

— Ej że, ino po skalmiersku, pawie piórko, mój człeczysku! — słychać było głos kowala ze sieni.

Nagle zaturkotała dorożka. Otulony w płaszcz z pluszowym kołnierzem wysiadł Marcelek. W lakierowanych butach ostrożnie stąpał po zabłoconym bruku, a bojąc się jeszcze kilku kroków na ulicy, chciał przez sklepik przejść do sieni. Wszedłszy zapomniał schylić się, trącił o odrzwia i spadł mu kapelusz pod trumny. Na grzeczne powitanie wszyscy mu odpowiedzieli, ale po kapelusz nikt się nie ruszył. Skrzywiony, schylić się musiał sam i z boleścią serca zoczywszy, jak się kastorowe przykrywadło powalało i zakurzyło, otarł go rękawem od płaszcza.

— Ach! jak to dobrze, że pan przyjechałeś, Monsieur Marcel... mama pańska tak cierpiąca — zawołała rumieniąc się Marcysia, która wchodziła właśnie z ojcem do sklepiku. — Chodź pan zaraz na górę! — dodała żywo, biorąc go za rękę.

— Kochany nasz pan Marcin, a niechże panu Pan Bóg da zdrowie, żeś pan przyjechał — rzekł za córką Szczepaniak ściskając rękę elegantowi.

— Stary koń Pana Jezusa! — mruknął ojciec Jakub. „Nie ma co! W świat, w świat!" — pomyślał Józiak.

IV

W parę tygodni potem Paweł, nieco cierpiący, nie wychodził z rana od siebie i pochyliwszy mizerną, smutną twarz nad rajzbretem opracowywał projekt do wielkiego jednego gmachu, na który był ogłoszony konkurs. Nieśmiało zastukano do drzwi w pierwszym pokoju. Niechętnie poszedł otworzyć. Zoczywszy Józiaka powitał go szczerym okrzykiem:

— A, dawno nie widzianego!

— Przepraszam pana, że może przerywam robotę, ale przyszedłem tylko na chwilę pożegnać się z panem budowniczym i prosić o błogosławieństwo na drogę — rzekł smutno chłopczyna całując go w ramię.

— Gdzież odjeżdżasz? — zapytał Paweł zdziwiony.

— Idę na wędrówkę, jak to zwykle w rzemiośle... czas mi na to, proszę pana budowniczego.

— Siadaj! Ależ teraz najgorsza pora, wilgoć, topiele, zimno jeszcze, poczekaj przynajmniej do końca kwietnia.

— Dla mnie to nic... proszę pana budowniczego. Już mam zaświadczenie od gospody  i od cechu, dziś wychodzę.

— Skądże tak nagłe postanowienie?

— O, już dawniej, proszą pana budowniczego, zaraz po śmierci ciotki, kiedy mi strasznie było markotno, że się aż życie przykrzyło, chciałem iść na wędrówkę — odparł z westchnieniem. — Ale że to w zimie, więc myślałem: trza poczekać do wiosny! Teraz wiosna za pasem.

— Gdzie myślisz iść naprzód?

— Do Krakowa, proszę pana budowniczego, a potem za granicę.

— Ale siadajże! kiedyż wrócisz?

— Chciałbym za dwa, za trzy lata. Sporo warsztatów i robót trza obejrzeć.

— Wszystko to bardzo dobrze, mój bracie! Nie ganię bynajmniej twojej ciekawości, ale jestem prawie przekonany, że musiało ci, Józiaku, przytrafić się niedawno coś takiego, co przyspieszyło ten zamiar.

— Nic, proszę pana budowniczego — odparł smutno chłopczyna.

— Wierzysz przecie, że jestem twoim przyjacielem?

— Ach! byłbym niegodziwym, gdybym nie wierzył! — zawołał Józiak i ze łzami w oczach chciał go pocałować w rękę, którą Paweł wydzierając natychmiast przez chwilą zamilkł, jakby czekał na wyznanie, ale chłopiec nie odezwał się.

— Czy ojcu Jakubowi nic o tym nie wspominałeś przedtem?

— Dopiero dzisiaj rano, proszę łaski pana. Wyszliśmy nawet razem, wstąpił na chwilę z puszką na pierwsze piętro i pewno tu zaraz przyjdzie.

— Idź więc w imię boże, moje dziecko, kiedy ci tu z nami przykro — dodał Paweł patrząc życzliwie w mówiące, wyraziste oczy chłopczyny. — Byłbym najszczęśliwszy, gdybyś odniósł prawdziwą korzyść z wędrówki, wyszedł na pierwszego u nas rzemieślnika w swoim fachu. Pracuj więc po swojemu i z tą myślą, żeby się udoskonalić jak można najbardziej, a kochaj mnie i w każdym wypadku z największym zaufaniem odnoś się do mnie! Napiszesz przecie parę słów?

— Ach! panie budowniczy, kiedy pan pozwala... — zawołał Józiak i rozpłakał się na dobre.

— Spodziewam się, że do nas zatęsknisz i że prędzej wrócisz niż za trzy lata. Z twoimi zdolnościami, przy silnej woli prędko się nauczyć można wszystkiego — dodał Paweł, także wzruszony. — Bądźże z pożegnaniem i u pani Beleńskiej, ale, ale, u kuma Szczepana?

— A jakżebym mógł nie pożegnać się z kumem i z Maciusiem? — odparł chłopczyna rumieniąc się nieco.

— A obrachowałeś się też, mój bracie? Starczy ci na drogę? Choć wiem, że roboty nie zabraknie nigdzie tak zdolnemu czeladnikowi, ale zawsze lepiej mieć pewność wszelką. Słuchaj, Józiak! Gdyby, co Boże broń, jaki wypadek, choroba, piszże zaraz do mnie, pamiętaj! Zaradzimy tu, jak można będzie. A jakże teraz kasa podróżna?

— Panie budowniczy, nie zasłużyłem na tyle łaski; niech panu Bóg wszystko dobre daje! — zawołał Józiak ciskając się mu do nóg.

— Józiak! wstydź się, wstań, klęka się tylko przed Bogiem.

— Kiedy mam taką prośbę, że dopóty nie wstanę, dopóki mnie pan tego nie zrobi, o co będę prosił.

— Cóż takiego? wstańże, nie bądź dzieckiem! Mów! Paweł podniósł go prawie gwałtem z ziemi.

— Pan budowniczy zawsze dla drugich dobry, a dla siebie zły. Posłał pan dwieście złotych za panią Gulmańcewicz kumowi Szczepanowi i wiem, że co miesiąc będzie pan posyłał, a brak panu i garderoby, i bielizny... Niech się pan tylko nie obrazi! proszę łaski pana.

— Gadaj śmiało!

— Mam ze sobą na drogę kilkaset złotych, to i tak za wiele. Zostaje mi jeszcze tysiąc, który wiem, że by się przydał panu budowniczemu. Jak wrócę to mi pan budowniczy odda... a nie wiem nawet, u kogo by zostawić. Nie pogardź pan! — wyjąkał Józiak zmieszany i zarumienił się jak dziewczyna.

— Więc chcesz niby mi pożyczyć, jak już ofiarowałeś Szczepaniakowi. Opowiadał mi to stary i ucieszyłem się nadzwyczaj, mój bracie, że masz tak poczciwe serce. Sam ci także z serca dziękuję, chociaż korzystać nie będę, bo za parę lat Bóg wie, co stać się może. Nie mam majątku, więc i zapewnienia żadnego; a nużbym umarł, skądbyś odebrał? Tysiąc złotych nie żarty... jeżeli jednak naprawdę chcesz w pewnych rękach zostawić pieniądze, poprosimy pana Beleńskiego i złożymy u niego na procent ośm od sta.

— Pan budowniczy pogardza mną! — rzekł smutno Józiak.

— A to za co? za poczciwość twoję? — zawołał Paweł ściskając mu rękę serdecznie. — Daję ci słowo, nie wiem, co robić z własnymi pieniędzmi, kiedy mam czasem trocha... Toż bym sobie narobił kłopotu pilnując czyich! Poczekaj, zejdę na dół i poproszę zaraz Beleńskiego. Czy dziś chcesz odejść koniecznie?

— A już takem sobie postanowił, proszę pana, żeby ani chwilki nie zwłóczyć!... Im prędzej, tym lepiej; chyba żeby pan kazał — odpowiedział chłopiec z głębokim westchnieniem.

— Kiedy więc tak koniecznie, to ci się przyda rajscajg... Mam dwa, jeden musisz wziąć ode mnie na pamiątkę! I muszę przecie wychowańca mego odprowadzić choć na kolej! — zawołał Paweł obejmując go za szyję.

— Pan zawsze za dobry! A to na świecie takim ludziom niedobrze! — zawołał Józiak ze łzami.

— Laudetur Jesus Christus! — zabrzmiał niski głos zakonnika, który z twarzą szczególniej zadowoloną, ojcowskim jakby wzrokiem spojrzał na młodych przyjaciół.

— In saecula! ojcze Jakubie! Pogniewał się oto na nas Józiak i opuszcza na długo.

— Ano... tęskno ptaszynie wyfrunąć z gniazdeczka i pobujać, ale niech ino dominatio vestra nie obawia się, stęskni się ptaszę i powróci niedługo. Ano... młodemu takiemu, kiedy nieraz coś dogryzie w sercu, to i nie dziw, że się rwie w obce kraje, między innych ludzi. Uprze się, ani weź z nim! Co mu tam nawet wybijać z głowy, niech sobie lepiej sam wybije! Ano, aby się tylko nie popsuł, to i z korzyścią dla niego.

— Za Józiaka naszego ręczę, że czasu nie zmarnuje. Pracę lubi, do hulanki nie ma pociągu.

— Ano, niechże go Pan Bóg zachowa, panie budowniczy! I tak idzie między lutrów, gdyby jeszcze zaczął hulać, to byśmy go i nie poznali po powrocie, to jużby nie nasz był Józiak, prawda... dominatio vestra? A jakbyś mi, chłopaczku, zgubił szkaplerze poświęcane, co ci dałem, to mi się na oczy nie pokazuj!

— Nie bójcie się, ojcze Jakubie! Zawsze tu będą przy krzyżyku — rzekł chłopczyna przykładając rękę do serca.

Wszedł nagle Beleński dowiedzieć się o zdrowie Pawła i na prośbę jego przyjął jak najchętniej kapitalik Józiaka, którego uderzające podobieństwo do nieboszczyka stryja żony on pierwszy dopatrzył — ale w dalszy bieg wypadków tyle tylko był wtajemniczony, że pani Aniela, jak się to jej często zdarzało, przez litość i dobroczynność, której nigdy nie stawiał tamy, dopomagała sierocie dając często rozmaite stolarskie roboty w pałacu i płacąc zawsze tyle, co żądał.

Umówiwszy się z Pawłem o godzinę, o której mieli razem odprowadzić wędrowca, ojciec Jakub dostawszy jeszcze parę złotych do puszki od Beleńskiego, co w doskonałym był humorze, wyszedł z Józiakiem i schodząc na pierwsze piętro, powiedział żywo:

— Ano, Bóg widzi, nie przez złość, ale kiedy pani Beleńska coś tam napomknęła o Gulmańcewiczu, dosoliłem mu porządnie, tak jak na to zasłużył, ano i o matce jego nie zapomniałem, nie bój się! A kiedym jej powiedział, że pan Sarmiewicz, Bóg wie za jakie trzy grosze, spłaca po dwieście złotych miesięcznie, to jej łzy w oczach stanęły — poczciwa kobieta! Dała mi tu dla ciebie pamiątkę na drogę, chciała kilka dukatów do tego woreczka włożyćano powiedziałem, że dosyć jednego. Idżże, podziękuj jaśnie pani, na dole poczekam na ciebie, uwiń się ino żwawo!

Józiak wkrótce wrócił wzruszony nadzwyczaj. Pani Aniela, co zawsze chętnie dopomogłaby protegowanemu Pawła nie przypuszczając nawet, że był jej naturalnym kuzynem, rozmawiała z nim teraz tak łaskawie, tak się ucieszyła, że u jej męża zostawił kapitalik, tak mu przyjaźnie i delikatnie życzyła wszelkiego powodzenia i rychłego powrotu, że to chłopca nie mogło nie rozrzewnić, nie rozczulić.

Grzybińska, odprowadzając go na wschody, kazała mu w imieniu pani, żeby do niej z zagranicy napisał, gdyby mu czego było potrzeba, i koniecznie wetknęła do ręki zawinięty papierek, który rozwiązawszy znalazł trzy dukaty.

Dnie jeszcze były bardzo krótkie, ostatni pociąg kolei odchodził o piątej, trzeba się było spieszyć. Kilka sprzętów pozostałych po Michałce darował Mateuszowej; rzeczy już popakowanych część miał odnieść do Maciucia, a część złożyć u ojca Jakuba. Co najpotrzebniejsze wziąwszy do felajzy,  przypasał ją po wędrowniczemu na plecy, wsiadł do dorożki i kazał się zawieźć do Powązkowskich rogatek.

Na smętarzu kląkłszy na wilgotnej ziemi, przed mogiłą uwieńczoną nieśmiertelnikami, obwiedzioną żelaznym prętem na słupkach kamiennych, z czarnym krzyżykiem jego własnej roboty, na którym imię, nazwisko i datę śmierci napisał, modlił się długo sierota. Wzywał ducha tej, co mu dawszy życie, na tak krótko tylko pocieszyła samotne serce uczuciem domowego ogniska, familijną serdecznością, której tak pragnął, tak był stworzony na dobrego syna, brata i krewnego, na pracownika w spokojnym kółku rodzinnym, gotowego na wszelkie poświęcenia dla szczęścia ukochanych.

Duch jej, przywołany potężnym zaklęciem łez, żalu i modlitwy, co z czystej, młodzieńczej duszy jasnym promieniem biegła, musiał unosić się opiekuńczo, czuwał nad synem, który nie wiedział, że się modli na matki grobie.

Zobowiązał datkiem pieniężnym grabarza i babę smętarną, żeby czysto utrzymywali mogiłę i nieśmiertelnikami wieńczyli — dał jeszcze na kilka mszy w kościółku powązkowskim i znowu od rogatek wsiadłszy do dorożki, stanął wkrótce przed domkiem na Głębokiej ulicy. Dreszcz go przebiegł, serce żywiej bić zaczęło, kiedy otwierał drzwi do mieszkania kowala. Słychać tam było jakąś sprzeczkę: brzmiący głos Szczepaniaka i szlochanie Marcysi — chciał cofnąć się, pożegnać tymczasem Maciusia i Fidrykowę, ale drzwi skrzypnęły, wszedł.

— Choroba... któż tam znowu? A to ty, Józiak! Dobrze, żeś przyszedł, chłopaczku, pomożesz mi oto zrachować, co się za robotę należy i siła tam trza będzie dopłacić jeszcze na ten miesiąc Chałkowi. Cóż to, u stu najsiarczystszych pioruneczków! Tłumoczek na plecach i buty długie? Patrzaj no, Marcychna! Gdzież się to wybierasz?

— Przyszedłem właśnie pożegnać się z wami i prosić o błogosławieństwo, bo idę na wędrówkę.

— Jak to, dzisiaj? A daleko? kiedy wrócisz? Skądże to znowu tak nagle, chłopczyku? Co się stało? choroba!

Tymi i tym podobnymi zapytaniami zarzucił go kowal, zdziwiony i wzruszony widocznie, kiedy się dowiedział, że Józiak nie tak prędko myśli powrócić. Jakoś mu się to w głowie nie mogło pomieścić, że go nie będzie już widywał przynajmniej raz na miesiąc, posłał zaraz Jakubowę po Macieja i trumniarkę. Dziwili się wszyscy, nie wyjmując Marcysi, która mizerna była nadzwyczaj; odradzali mówiąc, żeby na potem odłożył, wierzyć nie chcieli — i przekonawszy się nareszcie o nieodwołalnym postanowieniu Sierockiego, z najżywszym współczuciem wypytywali się o najmniejsze szczegóły, jakby ich najbliższy krewny jaki, syn albo brat opuszczał.

Kto nie przyjrzał się dokładniej pracowitej klasie rzemieślniczej, zwłaszcza z naszego plemienia, pojąć nie zdoła, ile tam serca: nie w mowie, ale w czynie — chętnego i gorącego; ile przyjaźni, troskliwości i pieczołowitości doznaje człowiek spod ich chorągwi, dla którego są przychylni. Może w żadnym możnym ani średnim nawet domu nie przyjmują ani żegnają krewnego lub przyjaciela tak bratnio, gościnnie, nie troszczą się o niego tak żywo i prawdziwie jak stosunkowo u nich o człowieka, co z nimi pracował i chleb ich pożywał.

— A choroba... Marcyś, Jakubowa! Uwińcie no się duchem! Toć to chłopczysko biegało pewno przez cały dzień, głodny jak wilk. Maciuś, pchnij no Kubę po miodu flaszkę i po piwo. O! kiedyś taki zuch, że od nas odchodzisz, to niech cię najjaśniejsze pioruneczki, nie puszczę cię na sucho.

— Na drogę nie zaszkodzi posilić się, panie Józwie, nie zawadzi, co? — wtrąciła Fidrykowa.

— Odprowadzimy pana Józefa — szepnęła Marcysia, której nigdy jakoś Józiak nie wydał się tak przystojnym jak w tych palonych butach, z tłumoczkiem na plecach i kijem sękatym w ręku. Może w delikatnej jego twarzy, w wyrazistym wzroku postanowienie to naznaczyło się bardziej męskim, energiczniejszym rysem.

Lubiąc go jak brata, jak krewnego, pewno dziewczynka wiedziała, że go jej obojętność skłania najbardziej do opuszczenia Warszawy. Zresztą, puszczał się sam aż za granicę, Bóg wie, kiedy miał wrócić. Każda kobieta sympatyzuje mniej więcej z niezwyczajnością każdą; wrażenie na niej wywiera najmniejszy wypadek, różny od codziennych wydarzeń; tym bardziej, jeśli ta nadzwyczajność lub wypadek tyczy się człowieka, którego lubi lub zna od dawna.

— A ma się wie, że odprowadzim. Ho, ho, mospanie, nakładziemy mu w uszy, żeby tam, choroba, z Miemką jaką się nie ożenił, mięszanych pędraków nie przywoził tutaj, choć mogą z nich być niezłe ludzie, jak nie przymierzając synek Fidrykowej, i — żeby powrócił, nim jeszcze gicały wyciągnę, boć to nie wiadomo, jak i kiedy komu sądzono.

— Co też gadacie, majstrze!

— Pamiętaj, Józiak, żebyś mi tu wrócił, nim jeszcze człeczysko do świętej ziemi wróci, żebyśmy przy tym stole z Fidrykowa, z Maciusiem, z tobą palnęli jeszcze po kieliszku. Marcychna, to tam wiesz, jak zwykle dziewucha, jużcić jej lepiej, im prędzej z domu — ale nie bój się, choćby była panią całą gębą, choroba — jakżebym ją naszwejsował, gdyby cię nie przywitała jak brata, mój chłopie! Ho, ho, mospanie, mniejsza tam o kogo! — zawołał, zasępiając się, stary — ale żeby mi dziecko moje miało wstydać się swoich, jak o to nie trudno, wiesz, Józiaku — to niechżeby ją najsiarczystsze pioruneczki zatrzasły!

— Niesłusznie wspominacie nawet, kumie Szczepanie — panna Marcjanna za poczciwa, za dobre ma serce — rzekł Józiak i choć zarumieniony, ośmielił się jednak spojrzeć na majstrównę, która także raczka spiekłszy nie mogła wytrzymać jego wzroku.

— Tak się ino mówi, chłopaczku! Choroba, żeby mi to naprawdę we łbie postało — mówił stary zamyślając się znów ponuro. — Ale komu w drogę, to i czas. Kobiety! prędzej, dajcie no co przetrącić. Fidrykowa! ino jak w obraz patrzycie w Józiaka, jakbyście go nie znali, pomóżcie no im, majsterkowo! — wołał kowal zrzucając żwawo fartuch i przywdziewając kapotę.

Rad nierad, Józiak musiał wpakować w siebie sporo jadła, zalać to piwem i miodem. Ostatnie spojrzenie zwracając na Wisłę, kuźnię, podwórko, napis na domku nad facjatką, pożegnawszy rudego Fidryczka, niemowę i wszystkich kowalczyków, z całą czeredą wyruszył w miasto. Ojciec Jakub z Pawłem czekał na niego w klasztorze, gdzie Paweł poszedł odwiedzić prowincjała. Wzięli wszyscy dorożki i wkrótce zajechali do debarkaderu,  gdzie jeszcze kilku czeladników, współkolegów wędrowca, zebrało się pożegnać go.

Opatrzność Boża, której tak wzywała dlań Michałka, do której modlił się tak często, widocznie błogosławiła sierocie. Tak liczne grono życzliwych, któremu Paweł dodawał świetności, pozyskane najgodniej tylko własną dobrocią i zacnością, to rodzina, za którą niejeden z tych, co to liczą na setki ciotek, stryjaszków, kuzynów, dalszych i bliższych, oddałby chętnie połowę paranteli, może i całą, prócz matki i ojca, prócz rodzeństwa, którego nikt i nic nie zdoła zastąpić. Zresztą chłopiec tak był zaopatrzony na drogę co do kieszeni i nawet głowy, gdzie przy wrodzonych zdolnościach i nieśmiałości dużo było trafnego pojęcia i sądu o rzeczach, a nawet niejakich wiadomości, które pamięć młodzieńcza wiernie zachowała, że niejeden artysta wybiera się nieraz za granicę dla ukształcenia z mniejszym znacznie zasobem niż ten rzemieślnik, którego marzenia i ambicja nie sięgały tak wysoko.

Dopieroż teraz życzenia i podarunków bez liku na drogę! Kum Szczepan dał mu inkluz: dwa złote polskie, które przez całą kampanię nosząc przy sobie, dotychczas zachował; Marcysia krzyżyczek srebrny; Fidrykowa tabakierkę po mężu i flaszeczkę śliwowicy; Maciuś nóż podróżny; a Jakubowa, zapewne w imieniu panny, spory kawał pieczeni i chleba zawinęła w papier. Nie wiedział chłopczyna, gdzie pochować to wszystko.

Gwiznęła para przeraźliwie.

— Pracuj, pamiętaj pisać do mnie i wracaj! — zawołał Paweł całując go serdecznie.

— A pamiętaj tam o szkaplerzach, pieszczochu! — mówił ojciec Jakub, któremu widocznie miękko się zrobiło na sercu.

— Choroba, gdybyś mi nie wrócił, nim gicały wyciągnę, z tamtego świata bym ci dokuczał, pamiętaj, Józiak! — gadał kowal płacząc z nim razem.

— Proszę i o mnie nie zapomnić, będę się modliła, żeby się powodziło jak najlepiej — dodała Marcysia, która ściskając go za rękę, byłaby mu najchętniej pozwoliła nie tylko na pulchnych paluszkach, ale na pulchniejszym buziaku złożyć braterski uścisk pożegnania.

— A daj Boże, żeby wam wszyscy, Józiaku, tak zawsze byli życzliwe jak ja, com was to od maleńkiego prawie wychowała, co? — zaintonowała płaczliwym flecikiem Fidrykowa.

— A... nie bój się, Jó-ziak, prę-dze-dzej ten par-parch ko-ko-ści wszystkie pogubi, niż się oż-ożeni, ino wra-caj i kup mi zegar-czynę tanio, to ci wrócę-cę — szepnął Maciuś trzymając go długo w objęciach.

— Przenajświętsza Panno, widział to kto, już odjeżdża! — zawołała Jakubowa. — A jak będziecie za granicą, to bądźcie we Chrancji, ja tam byłam, choć to dawno temu. I w Ficzpanii byłam, kłaniajcie się tam w Paryżu od Jakubowej onze regiment.

Gwizd przeraźliwy rozległ się jeszcze raz, cug ruszył jak strzała, Józiak z daleka kiwał jeszcze czapką, a każdy z obecnych życząc mu jak najlepiej, uczuł naprawdę brak jakiś, stratę chwilową a istotną, którą na tym bożym świecie nie tak często uczuwamy po odjeździe i pożegnaniu bliższych znajomych, a nawet krewnych.

— Odwiozę was do domu, kumie Szczepanie. Mam pilny interes do ciotki; może się od was niedługo wyprowadzi — rzekł Paweł.

— Jakto, pani Kontrolerowa? — zagadnęła Marcysia.

— Tak, pani! Trafia się wujence miejsce wcale dobre na guwernantkę i zarząd domu. W obecnym jej położeniu nie ma się co wahać, sama mówiła, że przyjmie jak najchętniej.

— Jak to, pani Kontrolerowa, w tym wieku? Wszakże ma emeryturę?

—  Choroba się tam pan budowniczy dogada z gąsiątkiem! Nie miarkujesz, widzisz, takich rzeczy, dzieweczko! Praca nie wstyda nikogo.

— A zwłaszcza też kobietę rozumną, co tylko przez łatwowierność zaszkodziła państwu i sobie.

— E, nie ma o czym gadać, panie budowniczy!

Z łaski pańskiej oto nie będzie mi krzywdy. Proszą też Boga, żeby panisku dał największą fortunę, bo panisko zasługuje na to.

— Nie pragnę — odrzekł Paweł, na którego Marcysia jakoś spod oka, zadąsana, spoglądać zaczęła.

V

Panna Karolina po dwunasty raz przeczytała w „Magazynie Mód" anakrostyk, którego pierwsze litery, składające jej imię, cienisto wydrukowano. Było w tych wierszach coś o gwałtownym płomieniu tajonej miłości, o lilii-dziewicy, co zawsze piękna i czysta przejmuje mimowolnym uwielbieniem czcicieli, ale sama tkliwiej, litośniej nie spojrzy na żadnego, niestety — z trzema wykrzyknikami. Pierwszy raz w życiu zdarzyło się, że napisano dla niej wierszyk drukowany; toteż nad skargą zbolałego serca mile zadumała się, i gdyby w tej chwili autor skargi stanął przed nią, lilia ta, na łodydze nieco pękatej rosnąca, spojrzałaby nań z pewnością bardziej niż przychylnie z głębi srebrzystego kielicha.

Szczęście bywa nieraz diablo niedorzeczne i ulubieńców swoich na ślepo wybiera. Panna Karolina zwróciła istotnie uwagę na Gulmańcewicza, już to z nawyknienia, bo każdego prawie znajomego magnetyzowała zwykle pięknymi oczyma, już z przeciwieństwa, bo młodzież, nie lubiąc go, przypinała mu ustawicznie łatki, które często u kobiet prędzej pomogą, niż zaszkodzą nieobecnemu; już wreszcie z konieczności, bo musiała zająć się kimkolwiek. Szwagier — to mąż jej siostry, Paweł — ideał nie w jej rodzaju, a cała młodzież wieczorowa tak była podobna do siebie: co do ruchów, obejścia, francuszczyzny (wyobrażeń nie badała), że Marcelek, mimo najszczerszej chęci, żeby im dorównać, wyróżniając się jednak od nich, oczywiście na gorsze, wydatniejszymi rysami naznaczył się w jej wyobraźni, jako nowość odmienna od dawniejszych konkurentów. A zresztą, tak eleganckiego hołubca wyciął kiedyś w mazurze, tak ją kiedyś zgrabnie wstrzymał, gdy o mało co nie padła z niezdarnym jakimś tancerzem — i szczęście, na które nie ma sposobu!

Odziedziczywszy po matce główkę nieco marzącą, jak zwykle Polki, a ustrój znacznie chłodniejszy, panna także roiła czasami po swojemu o czarach wielkiego, prawdziwego uczucia, o którym z romansów czytywanych przez matkę i z rozmów ze starszymi i młodszymi kobietami nasłuchała się uniesień i wyznań rozlicznych. Odrzucając z nich emancypacyjną, wówczas modną, wybujałość, której nie pojmowała, uparła się jednak, żeby jej serce zapłonęło tym niebiańskim ogniem. Trafem, zawsze dziwniejszym w powieści niż w życiu, żaden z poprzednich konkurentów, mimo najszczerszej jej chęci, nie zdołał rozniecić tego płomienia, którego w miarę przybywających latek nie czasami, ale często pragnęła.

Poznaje ją Gulmańcewicz, wyższe towarzystwo, gdzie się pierwszy raz znajdował, przejmuje go dumą i radością; rozmowa z panną posażną, piękną i z dobrej familii schlebia mu i wywiera wrażenie. Sprycikiem praktycznym, przez mamę wszczepionym, bada, czyby się nie można spodobać tej pannie, czyby ostatni Gulmańcewicz nie mógł zostać przypadkiem wielkim człowiekiem — i zaprowadzić ją do ołtarza. Przy Marcysi i Domiceli z Papierowskich odbywszy już przygotowawczy kurs przypodobania, z pewną biegłością zaczął ukradkiem przewracać oczy, wzdychać z głębi żołądka i rozczulać się na myśl o świetnych koligacjach i posagu. Podrzędne jego położenie, kuzynostwo z Pawłem, młodość, niczegowata powierzchowność, niby to skromność i lękliwość, a przy tym domniemane upodobanie w pracy umysłowej, łudzą pannę, że kto wie, czy to nie ów człowiek upragniony jak niewolnik schnąć będzie dla niej z miłości, choćby nawet za kogo innego poszła za mąż; lub też po nadzwyczajnych wypadkach, jak rycerz średniowieczny, może otrzyma jej rękę.

Złudzenie to skłania ją najniewinniej, że parę razy oczy ich jakby się zrozumiały, westchnienie oddźwięknęło westchnieniu i ręce w tańcu splotły się spójniej. Przytomni nie dostrzegali tych delikatnych zawiązków sympatii, których jeszcze subtelniej szych ligamentów  nieraz mamy, ciocie lub rówienniczki z anatomiczną biegłością dostrzegą, bo oboje mieli twarze nieruchliwe; zwykle nie mówili wiele, nie mieli też o czym, i jeszcze sobie drzemały ich serca, co gdy żywo biją, trudniej ukryć tajemnicę. Za lada poszeptem zazdrości lub niepokoju już po niej!

I jak tu walczyć ze szczęściem, kiedy z pewnością żaden z młodzieży wieczorowej nie ośmieliłby się tak prędko jak Gulmańcewicz, w sposób tak zwyczajny rozpocząć z panną Karoliną rolę zakochanego na serio ani też tak prędko w chusteczkę od nosa wetknąć po tańcu bilecik romansowy?

Pierwszy numer czułych odezw przyjęto, nie odpisano; popłynął drugi, trzeci, czwarty itd., ciągle bez odpowiedzi, nareszcie anakrostyk i prośba rozpaczliwa o parę słów jej dłonią skreślonych. Młodzika, nawykłego dotychczas do imponowania Marcysi, do pochlebstw Domiceli, zabiegi tak mało wynagradzane pobudzają niezwykle, gotów może naprawdę rozszaleć się w ogromie swego szczęścia i planów na przyszłość. Drobne odcienia wzajemności z jej strony już wydają się mu pewnością i przewracają w głowie aż do pogardzenia Marcysią, aż nawet do lekceważenia Jabłuszkowej, z którą po wyprowadzeniu się z Mostowej i przegraniu procesu nie zerwał jednak przyjaznych stosunków.

„Panie, żądasz odpowiedzi" — zaczęła pisać po francusku Karolina w buduarze siostry i przekreśliła. „Panie, powina bym gniewać się" — przekreśliła znowu. „Panie! Była to śmiałość z jego strony kłaść w mufkę podczas nabożeństwa bilecik, gdyby kto..."

Do salki tymczasem na palcach wszedł Staś, skwapliwie schwycił numer „Magazynu", który zostawiła na kozetce. Wszyscy domowi czytali już anakrostyk do Karoliny, domyślając się nawet, że to do ich Karoliny, bo posłaniec jakiś, nie mówiąc od kogo, przyniósł to pismo, którego nie prenumerowali. Wyrostek wyjął z kieszeni podarte świstki jakiegoś zapisanego na brulion papieru, poszedł do sali bilardowej, poskładał — i porównawszy z anakrostykiem drukowanym, tryumfująco pobiegł do ojczyma.

— Przeczytajże teraz, papa, i przekonaj się! A co?

— Coś podobnego, coś... ten... zdaje się.

— Aha! wygrałem dwa ruble i jeszcze wygram dwa, bo jakem mówił tyle razy papie, słyszałem najwyraźniej, że to pan Sarmiewicz pisał, nie od siebie, tylko prosił go ten jego kuzyn Gulmańcewicz. Pan Sarmiewicz nawet odradzał mu — na własne uszy słyszałem.

— Wstydźże się, Stasiu, podsłuchiwać, ten, jakże? to niepięknie! Ale nie kłam no tylko, słyszałeś na... ten... naprawdę słyszałeś?

Nagle weszła pani Celestynowa: mąż i syn po studencku skręcili rozmowę na inny przedmiot, a brulion anakrostyku zniknął w kamizelce Celestyna, który poszedł natychmiast udzielić Beleńskiemu ważnego odkrycia.

Nie dość na tym! Uwzięło się widocznie przeznaczenie, żeby dramatyczniej wyszły na jaw zabiegi szczęśliwego Marcelka i tajemniczy powód melancholii panny. Aniela, będąc któregoś rana w kościele ze siostrą, ledwie zwróciła uwagę, że Gulmańcewicz ukłonił się i zbliżył do ławki. Kiedy wychodziły, zbliżył się z odkrytą głową do ich powozu i przy wsiadaniu podał rękę. Oczywiście, odkłoniły się mu obie bardzo grzecznie.

Wracając z wizyt do domu, właśnie wtedy, kiedy Staś, jak Opatrzność czuwający nad siostrą, pokazywał anakrostyk Celestynowi, wysiadłszy z powozu, spotkała w bramie Domicelę z Papierowskich Jabłuszkową, która już od godziny czekając tam z Kociem, prosiła ją o chwilkę rozmowy sam na sam w ważnym interesie. Myśląc, że pewno prośba o wsparcie dla niej lub dla kogo, jak nieraz odwiedziny takie przyjmowała, poprosiła ją do buduarku swego. Panna Karolina przekreślała już tam dziesiąty brulion ważnej odpowiedzi.

Liczna służba, świetne apartamenta, odznaczająca się i spokojna powierzchowność Anieli zaimponowały żonie Baltazara; mimo bezczelności zmięszała się i nie wiedziała, od czego zacząć, ale wkrótce zdobywszy się na odwagę, mierząc spod oka panie domu i przez nawyknięcie oceniając na oko wartość jej kolczyków brylantowych, rzekła półgłosem po chwilowym zastanowieniu:

— Pani raczy się nie rozgniewać, że będę śmiało mówiła w interesie wprawdzie bardzo delikatnym, ale to nie w moim imieniu.

— Słucham.

— W domu państwa dobrodziejstwa bywa niejaki pan Marceli Gulmańcewicz... prawda?

— Brat wujeczny pana Sarmiewicza? Tak jest! bywa! — odparła Aniela ze zdumionym uśmiechem.

— Otóż pani łaskawa daruje, ale zamiast bezimiennego listu wolę wprost przestrzec panią, że po całym już mieście gadają, iż któraś z dam tutejszych jest dla niego przychylna, bardzo przychylna.

Aniela uśmiechnęła się patrząc na błyszczące, kocie oczy i ożywioną cerę Jabłuszkowej.

— Wiedzą wszyscy, że pisuje listy, odbiera odpowiedzi i miewa nawet schadzki.

— Może z panną służącą albo młodszą, ode mnie lub od macochy. Dziękuję pani za przestrogę, każę Grzybińskiej pilnować tych dam — odrzekła Aniela jeszcze z uśmiechem i wstając dała do zrozumienia, że posłuchanie skończone.

— Pani łaskawa raczy mi nie brać za złe mojej śmiałości, bo tu idzie nie o mnie, ale może o życie narzeczonej pana Gulmańcewicza, dla której ma najświętsze obowiązki... Jest to panienka, prawda nie z wielkiego rodu, córka kowala Szczepaniaka z Głębokiej ulicy, ale bogobojne, poczciwe stworzenie. Będąc w tych dniach w kościele, wydało się jej zapewne, że którejś z pań pan Marcel najwyraźniej włożył w mufkę bilecik. Dowiedziawszy się prócz tego innych szczegółków śmiertelnie się rozchorowała, bo temu także nie można zaprzeczać, że pan Marcel od rana do wieczora chodzi pod oknami tego domu i cztery razy na dzień bywa u kogoś.

— Zapewne u kuzyna swojego, pana Sarmiewicza.

— Że pisuje listy... przepraszam panią, do jakiejś Karoliny! — zawołała Jabłuszkowa przeszywając ją wzrokiem.

— To już widzi pani, że nie do mnie, bo mnie na imię Aniela — odparła żartobliwie kobieta zastanawiając się nagle. — Prawda! pannie służącej od macochy na imię Karolina. Może więc to do niej! Porozumiej się pani z nią, to dobra dziewczyna i nie będzie chciała mieć na sumieniu choroby panny Szczepaniak. Żegnam panią.

— Jaśnie wielmożna pani! — odezwała się pokorniuteńko Jabłuszkowa. — Dziwią się wszyscy, że człowiek tak niewdzięczny, fałszywy, zły syn, plotkarz, oszukaniec, którego matka wyłudziła u poczciwego kowala, ojca właśnie panny Szczepaniak, kilkanaście tysięcy — może bywać w takim domu jak u państwa. Pani mnie nie uwierzy może, ale przysięgam się na moje dzieci drobne, że widując go wieczorami w dorożce z jakąś damą zawoalowaną, ludzkie języki nie lubiące oszczędzać, piękna rzecz, żeby szanownymi osobami pomiatać miały i nazwiska ich łączyły z takim niegodziwcem, który niezawodnie sam chwali się i rozgłasza nieprawdopodobne wieści.

— Któż pani jesteś?

— Krewna panny Szczepaniak, wdowa po urzędniku — odrzekła Jabłuszkowa zmyślając jakieś nazwisko.

— Racz więc pani zapewnić swoję kuzynkę, żeby była spokojna, bo gdybym dowiedziała się nawet, że przed którą ze służących moich pan Gulmańcewicz składa hołdy, zaręczam pani, że po tym wszystkim, coś mi pani powiedziała, oddaliłabym ją ze służby natychmiast. Adieu! — rzekła z tonem i gestem, po którym Domiceli z Papierowskich wypadało tylko jeszcze raz przeprosić, ukłonić się i odejść.

— A co, kuzynko? Może nieprawda, jakże się udało? — zapytał Kocio podając jej rękę na ulicy.

— Obtarłam mu nosek tak uczciwie, że, zdaje mi się, przestanie go zadzierać na trzy piętra z przyjaciółmi.

— Do trzysta diabłów, nie gniewaj mnie, kuzynko, bo się pobijemy na ulicy! Ja nie chcę być jego przyjacielem.

— Co to była za kobieta u ciebie, Angélique? — zapytał Beleński wchodząc do żony.

Aniela powiedziała, że ją proszono o protekcję i wsparcie. Nie chciała kompromitować Pawła, który kuzyna swego do ich domu wprowadził. Nie wiedząc zresztą, czy można wierzyć oskarżeniu nieznajomej, a przypuszczając możliwość listowania z jej siostrą, postanowiła rozmówić się z nią naprzód i — nasłuchawszy się prócz tego niemało szczegółów o Gulmańcewiczu od ojca Jakuba — delikatnie uśmierzyć niewczesną skłonność, o której z góry wiedziała, że nigdy dla panny niebezpieczną nie była.

— Prawda nareszcie wyszła na wierzch i jeżeli nie wiedziałaś, to nie domyśliłabyś się nigdy, kto jest owym tajemniczym Amadysem, panegirystą i zapewne korespondentem Karolci — rzekł Beleński, jakoś z kwaśną miną.

— Któż? Ciekawam?

— Ten... ten jakiś Gurmankiewicz, co go tylko dla poczciwego Pawła tolerowałem u nas na wieczorach. Je vous avoue, gust Karolci nieszczególny — dodał krzywiąc się niesmacznie.

— Skądże dowody na to nowe podejrzenie?

— O! niezaprzeczone! I co najpocieszniejsza, że Paweł, chociaż odradzał Gulmańkiewiczowi, przez powolność dla krewnego, której nie pochwalam, pisywał mu listy i anakrostyk. Łotr Staś wyszperał podarty brulion — dodał Beleński opowiadając jej szczegółowo całą okoliczność...

Aniela upewniła się teraz, że Gulmańcewicz mógł w kościele wsunąć do mufki bilecik.

— Wyznam szczerze... bądź co bądź, nie życzyłabym sobie mieć za szwagra tego pana. Czy mama wie już o tym? — zapytała żywo.

— Celestyn naradziwszy się ze mną poszedł z raportem, Staś z jego namowy skleił świstki wierszyków i dał je do przeczytania Karolci. Z początku będzie burza, ale potem niebo wypogodzi się i bez głębokiej żadnej dyplomacji, przepowiadam, że kto wie, czy melancholiczna lilia nie przeniesie powoli sentymentu na Sarmiewicza. Jakżebym się cieszył, gdyby tylko ów sentyment dłużej mógł potrwać — z Pawłem poradzilibyśmy powoli.

— A z jaką to kobiecą drobiazgowością lubicie się panowie tym wszystkim zajmować! Jakbyście najbardziej byli kontenci z tego, że można zużyć tyle czasu nad tworzeniem domysłów, wyśledzaniem szczegółów różnych, snuciem planików subtelnych. A zarzucacie kobietom, że się nimi zajmujemy zanadto! — rzekła Aniela, z uśmiechem podając mężowi rękę, który ją serdecznie do ust przycisnął.

Beleńskiemu nie można było zarzucać zbytecznego zniewieścienia, ale w niejednym towarzystwie w owych czasach, gdzie kobiety po męsku chciały rządzić, mężczyźni przystawali bez oporu na bierne role rozrywając się przy tym po babsku ploteczkami, intryżkami, drobiażdżkami powierzchownymi salonowości; męskość zaś najczęściej przypominali sobie tylko przy winie, kartach lub innych hulankach, którym tak gorączkowo wówczas hołdowano.

— Voilà du nouveau! Otóż to następstwa, kiedy się przypuszcza do zbytniej poufałości takich ludzi jak na przykład Sarmiewicz, którego za wzór chcecie stawiać drugim. Wprowadził zaraz jakiegoś tam kuzyna, un Dieu sait qui — i niby to skromniutki, lękliwy, jak powiadacie — musiał ukartować planik avec ce Monsieur chose, kiedy pisywał za niego listy do Karolci, której zawsze piątej klepki brakowało — zawołała wbiegając Celestynowa, a czarne jej oczy miotały błyskawice i pioruny, ilekroć wspomniała o Gulmańcewiczu. Zaledwie ją Beleńscy uprosili, znając jej gwałtowność, żeby nie nagadała Pawłowi niegrzeczności.

Widząc, że pobyt w Warszawie nie mógł żadnego konkurenta znęcić, a mógłby pannę skompromitować, postanowiła wyjechać niebawem ze stolicy i nawet zabrać syna. Zleciła Anieli wybadać córkę. Znając ją dobrze, nie chciała sama nadawać ważności w jej oczach temu wypadkowi i gniewem lub uporem podbudzać kaprys pięknej lilii, a do czasu odjazdu kazała służbie raz na zawsze nie przyjmować pana Gulmańcewicza.

VI

Smutno było w mieszkaniu kowala na Głębokiej, kiedy Kontrolerowa przyjąwszy po ozdrowieniu kondycję, którą jej Paweł nastręczył, musiała wyprowadzić się z facjatki pod Opatrznością Bożą. Kum Szczepan tak pokornie odebrał od niej na rzecz długu ośmset złotych i trzydzieści rubli Pawła, jakby to nie była powinność z jej strony, a łaska nadzwyczajna. Kłaniając się do nóg wielmożnej pani, jeszcze błagał, ażeby nie troszczyła się zbyt o skrupulatną upłatę rat, na którą przystał od razu, i tylko siebie i córkę polecając jej łasce, dał do zrozumienia, że — aby tylko chciał jej synalek, a ona zezwoliła — gotów by zaraz oddać mu Marcysię. Odpowiedziano delikatnie, że jeszcze za młody, nie ma ustalonego położenia i że dla samego dobra Marcysi wypada koniecznie poczekać. Wydało się to kowalowi nader uczciwie i roztropnie i chociaż go niecierpliwiła zwłoka, tym więcej powziął szacunku dla łaskawej pani.

„Zubożawszy — myślał — wolała oto wziąść się po prostu do pracy niż zamieszkać natychmiast u dzieci i żyć spokojnie."

Zgodziłby się na odbiór połowy długu, trzeciej części, może nawet poprzestałby tylko na tym tysiącu złotych, gdyby postanowienie Marcychny odbyć się mogło co najrychlej.

Fury wywiozły gratki i graciki, Kontrolerowa wsiadła do dorożki, Maciuś w sklepiku Fidrykowej, podskoczywszy z radości, palnął ciemieniem w pułap, aż wszystkie trumny zatrzeszczały i trumniarka wniebogłosy wrzasnęła. Kum Szczepan przyłożył kułaka Jakubowej, gwałtem dopominającej się na piwo za znoszenie rzeczy, a Marcysia łzami rozczulenia oblewała jej ręce i w duchu złorzeczyła Pawłowi za to rozstanie, które się jej najgorszą wróżbą wydało.

Póki matka mieszkała, Marcelek dosyć regularnie przychodził na lekcje; jak się tylko wyprowadziła, odechciało się mu chodzić tak daleko, chociaż przezorna Kontrolerowa prosiła go o to najwyraźniej. Ale od czasu przegrania procesu synalek, któremu parę razy odmówiono zasiłku, nie chciał być tak powolnym jak wprzódy dla szanownej życiodawczyni i nawet w obcowaniu z nią ciężyły mu coraz bardziej ustawiczne rady i przestrogi macierzyńskie.

Coraz więc smutniej było u kowala w izdebce pobielanej, z okienkiem wychodzącym na Wisłę. Ile razy kanarek, którego na pamiątkę Marcysi darowała Gulmańcewiczowa, zaszczebiotał w klatce, ile razy spojrzała na Przygody Telemaka i gramatykę Szapsala,  skąd ani jednej reguły dobrze nie pamiętała, łzy stawały w oczach dziewczęcia.

— A Przenajświętsza Panno Sokalska, toć panienka chyba fipstułę masz w oczach. Kap, kap i kap! Toćże by już Wisła od nich wezbrała. I czego tu tak beczyć ustawicznie? — mówiła Jakubowa.

— Tydzień cały już nie przychodzi.

— Adyć tydzień to nie miesiąc, przenajsłodsze imię Jezu! Warszawa to nie bór przecie. Chce Marcychna, pójdę do niego, choćby i dziś. Może zasłabł, może wyjechał na kilka dni.

— Mam jakieś przeczucie, że dziś może przyjdzie.

— C'est bon! To otrzejże panienka ślipki, Przenajświętsza Panno Sokalska!

Przeczucie nie zawiodło Marcysi, nie przyszedł nauczyciel, ale wiadomość o nim.

Wieczorem, o zmroku, weszła do izdebki jakaś kobieta w ciemnej salopie, w wełnianej chustce na głowie zapytując, czy mieszka tu jeszcze pani Gulmańcewicz. Kiedy jej Marcysia odpowiedziała, kobieta widząc, że tylko we dwie są w izbie, szepnęła nagle:

— Tylkom się zamówiła do Gulmańcewiczowej, a przyszłam wprost do samej panny przestrzec po przyjacielsku, żebyś nie wierzyła panu Marcelowi, który wiem, że tu u państwa bywa, a tak samo jak matka jego zwodzi was najniegodziwiej.

— Cóż też pani mówisz? — zawołała dziewczyna drżąc lękliwie przed nieznajomą, której wyraz każdy serce jej przeszywał, i z namiętnej jakiejś ciekawości, czego się więcej dowie.

— Pan Szczepaniak i panienka łudzicie się, że tu bywa w najuczciwszych zamiarach i że gotów się nawet ożenić... durzy was oszust nikczemny. U tych państwa, co go do nich wprowadził jego kuzyn Sarmiewicz, kocha się w jednej damie, której na imię Karolina. Widują go wieczorami po mieście z jakąś kobietą zawualowaną, pewno to z nią; może nawet swoim zwyczajem wyłudza pieniądze, a was tu nie ma za hetkę pętelkę. Prawda, że to prześliczna kobieta — ta dama, i nic dziwnego, że się może spodobać, ale co to za podłość kochać inną, a udawać przed inną, że kocha!...

— Nie wiem, co panią skłania do mówienia takich rzeczy przede mną... może złość jaka do państwa Gulmańcewiczów? Nie chcę wiedzieć o niczym i nie wierzę — rzekła Marcysia czując, jak jej mróz krąży koło serca.

— Znałam jeszcze nieboszczkę matkę panny, choć mnie panna nie pamiętasz, i przyszłam przestrzec po przyjacielsku... wolno wierzyć lub nie wierzyć. Damy te bywają zwykle na nabożeństwie w kościele u Karmelitów o jedenastej z rana, pan Marcel zawsze także o tej porze przychodzi i patrzy jak w obraz w tę swoją Karolinę. Możesz się panienka na własne oczy przekonać.

— Ale skąd pani znasz tak dobrze pana Marcela, wywiedziałaś się o tym i wtrącasz w nieswoje rzeczy? — zapytała Marcysia poczuwszy nagle w sobie gniew mimowolny. Wpatrując się w rysy kobiety, których w mroku rozeznać nie mogła dokładnie, zawołała na Jakubowę.

— Za dobre zwykle złem płacą, mniejsza o to, żeś mi tak panna odpowiedziała... dobranoc!

— Nie puszczę pani, musisz mi powiedzieć, coś za jedna.

— Nic pannie z tego nie przyjdzie — odrzekła kobieta.

Wyrwawszy rękę kowalczance wybiegła do sieni.

— Jakubowa! świecy, goń, chwytaj! — zawołała Marcysia wybiegając za nią.

Znikła jak kamfora.

— A toż co? gore? czy co? — zapytała Fidrykowa wychodząc ze świecą do sieni.

— Jakaś kobieta zamówiła się do nas i może co ukradła.

— Nie, nie widziałam żadnej kobiety, Marcysiu! — odparła i wracając do sklepu, drzwi za sobą na klucz przymknęła.

— A to dziewczyna jak skra, ledwom się jej wyrwała! — rzekła Domicela, ostrożnie z warsztatu zaglądając do sklepu.

— Mówiłam pani, że by lepiej było, gdybym ja to wszystko jej dokumentnie powiedziała... co? Narażać się niepotrzebnie, takiej pani!

— Co tam za pani! — wtrąciła niby dobrodusznie Domicela.

— Nic nie sz-szkodzi, toć-że byś-byśmy tu krzywdy nie dali zrobić, a zawsze-ć pani to lepiej wyjęzy-zy-czyła — jąknął Maciuś podsuwając jej największą trumnę z całego zakładu zamiast stołka.

— Aby tylko dziewczyninie na dobre wyszło, aby sobie wybić mogła z głowy oszusta, który się po prostu z niej naigrawa, to każdego czasu, w jasny dzień, przy ludziach, to samo powtórzę. Znałam jej matkę, choć ona tego nie pamięta, mam więc obowiązek poniekąd.

— Ma się wie! Oj, ten ojciec Jakub. Jak on to wszystko wyszpera zaraz — co?

— A tak! powiadam państwu. W tym domu, gdzie jestem gospodynią, ojciec Jakub przychodzi po kweście i kiedyś zgadaliśmy się przypadkiem o małżeństwie Gulmańcewicza ze Szczepaniakówną... Aż mi się w głowie zawróciło na taką bezczelność!... Łotr kocha się w naszej pani, wieczorami jeździ dorożkami z jakąś kobietą i biedną dziewczynę śmie zwodzić jeszcze. Tego już za wiele, paniczu!... Bóg wam zapłać. Nie znając mnie wcale, uwierzyliście mi i dopomogli.

— Kto tylko od ojca-ca Ja-ku-kuba przy-cho-cho-dzi, to już z dobrem, a nie ze z-ze złem.

— A zresztą my tu wszyscy wiemy, że Gulmańcewicz i jego matka starego Szczepaniaka ino na muchę brali — co?

— Dziewczyna teraz się pogniewa, a potem będzie mnie błogosławić... Bądźcie zdrowi, poczciwa majstrowa, a jakby co zaszło jeszcze, to zgłoszę się tu do was: trzeba wyratować Marcysię!

— A i owszem... ile razy pani ino zechce.

— A to zu-zuch ja-kaś-kaś baba, niechże jej raj-raj-skie świece świe-świecą!

— Bóg wie, co to za czort, Maciusiu? Jak wczoraj wpadła, jak zaczęła pytlować, to jej zara szczerze powiedziałam wszystko, co wiem i jak mi się widzi. Dziś znowu wpadła jak z procy, piorunem oto. Możeśmy źle zrobili... co? Nużby się kum Szczepan dowiedział, że ode mnie poszła do Marcysi... co?

— Aby ino ten cia-ciarach nie ba-ła-łamucił Marcychny, to wszystko dobrze, i kwita! — odparł zamorusany Maciuś uśmiechając się białymi jak u Murzyna zębami do wdowy, która spoza trumien wydostawszy flaszeczkę, przepiła do niego sporą miarką.

„O... o paniczu, ze mną nie tak łatwa sprawa — mówiła sobie w myśli Domicela wziąwszy dorożkę na Nowym Mieście. — Nie tak, jak ty chcesz, ale tak, jak ja chcę, będziesz mi tańczył. Myślisz może, że ci pozwolę mizdrzyć się tam do jednej i do drugiej, ani będziesz wiedział, skąd bieda na cię spadnie, poczujesz ty moje pazurki, poczujesz dobrze!"

Na rogu Świętojerskiej i Freta kazała się zatrzymać dorożce, wyjrzała, klasnęła, ktoś stojący w sieni odklasnął i niebawem szczęśliwy synalek Barbary z Kalbfleischów, zbliżywszy się do dorożki, powitał czułym a dyskretnym wykrzyknikiem kuzynkę Kocia, swoję doradczynię i przyjaciółkę najlepszą.

Namęczywszy się i napłakawszy przez noc całą, wierząc i nie wierząc, Marcysia pobiegła jednak nazajutrz z Jakubową do kościoła Karmelitów i ukłuło ją coś w sercu, zoczywszy Marcelka kłaniającego się kobiecie tak pięknej, tak elegancko ubranej, że jeszcze nigdy w życiu nie widziała podobnej. Nagle chustka jednej upadła, Marcelek podniósł i włożył do mufki, leżącej na ławce. Duszno jej się zrobiło, chciałaby wyjść na świeże powietrze, coś ją więziło na miejscu; brzmiał organ, odprawiała się ofiara, chciała pomodlić się, a myśli zebrać nie mogła. Nareszcie kiedy ze łkaniem uchyliła czoła i smętna modlitwa jak pochylony kwiatek wykwitła z utrapionej duszy, nabożeństwo skończyło się właśnie, dwie piękne damy wstały i wychodziły, Marcel opodal za nimi. Obtarł się koło niej, koło Jakubowej, spojrzał i poznał niezawodnie, bo się aż cofnął, ale nagle odwróciwszy się wyszedł z kościoła. Widziała, jak im podawał rękę do pojazdu. Kolana chwiały się pod nią, mrok biegł na oczy, zawrót do głowy. Wtem schwytał ją ktoś za rękę i głos przenikliwy szepnął do ucha:

— A co? Prawda, że piękna? Widziałaś panna, jak jej włożył bielecik do mufki. Jeszcze w tych dniach dowiesz się więcej o tym nikczemniku.

Każdy z tych wyrazów jakby kropla ognista drażnił i ocucał dziewczynkę — odwróciła się, stała przy niej zawoalowana, młoda jeszcze i zdaje się przystojna, w przyzwoitym bardzo kapeluszu i salopie kobieta. Oczy błyskały spod ciemnego tiulu żółtozielonawym blaskiem, jak u kota.

— Nie martw się! On na to nie zasługuje, przekonasz się, podziękujesz mi potem! — dodała nagle i ścisnąwszy jej rękę zniknęła w tłumie.

Marcysia niby odurzona wróciła do domu i tak do wieczora chodziła jeszcze, męcząc się, łykając łzy, walcząc ze sobą; na noc położywszy się do łóżka, z rana się obudziła tak osłabioną, że już wstać nie mogła. Rozwinęła się niedobra gorączka, doktor niepokoił się, dziewczynina, niknąc w oczach, ciągle coś majaczała o Marcelu, a Marcela ani na oko. Nareszcie któregoś ranka kum Szczepan wsiadł do dorożki i niespodzianie wszedłszy do mieszkania Gulmańcewicza zastał go jeszcze w łóżku.

— A choroba, panie Marcinie łaskawy, czyś pan czasem aby nie chory? — zapytał troskliwie, patrząc zachwycony po stancyjce upstrzonej mnóstwem drobiazgów i na pozór wyglądającej prawie elegancko.

— A strzeżże mnie, Boże, czym zdrów! Toćże bym przyszedł na lekcje, kumie Szczepanie! — odparł Marcelek odgadując główny powód odwiedzin kowala — i zaczął udawać kaszel dosyć biegle.

— Mniejsza tam o lekcje, panie Marcinie, ale Marcychna mi oto zaniemogła i okropniście zmizerowało się dziewczątko.

— A mój Boże! panna Marcjanna chora? Czemużeście mi nie donieśli zaraz, poczciwy kumie... Tak się nie godzi. Cóż jej takiego? Siadajcież z łaski swojej! Przecież niebezpieczeństwa nie ma?

— A niech no by też jeszcze! Człek by już wytrzymać nie mógł. Ciągle się tylko wali i wali na nas jedno za drugim, panie Marcinie! Pani Kontrolerowa przegrała sprawę, wyprowadziła się; teraz Marcychna chora... bodaj to najjaśniejsze pioruneczki zatrzasły! — odparł smutno stary, którego pogłaskała jednak po sercu troskliwość i niespokojność Marcela o jedynaczkę.

— Jak tylko będę zdrowszy, przyjadę natychmiast.

— A teraz nie mógłby oto pan Marcin wsiąść ze mną do dorożki i na zdziebko czasu do nas, na Głęboką? Dziewuszce zaraz by się polepszyło, najdroższy panie Marcinie — dodał stary całując go w ramię.

Uśmiechnął się mimo woli Marcel na ten oczywisty dowód miłosnej tęsknoty i rzekł najczulej:

— Strzeż że mnie, Boże, poczciwy kumie, czybym natychmiast nie pojechał z wami, gdybym się lada chwila nie spodziewał doktora, który mi zabronił wstawać. Ale dziś wieczorkiem otulę się płaszczem i przylecę najniezawodniej. Kłaniajcie się tymczasem pannie Marcjannie! Jezus Maria! Widział to kto chorować tak młodej i pięknej pannie!

— Zdarzy się to każdemu, jak i panu oto... choroba z tą chorobą! A jak też tam panu się powodzi? — zapytał kowal poufalej, uśmiechając się radośnie na obietnicę odwiedzin.

Wtem wszedł Kocio. Ze zwykłą grzecznością przywitał Marcelka i od stóp do głów zmierzył zdziwionym okiem kowala, poufale siedzącego na sofie, który sądząc, że ten krostowaty jegomość, przyzwoicie ubrany, zapewne jakiś pan wioskowy, jeśli nie dygnitarz, a co najmniej doktor, wstał i potulnie przekładał rogatywką z jednej do drugiej ręki, jakby czekając na rozkaz lub obstalunek.

— Do widzenia więc, panie Szczepaniak! — rzekł Marceli zmieniając nagle ton mowy. — Dzisiaj wieczorem, a co najpóźniej jutro, dotrzymam słowa... Proszę się kłaniać ode mnie! adieu!

Kum Szczepan nie śmiał mu nawet podać ręki, tylko pokornie ukłonił się obu i dopiero na wschodach zadumał się. Jakoś nie spodobało się mu to pożegnanie, tak różne od sposobu, w jaki go Marceli powitał.

— Pewno wierzyciel jaki! Udało się też zgrabnie odprawić? A może mieliście państwo interes i przeszkodziłem? — zapytał jeszcze grzeczniej Kocio.

— To były gospodarz domu, gdzie, jak pan wiesz, mieszkałem kiedyś z mamą. Miał do mnie prośbę jedną.

— Znam ten dom, cóż to za klatka, to istotnie tylko chyba z mamą można było mieszkać... Prawdziwe wygnanie! A błoto, ani rusz!

— Strzeżże mnie też, Panie, mieszkać jeszcze kiedykolwiek z mamą. Wyprzysiągłem się raz na zawsze.

— Może cygarkiem dobrym służyć można panu dobrodziejowi? — dodał otwierając port-segarkę napełnioną trabukosami. — Idąc tu spotkałem Porucznika i napierał się koniecznie, żeby pana odwiedzić, wymówiłem się mu. Przyznam się, pragnąłbym sam zerwać raz na zawsze z tą figurą. Skądinąd wcale to człowiek niezły, ale towarzystwo jego, widzę, że nie dla mnie.

— Ordinaire... cięty prawie zawsze, z plastrem na oku... Kiedy powita na ulicy, a idzie się z kim porządniejszym, to nie podobna mu odkłonić się — wtrącił Marcelek.

— Tak jest bez zaprzeczenia. Nieraz i ja, i szwagier, w którym pan masz zawsze nie tylko przyjaciela, ale wielbiciela, kładliśmy mu w uszy, ale gdzie tam! czym skorupa nasiąknie... Stary żołnierz, zawsze żołnierz. Jakże pańskie dwadzieścia rubelków od mamy, przypłynęło?

— Miałem być wczoraj, ale jakoś mi zeszło — odparł smętnie zapytany.

— O, z mamami to nie łatwa sprawa! Nie mam honoru znać pańskiej, ale miarkuję, że po przegraniu procesu, gdzie tyle pieniędzy po ojcu pana wydać musiała, tym trudniej. Szwagier ratował ją, jak mógł. Gdyby chciała posłuchać i iść do Senatu, to by jeszcze może się co tam okroiło, ale ktoś na niego nagadał, pogniewała się podobno. Zobaczysz pan, czy dobrze na tym wyjdzie!

— A strzeżże mnie, Boże Panie! Już to niech Pan Bóg broni, kiedy kobiety zajmą się interesami, zmarnieje wszystko! — wrzasnął Marcelek trzęsąc się z gniewu na myśl o straconych dwunastu tysiącach.

— Szkoda, że nie masz pan dwudziestu rubelków, moglibyśmy może dzisiaj przynajmniej zdublować.

— Que faire, puisque je suis tant malheureux!

— Ale ja pana przypuszczę zawsze do czwartej części... I tak wielka grzeczność z pańskiej strony, że pozwalasz nam pan już trzeci raz zabawić się w swoim mieszkaniu. A że pewno chuda fara, jak się to każdemu zdarza, więc po koleżeńsku zostawię panu pięć rubli na świecą, wódkę, serdelki, chleb i tytoń. Potem się pokwitujemy. A kiedy będę zakładał, dam panu dwadzieścia rubli, żebyś dorzucił do banku. Zbierzemy się koło jedenastej, przyjdzie tu z nami może jeden młody, przystojny pan i bogaty chłopiec, z którym będziesz pan mógł mówić po francusku i nawet proszę pana o to — mówił żywo Kocio kładąc mu zgrabnie pięć rubli na umywalni przy łóżku.

— Merci, mon cher Monsieur Kocio! Chociaż to niepotrzebne, bo znalazłbym przecie un peu de 1'argent.

— Nie chciałem obrażać pana, tylko po koleżeńsku, panie Gulmańcewicz!

— Strzeżże mnie, Panie! Przyjmę was u siebie jak najlepiej! — zawołał Marcelek ściskając mu rękę i zeskakując z łóżka.

— Bywasz pan w porządnych towarzystwach, masz stosunki z młodzieżą bogatszą. Żeby tu czasem który przyszedł na gierkę, to by nam obu lepiej się działo — rzekł Kocio grzecznie, przytrzymując mu rękę.

— Je réfléchirai de cela — odparł Marcel.

Z jakąż niecierpliwością wyglądał wieczora kum Szczepan! Chcąc zrobić Marcysi niespodziankę nie wspomniał jej o przyobiecanych odwiedzinach. Tymczasem przeminął wieczór i dzień następny; znowu wieczór jeden i drugi... Marcysia niby to zwolna przychodziła do zdrowia, ale oczy opuchłe czerwieniały od płaczu coraz bardziej, sine obwódki nie schodziły pod nimi. Milcząca, zadumana, machinalnie zajmując się gospodarstwem domowym, z kąta w kąt jak cień. się przesuwała. Staremu krajało się serce... Myśląc, że może jeszcze Marcel nie wyzdrowiał, któregoś ranka wyprawił się znowu do niego. Nie zastał w domu, ale od przychodniego służącego, co zamiatał pokój, gdzie mnóstwo nie dopalonych cygar, skórek od serdelków, papierosów, rozsypanego tytoniu i kilka po-niterek tułało się po podłodze — dowiedział się niechcący, za pomocą złotówki, że pan Marcel zdrów jak ryba i nigdy nie śniło się mu chorować, że nadto wczorajszej nocy kilku panów bawiło się i grało u niego w karty w najlepsze.

— A choroba, w karty! niechże cię najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną! — wrzasnął kowal i palnąwszy pięścią w stoliczek, wprawdzie lekki, natychmiast rozbił go na dwoje.

Służący, drżąc ze strachu, za późno dostrzegł, że może niepotrzebnie wygadał się przed tym jegomością, na pozór tak pokornym. Odetchnął dopiero, kiedy Szczepaniak, mimo kulawego gicała po parę schodów na raz przeskakując, wsiadł do dorożki i kazał pędzić na Senatorską ulicę ku bankowi. Wysiadł przed domem, gdzie na pierwszym piętrze, u zamożnych jednych państwa, Barbara z Kalbfleischów zajmowała się pedagogiką i gospodarstwem. Po wielu utarczkach ze służbą dopuścili go nareszcie do szanownej pani Kontrolerowej, przed którą strapiony ojciec, jako przed matką zięcia przyszłego, wyspowiadał bez ogródki całe zmartwienie, domagając się tymczasem, aby wpłynęła na pana Marcela, który najlepszy pewno w gruncie chłopiec, tylko widocznie bałamuci się ze złymi ludźmi, kiedy u niego grywają w karty. Kontrolerowa nie tylko miny nie straciła, ale owszem, od czasu przyjęcia obowiązków, znów rządząc uczniami i służącymi, podnosiła nosa jak to kiedyś, nim pierwszy raz pożyczyła od niego pieniędzy. Przyrzekła mu, że jej syn najniezawodniej go odwiedzi i będzie nadal udzielał lekcje pannie Szczepańskiej.

Nie poprzestawszy na tym kowal wpadł jeszcze do Pawła. Ten, korzystając nareszcie ze sposobności, tak samo prawie jak kiedyś ojciec Jakub u nieboszczki Michałki przy Józiaku — nieco tylko delikatniej — dał do zrozumienia staremu, żeby sobie wybił z głowy wszystkie zamiary co do córki i Marcelka, który ani myśli o niej, nie ma nic i o którym wręcz oświadcza, choć to bliski jego kuzyn, że by jej szczęścia nie potrafił zapewnić. Szczepaniak, szczerze szanując Pawła i wierząc mu tym bardziej, odkąd spłacał, Bóg wie za co, część długu za kuzynkę, strapił się srodze.

— To kubek w kubek panisko tak powiada, jak ojciec Jakub zawsze mi klekoce. A nuż mi dzieciak zamrze, panie budowniczy! Przywiązała się tak do niego, że to aż choroba! — zawołał stary ze łzami.

— E, Bóg łaskaw, majstrze, tak źle nie będzie. A zresztą któż by mógł wskazywać ojcu, jak ma z córką postępować? Tylko wam doradzam szczerze i z serca, że by było lepiej i dla niego, i dla was dać pokój temu wszystkiemu.

— Jużci, ma się wie, kiedy pan budowniczy tak mówi, to musi wie dlaczego — rzekł markotnie, drapiąc się po czuprynie. — Bodaj to najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasły! Jak to mówią, kiedy Bóg chce, żeby człek na starość oszalał, to mu najprzód rozum odejmie. Coś i mnie tak pono. Bóg zapłać panu budowniczemu za prawdę, ale zawsze jakoś próba nie zawadzi — i widzi mi się, że pan Marcin wróci do domu.

— Jak chcecie, poczciwy majstrze! Niech wraca! Daj Boże, aby tylko powrót ów był dla was pomyślny! — dodał Paweł ścisnąwszy mu rękę po bratersku.

„O, mój mocny Boże, mój mocny Boże! Za moje dobre — taka zapłata" — bolał w myśli Szczepaniak wracając do domu. Nie śmiał spojrzeć na córkę, zrzędził, wrzeszczał w kuźni, aż czeladź i chłopcy w głową zachodzili z zadziwienia.

Kontrolerowa, choć z jednej strony cieszyła się, że synalek jej zaniedbuje Szczepaniaków, skądinąd jednak rozgniewało ją, że jej prośby nie usłuchał. Dowiedziała się nadto od Pawła, że często go nie ma w biurze ani myśli przygotować się do egzaminu. Jak Szczepaniak, zażyła języka od służącego, że u niego dużo bywa osób i w karty czasem po nocach grywają. Załamawszy więc ręce poprosiła go naglącym listem, żeby do niej przyszedł natychmiast w ważnym interesie.

Stawił się najpunktualniej myśląc, że odmówione przedtem dwadzieścia rubelków dostanie może dzisiaj. Zbliżała się wiosna; lżejszy, modny paltonik jakżeby na nim leżał wybornie! Przywitał matkę czule, wyglądał tak pięknie w jej oczach, tak był elegancko ubrany, że zrazu zmiękczył rozczulone serce Barbary. W ciągu jednak rozmowy, kiedy zapytała się, czemu nie chodzi na lekcje do Szczepaniaków, zamknął jej usta mówiąc:

— Ma chère maman, strzeżże mnie, Boże, żebym to mamie wyrzucał, ale sama mama napominała mnie kiedyś, żebym nie poufalił się z nimi zanadto. Teraz mnie znów mama do nich wyprawia. Bywając tu i ówdzie w przyzwoitych towarzystwach, jakże mama chce, żebym się włóczył po takich kątach, gdzie noga moja nie powinna była nigdy postać!

— Nie bywa w biurze Marcelek, nie przykłada się do nauki — to źle! Nie lubi pracy, a ja, widzisz, na starość jak wół zaprzęgłam się i pracuję.

— Strzeżże mnie, Panie, powtarzam, żebym mamie wymawiał, ale gdyby mama nie zaryzykowała niepotrzebnie w tym procesie dwunastu tysięcy, to by nie potrzebowała wysługiwać się u kogo. Myśli mama, że to przyjemnie?

— Ależ, moje dziecko, nie godzi się tak mówić z matką. Wszakże to nie dla siebie, ale dla ciebie... — odparła kobieta, której mimo całej grandezzy Kalbfleischów łzy biegły do gardła.

— Toteż, ma chère maman, ja nie wymawiam, a że do biura nie chodzę i nie przykładam się do egzaminu, to przyznam się mamie, przekonałem się, że nie mam ani zdolności, ani powołania na architekta i nawet myślę wziąść się do czego innego — odparł bezczelnie.

— Do czegoż byś myślał, Marcelku? — zapytała matka, której ciemno zrobiło się w oczach.

— Jeszcze nie wiem, chère maman, ale zdecyduję się wkrótce.

— Bywasz też u radcostwa i u państwa Beleńskich?

— Bywam, mamo, lecz pani radczyni chora i nie przyjmuje teraz nikogo.

— Słyszałam, że schodzi się u ciebie dosyć znajomych i grywacie sobie nawet podobno.

— Czasem partyjkę preferansa, tak jest! Wszystko to młodzież, com poznał u radcostwa i w wyższych towarzystwach.

— Marcelek prawdę mówi?

— A strzeżże mnie, Boże! Miałbym też jeszcze mówić nieprawdę przed mamą? Jak Boga kocham!

— A dłużków nie ma? rządzisz się dobrze tymi stoma złotymi, które ci co miesiąc posyłam?

— Jak najpiękniej, chère maman, tylko mi dziś koniecznie potrzeba dwudziestu rubli na dokompletowanie garderoby. Niech się mama ulituje nade mną i nie odmówi! Ani się mama domyśla, jak mi koniecznie potrzebny porządny, a nawet wykwintny ubiór — dodał pieszczotliwie, całując ją w rękę.

— Oj ty, pieszczochu i filucie! Dam ci jeszcze piętnaście rubli, od ust sobie odejmuję, ale też Marcelek będzie za to grzeczny i pójdzie odwiedzić Szczepańskich na chwilę? — spytała podchwytliwie.

— Co się powiedziało — to na wiatr. Bez tego wszystkiego poszedłbym przecie, mamo, Marcysia chora! Ale kiedy mama tak łaskawa, to dziś jeszcze do nich pojadę.

— Niedobry syn z Marcelka! Do matki tylko po interes przychodzi. Więc na prośbę moję nie poszedłbyś, a za pieniądze to obiecujesz? Nie dam ani grosza!

— Czy mama naprawdę tak mówi?

— Naprawdę, mój panie — odparła z macierzyńskim i pedagogicznym surowym spojrzeniem.

— To strzeżże mnie, Panie, żebym chciał obrażać, ale niech mama schowa morały dla uczennic swoich, wyrosłem już z tego, i gdyby mama dwunastu tysięcy nie utopiła w błocie, to bym pewno nie przychodził żebrać stu złotych.

— Aj, niedobre dziecko, niech ci Bóg wybaczy, jak mi dokuczyłeś! — zawołała Gulmańcewiczowa chwytając się nagle za serce.

— Strzeżże mnie, Boże, mamo! Ja tylko na żarty — rzekł czulej Marcel, w którym zagrała jednak iskra synowskiego uczucia.

— Niech sobie Marcelek idzie precz i da mi pokój, a jak się poprawi, to niech przyjdzie przeprosić matkę — rzekła z godnością, usuwając rękę, którą chciał pocałować.

VII

Marcel zasmucił się, że rozgniewał matkę, a zwłaszcza, spodziewając się na pewno wzmocnienia kasy, konwulsyjnie teraz miął w kieszeni szczupłą, ubogą portmonetkę. Po drodze jednak, lubując się w szybach kilku sklepów postacią swoją, acz niewyraźnie, ale kształtnie odbitą, pocieszał się myślą, którą mu niejednokrotnie podsuwał Kocio, że tak ładny chłopiec nie powinien obawiać się o przyszłość. Szczęście musi samo przyjść do niego. „Może już i nieraz przyszło!" — pomyślał wspomniawszy z próżnym uśmiechem buziak Marcysi, błyszczące oczy Jabłuszkowej i nade wszystko liliową płeć nadstotysięcznej panny Karoliny, której już od kilku dni ani w oknie, ani w kościele nie postrzegł, tylko jej matkę w powozie spotkał na ulicy. Wyszedł z domu w zamiarze odwiedzenia tych dam, a po niefortunnym zajściu z Kontrolerową spieszno mu było zapukać do gościnnego woreczka Pawła.

W przedpokoju Celestynów służący mu odpowiedział jak zwykle, że pani chora i nie przyjmuje. Zdziwiony nieco tym cierpieniem, kiedy ją parę dni temu spotkał na ulicy, i to, zdaje się, nie chorą, zaginał właśnie kartę wizytową... wtem panna Karolina, wracając ze siostrą z przejażdżki, weszła niespodzianie. Zrazu lekko się zarumieniła, Marcel ukłonił się nader grzecznie i wypytując troskliwie o stan zdrowia radczyni, czułe spojrzenie zwrócił na pokaźną niebiankę. Niebianka, mierząc go po chwili dziwnym jakimś wzrokiem od stóp do głów, odparła głosem wyraźnym i powolnym, aż mrowie go przeszło:

— Mama już zdrowa, ale nie przyjęła pana, bo u nas w domu ciągłe zajęcie, jak to zwykle przy odjeździe.

— Comment, vous déjà partez de Varsovie? — zapytał żywo.

— Tak, panie, w tych dniach — odparła po polsku, krzywiąc się nieco na francuszczyzną zapytania. — Adieu, Monsieur Gulmańcewicz! — dodała grzeczniej, idąc ku drzwiom od sali. Po chwili jednak zoczywszy wielbiciela, któremu tak nagłą dała dymisją, jak z osłupiałym wzrokiem konwulsyjnie kręcił kapelusz, rumienił się i blednął na przemian, zatrzymała się i rzekła ciszej po francusku:

— Nie godzi się, panie, porzucać narzeczonej, dla której, słyszałam, masz pan obowiązki ważne. Życzę powodzenia. Bilety pięknie przepisane oddałabym panu, gdybym ich nie podarła co do jednego, wierzaj mi pan!... Adieu, Monsieur Gulmańcewicz!

Uśmiech wesoły, wzgardliwy zaigrał na ustach niebianki, znikła we drzwiach od salki. Marcelowi zdawało się, że to sen, ciężar lodu ugniatał mu piersi, kręciło się w oczach, przez chwilę nie ruszał się z miejsca, nareszcie zoczywszy służącego, który czekał przy drzwiach od sieni, prawie nieprzytomny pobiegł na górę do Pawła. Zastał w pierwszym pokoju Beleńskiego i Stasia, co na grzeczny ukłon jego zaledwie mu głową kiwnęli, Paweł zajęty jakimś rysunkiem dla nich w drugim pokoju także go kwaśno przywitał i kiedy po chwili sami zostali, rzekł ostro:

— Cóż ty dokazujesz, Marceli! Zaledwiem uprosił Witruwiusza, że zezwolił, abyś do niego przychodził jeszcze. Słyszałem, że Bóg wie jakie figury bywają u ciebie i grywacie w karty. Cóż myślisz robić, u licha? Wiesz, że matka nie ma nic, i powinien byś się wstydzić przyjmując od niej pomoc pieniężną.

— Daj mi pokój, Pawełku! Déjà excepté cela je suis tant malheureux!

— Pewno nie masz pieniędzy?

— Strzeżże mnie, Boże, nie dlatego! — zawołał i łzy gorzkie podeptanej próżności gradem z oczu się puściły.

— Cóż ci jest, dzieciaku? Powiedzże!

— Nie wymagaj, Pawełku, bracie kochany! Aujourd'hui le seul malheur me recontre.

— Byłeś na dole pożegnać się z radcostwem, bo w tych dniach odjeżdżają?

— Byłem, ale i dziś nie przyjęli mnie. Spotkałem tylko pannę Karolinę, która mi powiedziała tak dziwnie o tym odjeździe, że sobie wyobrazić nie podobna, to okropność! po-po... après... tu sais, Polunieczku!

— A przestrzegałem i będę sobie na wieki miał do wyrzucenia, że powolny na prośby waszmości, powodowany słabostką kuzynowską, wystylizowałem kilka biletów i napisałem anakrostyk wiedząc naprzód, że to się na nic nie zda i tylko może zaszkodzić w stosunkach z tym domem. Bądź co bądź, zamiast zamykania drzwi przed nosem, mogli cię jednak chociaż raz przyjąć, wprawdzie najobojętniej, ale zawsze...

— To mniejsza, c'est plus petit, Poluniu! Pan Beleński i twój uczeń, kiedym się im kłaniał najgrzeczniej w pierwszym pokoju, zaledwie mi głową odkiwnęli, jakby nie wiem komu! — zawołał jeszcze z płaczem.

— Co? Beleński i Staś ledwie ci głową kiwnęli... u mnie? — zapytał żywo Paweł podnosząc głos. —

Nic dziwnego! Sam sobie winę przypisz, może przejęto jaki twój bilet, może się po anakrostyku domyślono, słowem, wydały się zabiegi — dodał ochłonąwszy.

— Cóż to rysujesz, Poluniu?

— Radczyni i panna Karolina prosiły mnie, żeby im zrobić dzieciństwo, planik na kilka altanek w ogrodzie.

— Poluniu! ne fâchez vous pas! Czyś ty przypadkiem nie wydał się jako przed panną Karoliną, żeś mi pisywał te listy albo anakrostyk? Bo coś mi wspomniała o jakiejś narzeczonej... nie rozumiem, chyba o Szczepaniakównie, z którą się przecie nie zaręczałem, a skądżeby wiedzieć o niej mogła?

— Śni ci się coś, dzieciaku! Jak śmiesz nawet posądzać i zapytywać o to!

— Strzeżże mnie, Panie! Ja tylko tak, najniewinniej! — odparł nie dowierzając bratu, który zadumany, szerokimi krokami przechadzał się żwawo. Nagle zatrzymał się i spojrzał przychylnie na Marcelka.

— Otrzymałeś dobrą nauczkę — rzekł zwolna — może nawet i z korzyścią dla ciebie... Czas bo wybić sobie z głowy dzieciństwa i zabrać się na serio do pracy, mój bracie!

— Oh, moi je sais, Poluniu! Ale z mamą przemówiłem się dzisiaj... et il etait si besoin pour moi de quelques roubles. Nie wiem nawet, co począć, nie mam ani grosza... a tu i praczce, i gospodarzowi, je suis tant malheureux!

— Nie poradzę ci dzisiaj, bo tak jak u ciebie, próżny u mnie woreczek zupełnie, patrz!

— Strzeżże mnie, Panie, żebym ci nie wierzył, kochany Poluniu! To choć może w tych dniach raczysz mi pomóc... Daruj, żem ci dotychczas jeszcze...

Dalszy ciąg wynurzeń przerwał mu Beleński, który przyszedł sam zaprosić ich obu na herbatą do siebie. Paweł, przypuszczając, że strapiony Marcelek mógł się przedtem pomylić, ten zaś myśląc, że pewnie zobaczy pannę Karolinę i może nastąpi porozumienie — przystali skwapliwie na zaprosiny. Ale przepędzili parę godzin czasu tylko z Beleńskim i Stasiem, Celestyn pojechał z kobietami na teatr.

W srogim utrapieniu wyszedłszy na ulicę, przypomniała się mimo woli Marcelkowi składna twarzyczka, bujne włosy i jasne oczy Marcysi, co tak radośnie, z uwielbieniem zawsze go witały i żegnały. Wyobraził sobie, jak twarzyczka ta wybladła z choroby tęskni do niego, a nie widział jej tak dawno — w kościele poznał i odwrócił się... „Chociaż to już koło dziesiątej, pójdę, zaraz pójdę" — pomyślał. Wtem zaturkotał powóz, mignęło światło od latarni, dojrzał pełnych rysów panny Karoliny i pobiegł za powozem. Nie pomylił się, wróciły z teatru. Pierwszy raz w życiu uczuwszy dotkliwe tak lekceważenie, spadłszy nagle z dobrego mniemania o sobie we własnych oczach, poniżony jak dziecko ukarane rózgą, zżymając się bezsilnie i poprzysięgając zemstę za karę, zaczął dumać boleśnie tylko o pannie Karolinie, o tych zamkach na lodzie, jednym jej słowem zdmuchniętych. Przechadzał się nawet parę godzin pod oknami okrutnej, dręcząc się dziecinnymi żalami, którym i zazdrość nie mogła [nie] dodawać cierpkiej, namiętnej goryczy. Zziębnięty wróciwszy do domu zastał u siebie list bez podpisu, gdzie niewprawnym, kurzym pismem, ale za to energicznym wyrażeniem wyrzucano mu, że się nie stawił na schadzkę. Drżąc znowu, żeby i ten promień szczęścia, którego wartość szanował teraz, nie zagasł także przypadkiem, przez całą noc oka nie mógł zmrużyć. Zbudził się z bolem głowy, z poczerwieniałymi oczyma; aż się przeląkł przejrzawszy się w lustrze.

Kum Szczepan czekał i polegał na obietnicy Kontrolerowej — Marcysia ani razu nie zapytała się wprawdzie o Marcelka, unikała widocznie najlżejszej wzmianki w tym przedmiocie; ale każde jej spojrzenie wydawało się staremu, że to zapytanie. Przebrała się nareszcie miarka cierpliwości i któregoś dnia raniuteńko wybrał się znów do niewdzięcznego nauczyciela. Pukając do drzwi posłyszał gwar jakiś, dym cygarowy snuł się przez szpary i przez dziurkę od klucza, ale mu nikt nie otworzył. Zaczął stukać mocniej, gwar ucichł na chwilę, ale do drzwi nikt się nie zbliżył — nareszcie, kiedy silnie załomotał, odemknął ktoś niecierpliwie i głos nieznany, biorąc go widocznie za kogo innego, wrzasnął gniewnie:

— Czemu tak stukasz, gapiu, jakbyś chciał dom rozwalić! Chodź prędzej, nastawisz samowar!

— Wszak tu mieszka pan Marcin?

— A to kto? Tu nie ma żadnego pana Marcina. Jeżeli masz wasan interes jaki, to przyjdź sobie później! — odparł jegomość trzaskając poniterkami w ręku.

— A choroba... później, bodaj to najsiarczystsze pioruneczki zatrzasły! — zagrzmiał Szczepaniak i odepchnąwszy go nagle, wszedł do pokoju.

Przy stoliku, zielonym suknem obitym, dopalały się resztki świec, niepewne światełko z blaskiem dnia mieszając. Kilku ludzi, po największej części młodych, z błyszczącym okiem, z ustami zaciśniętymi, z kartami w ręku, stało dokoła, przed każdym nieco papierków lub też brzęczących pieniędzy. Kocio ciągnął bank, stojący przy nim Marcelek uśmiechał się głupowato — a najmizerniej jakoś wyglądał spomiędzy wszystkich. Dym, zaduch, gwar i nieład.

Zatrząsł się z gniewu kowal na ten widok. Służył w wojsku, domyślił się, że musieli całą noc strawić przy kartach.

— Panie Marcinie! — zawołał — to tak pan pięknie był chory? To panu niesładno było zajść do nas na Głęboką, a sładno nie spać całej nocy i paskudzić się w karciska?

— Cóż to za figura jakaś z morałami? — zapytał bankier Marcela, który zoczywszy kowala zmienił się nadzwyczaj.

— A choroba! cóż to za figura? Może uczciwsza od wasana, panie siulerze! Widzisz go, co za figura! Fąfel jakiś, ubliżać siwym włosom, do stu najsiarczystszych pioruneczków! — zawołał kowal gwałtownie.

— Nie gniewajcie się, kumie Szczepanie poczciwy — zebraliśmy się tak w kółku kolegów i bawimy się najniewinniej.

— A tak, najniewinniej. Bodaj też pana, marnować grosz i zdrowie dla nędznych parę złotych — a choroba dopiero!

— Dziwi mnie, panie Marceli, pańska cierpliwość z tym gburem — bąknął Kocio.

— Wara ty z cierpliwością, dryblasie! Nie burmistrzuj no, bo... pókim dobry — groźnie zagrzmiał, Szczepaniak, stuknąwszy jakby młotem laską o ziemię.

— Uspokójcie się, kumie Szczepanie! Strzeżże mnie, Boże, czy kto wam chciał ubliżyć! — prosił Marcel. — Będę u was dzisiaj najniezawodniej — dodał błagalnym głosem.

— Obejdzie się, panie Marcinie! Dziękujący Bogu, żebrać nie będziem pańskiej łaski. Ino na własne oczy teraz dokumentnie się przekonałem, że pan mnie manił i oszukał. A ze sercem, co człek miał dla państwa i co tam zrobił... niech go najsiarczystsze pioruneczki zatrzasną! toćże nie zginiem jeszcze. Graj se pan, graj! U nas, na Głębokiej, to za nisko dla takich panów, obejdzie się bez nich! Bywaj pan zdrów! — zawołał nie podając mu ręki i zasadzając rogatywkę. Marcel nie mógł ochłonąć z pomieszania i podziwu.

Zgryzł się stary nadzwyczaj, lecz po drodze wyciąwszy na frasunek kilka lampek, kiedy wrócił do domu, wygadał się ze zmartwienia przed Fidrykową, Maciusiem i nawet przed córką, która nadspodziewanie bardzo spokojnie wysłuchała wszystkiego.

— Co tam, proszę tatunia, ileż to kobiet po francusku nie umie, a żyje. Po co mnie to i na co? Zresztą, za pieniądze łatwo dostać nauczyciela.

— Choroba... jak zdrowo powiedziałaś, Marcyś! Niechże cię najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną, dziewucho! — zawołał zachodząc w głowę, skąd u niej taka zmiana. Dowiedziawszy się, że podczas jego nieobecności przyszedł ojciec Jakub, gadał z nią długo, czytał nawet list od Józiaka, gdzie sierota kłaniał się pięknie im obojgu, wpływowi dobrych rad zakonnika przypisał poddanie się woli Opatrzności i odpowiedź Marcysi, co go samego zbudowała — próżność ojcowską mimo woli wytykając.

Ale co się działo w sercu córki, nie wiedział stary. Tam przestawała dźwięczyć, zamierała ta struna anielska, co w latach dziewiczych odzywa się najczystszym brzmieniem — raz tylko.

USTĘP SZÓSTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Paweł od miesiąca bawił w Gierzejach. Fabryka już rok szła nie na żarty: stanęły już chaty z zabudowaniami według jego planu, zazieleniły przyogródki, wykopano sadzawki, rozszerzono stawy, wieś, inną zupełnie powierzchowność przybrawszy, zasłynęła w całej okolicy. Jednym się to nie podobało, drudzy postanowili naśladować innowacje Beleńskiego, który wkrótce pozyskał sobie w tamtych stronach imię i wziętość znamienitego obywatela, a chłopstwo nie mogąc się z początku wydziwić i przyzwyczaić do mieszkania w obszernych izbach zamiast izb ciasnych i brudnych, powoli zaczęło błogosławić poczciwego dziedzica. Na usilne prośby kobiet zebrali się nareszcie do utęsknionej budowy kaplicy. Przy założeniu i poświęceniu fundamentów zjechali się dygnitarze kościelni i najpierwsi obywatele z okolicy. Odbyła się uroczystość w całym znaczeniu tego wyrazu naprzód nabożnie pod gołym niebem, potem światowo we dworze i na podwórku, gdzie lud hasał i pił w późną noc za zdrowie i pomyślność uczciwych państwa. Beleńscy, a przy nich Celestynowie, choć zawsze wyższy i nader przyzwoity dom stanowili, teraz jednak od razu posunęli się na najpierwsze miejsce: w kole znacznie obszerniejszym niż jeden powiat dawali ton i wkrótce poczytywano sobie za prawdziwy zaszczyt być przyjętym w ich domu.

Mimo to panna Karolina, zawsze gotowa do kamufletów i strategicznych odstrzeliwań na natarcie choćby najliczniejszych konkurentów, była ciągle jeszcze twierdzą niezdobytą, ale teraz już nie tyle ze swojego uporu, co z uporu szwagra, który postanowił koniecznie ożenić z nią Sarmiewicza i potrafił tak dyplomatycznie poprowadzić zabiegi, że nawet Celestynowa oswajała się z tą myślą raz na tydzień, widząc, jak rady Pawła i energiczne jego wpółdziałanie dodawały świetności ich siedzibie i nazwie. Trafnie przewidział Beleński, że panna dowiedziawszy się o prawdziwym autorze listów i anakrostyku, kto wie, czy nie zapragnie, aby więcej takich utworów wysławiało jej wdzięki i galwanizowało serce nieprzystępne. Istotnie — przyszła kolej i na Pawła, w kamerze obskurze jej wyobraźni znana jego postać i osobistość jakby nowych nabrała rysów. Znajdowała w nim przymioty, których nikt nie widział; prześlepiała te, co uznawali wszyscy. Cokolwieczek zaś większa dbałość o ubiór podczas tej ostatniej jego wycieczki na wieś wywarła na niej głębsze jeszcze wrażenie, podsycane przez Beleńskiego ustawicznie.

Ten sentyment panny (dwunasty cięższego kalibru, nie wspominając o lżejszych), ulegając zapewne wpływowi latek, rozwijał się powolniej od poprzednich i rokował widocznie dłuższą trwałość. Nie zamyślała się tak często, nie mizerniała, o szarej godzinie samotności nie szukała ani w ogrodzie po cienistych szpalerach nie marzyła z księżycem za często — ale widując kilka razy dziennie przedmiot swojego zajęcia, lubiła coraz bardziej rozmawiać i zastanawiać się nad tym, co jej mówił; prosiła go nawet, żeby jej wybierał książki do czytania i przywykła do jego towarzystwa, które stało się dla niej prawie niezbędnym. Paweł nie wiedząc, że strzeliste frazesy biletów Gulmańcewicza, których tajemnica była dla niej jawna, tak go wysoko w wyobrażeniu jej postawiły; sądząc, że dawna li znajomość, wrodzona dobroć panny i próżniacze życie na wsi wywołują tę łaskawość — ani się domyślał, co się kluło wkoło niego — za mało miał śmiałości i giętkości światowej, żeby mógł przeniknąć siatkę uczciwych intryżek i planów, którymi go dyplomacja Beleńskiego osnuła. Zresztą tak był smętnie szczęśliwy z pobytu na wsi, z możliwości widywania archanielskich oczu, tak potrzebne mu było opiatyczne upajanie się dźwiękiem jej głosu... Tyle mu nadto chwil zajmowała robota i towarzystwo Beleńskiego, że nie miał nawet czasu zastanawiać się i tłumaczyć sobie we właściwy sposób zaczepek twierdzy, niezdolnej wywrzeć na nim głębszego wrażenia. Znał jej romansowość, przestrzegał o niej kuzyna nie na darmo i nie pragnął nigdy zapisać się na liście ofiar lilii nieubłaganej.

Beleński często i pani Aniela rzadziej zaczęli go z początku prześladować żartobliwie panną Karoliną, nareszcie kiedyś dali mu do zrozumienia oboje, że szkoda marnować lat bezżennie, jak w ogóle młodzież dzisiejsza, że dla samego dobrego przykładu wypadałoby poprowadzić do ołtarza hożą jaką dziewoję z porządnego szlacheckiego domu — tym bardziej że wynaleźć jej nie tak trudno, bo aby tylko chciał, blisko niego się znajduje, w trzecim pokoju, a familia byłaby najszczęśliwszą, żeby stwierdzić przyjaźń pokrewieństwem. Paweł myślał z początku, że to żarty. Kiedy najwyraźniej mu to potwierdzono, przypuścić nie mógł, żeby panna, a zwłaszcza też pani Celestynowa, przyjąć go mogły w charakterze konkurenta. Odgadł zabiegi i poparcie przyjaciół dających mu tak oczywisty dowód serdecznej życzliwości — rozrzewnił się, ale go zabolało, że pani Aniela tak skwapliwie jak mąż pragnie go wyswatać. Zamiast tego dowodu przyjaźni wolałby może lekceważenie lub niechęć... Są bo chwile, gdzie i najpoczciwszy, najbardziej sercowy człowiek bywa egoistą, a przy tym artystyczna dusza Pawła czując głęboko marzyła wzniośle, postaciowała sobie idealnie ukochaną istotę, co teraz broniła mu już tych marzeń na wieki...

Rozmowa ta miała miejsce w ogrodzie, na ganku przed dworem. Służący zameldował, że przyjechał spodziewany urzędnik ekonomiczny, do którego Beleński miał interes, pobiegł też przyjąć go natychmiast, Aniela zaproponowała przejść się nieco po ogrodzie, Paweł machinalnie poszedł za nią...

Przed wieczorem na schyłku już lata było spokojnie, jasno; za resztkami zwalisk zameczka, gdzie to ongi Celestyn wyprawiał hece, na wzgórzu widać było zasadzonych już kilka świerków, modrzewi i rusztowanie kaplicy, w dali niebieszczała rzeka, las wydatnie zieleniał, słońce odznaczało rozliczne odcienia liści, tak malownicze w tej porze stworzonej do zdejmowania krajobrazów. Patrząc na wysmukłe stworzenie, co z takim mimowolnym wdziękiem przesuwało się pod drzewami w milczeniu, odwracając się czasem do towarzystwa, zdawało się go badać marzącym spojrzeniem, życzliwym uśmiechem; przeczuwając może instynktem, że im obojgu przyjemnie iść ze sobą i patrzyć na siebie, Paweł porównał mimo woli obie siostry, z których jedną tak niespodziewanie mu ofiarowano, i przypomniał sobie tę samą Anielę, z którą szedł milczący — uroczą, marzącą dziewicę, łaskawą i dobrą dla nieśmiałego, niezgrabnego nauczyciela, którą obraził tak dotkliwie i cześć dziewicy-anioła śmiał niecnym podejrzeniem pokalać. A tu szła przed nim ta sama, co mu nie powinna była nigdy przebaczyć, łaskawsza i życzliwsza niż dawniej, jego bez majątku, imienia i powierzchowności pragnąca zrównać i na zawsze połączyć ze swoimi. Więc korzystać ze skinienia trafu, zostać zwyczajnym, możnym człowiekiem, wyprzeć się serca dla niej lub też oszukiwać tamtą?

Idealiści są to, jak wiadomo, niepraktyczni ludzie i gotowi nieraz zaryzykować całą karierę, jak to mówią ludzie praktyczni, poświęcić więcej dla jakiegoś swojego widzimisię, niż dla kaprysów poświęcają kobiety, z którymi pod względem wrażliwości mają wiele wspólnego.

Paweł walcząc ze sobą przez chwilę i wahając się nareszcie rzekł nieśmiało:

— Zawstydziliście mnie państwo dobrocią i łaskawością, nie wiem istotnie, jak wam wywdzięczyć się choć w części za przyjaźni tyle, tym bardziej że tego zaszczytu uznaję się niegodnym.

— Czemu? — zapytała żywo, nie patrząc mu w oczy.

— Nie sądzę, żeby mnie panna Karolina kochała.

— Pokocha.

— Nie mam nic, ona bogata — partią nierówna.

— Potrafisz pan sobie aż nadto zapewnić niezależność, a to więcej znaczy niż posag mojej siostry.

— Matka jej...

— Powtarzam, że przystanie chętnie. A to przyjemnie by było Karolci, gdyby dowiedziała się, że nie o jej rękę, ale o pańską trzeba się dobijać — dodała żartobliwie.

— Panna Karolina jest osobą nader miłą, nie podobna nie wielbić jej dobroci i wdzięków, ale żenić się jakby dla widoków tylko, kiedy własne serce milczy...

Kobieta milczała także, tylko lekki rumieniec przebiegł jej po twarzy.

— Serce pańskie bije żywiej dla swojego zawodu, dla wyższych celów, do których droga nieraz tak przykra, że — zdaje mi się — dobra żona nie utrudni jej — dodała żywo po chwili.

— Każdy cel, każdy zawód stokroć piękniej wygląda, jeśli nań patrzy razem z nami i błogosławi mu ukochana istota! — zawołał z ogniem.

— Są ludzie, co im tak łatwo o wybór — dodał po chwili — co dzisiaj potrafią, zdaje się, wyprzeć tego, co czuli wczoraj, i żyją szczęśliwi... Dla drugich to trudniej... tłumiąc w sobie głos serca, wyrwać go jednak z piersi nie mogą. Nie śmieją wyjawić go nigdy, nie zaprzedadzą wspomnień. Kobieta milczała.

— Raz tylko w życiu ukazuje się jasny anioł... i ja go widziałem na wstępie do życia.

Kobieta drgnęła.

— Nie śmiejąc marzyć nawet, żeby tak zwrócił ku mnie spojrzenie jak ja ku niemu, śmiałem jednak niecnym podejrzeniem ubliżyć mu na wieki... Ani szał młodzieńczy, ani ślepa namiętność, wiem, że nic nie zdoła mnie usprawiedliwić we własnych oczach, nawet przebaczenie... Com się wycierpiał, Bóg wie tylko jeden. Dlatego też czczę moje cierpienia. Dotychczas mi wystarczyły w samotnym życiu, którego nie chcę porzucać. Dostatek, szczęście domowe to nie dla mnie; lubię pracę i jej tylko chcę przyszłość moję zawdzięczać.

Kobieta zarumieniła się i pochyliła głowę, jakby woń od jakiego wiosennego kwiatu zapachniała jej nagiej podniosła ją, jakby przysłuchując się ulubionej pieśni, której dźwięk z daleka pieścił jej ucho; oczu nie śmiała odwrócić, na ustach zadrgał jakiś wyraz nieujęty, jakby coś chciała powiedzieć, a chwilowy urok więził jej słowa. Pomieszana wahała się, czy wrócić ku dworowi, czy też przedłużyć przechadzkę, a szli właśnie koło zwalisk, gdzie po zielskach i trawach ślizgały się słońca zachodzącego ostatnie promyki.

Nagle rozległ się wystrzał i krzyk przeciągły, a od strony podwórza tuż ku nim pędził jak strzała rozjuszony brytan z pianą u pyska, z krwią zaszłym ślipiem, a za nim ludzie z kijami i strzelbami.

Aniela, choć zwykle przytomna, taki przestrach wstrząsnął teraz wszystkimi jej nerwami, że krzyknęła i pochyliła się, jakby mdleć miała. Bardziej przeraził się Paweł, ale w mgnieniu oka schwyciwszy ją na ręce jak dziecko, pobiegł w bok parę kroków, posadził na darniowej ławce i o mało co nie padł na ziemię. Tchu mu brakło, tak biegł szybko. Siadłszy przy niej, pod wpływem jeszcze przestrachu kobieta, blada jakkby kwiat kalii, konwulsyjnie trzymała go za ręce. Kiedy wystrzał znów usłyszała, głowę mimo woli oparła mu na ramieniu, dreszcz ją przebiegał gwałtowny i tak przez chwilę z przymkniętymi oczyma, z otwartymi ustami tuliła się, jakby niebezpieczeństwo nie przeminęło, jakby chcąc wyrwać się ze snu ciężkiego, co ją strasznym widziadłem przerażał. Pawłowi wydawało się także, czując przy twarzy swojej wonne sploty jasnych włosów, że to sen, ale uroczy, ale najpiękniejszy, jaki miał w życiu, którym by chciał prześnić je całe.

Nagle przyszła do siebie, odsunęła się z lekka, rumieniec gwałtowny oblał twarz wybladłą, niebieskie oczy spojrzały nań zrazu tym czarownym, życzliwym blaskiem, co natychmiast lata młodzieńcze stawił na pamięci i za wszystkie cierpienia stokroć wynagrodził. Po chwili kilka łez opadło z długich rzęsów. Wstała, ale chwiejąc się jeszcze, jakby w odurzeniu, wsparła się na jego ręce, i tak szli, milcząc, po liściach szeleszczących im pod stopami, w cieniu topól, których gałęzie szary mrok otaczał zwolna... Ale po każdym śnie następuje przebudzenie. Kiedy się zbliżali do dworu, Aniela rzekła wzruszonym głosem, ściskając mu rękę:

— Nie chcesz pan być moim krewnym, odrzucasz prośbę przyjaźni naszej, mimo to zawsze pozostanę pańską siostrą i byłoby dla mnie męczarnią, gdybyś kiedy zwątpił o tym.

— A gdzieżeście państwo schronili się? Szukamy po całym ogrodzie i znaleźć nie możemy — mówił Beleński z poprzecznej ulicy wybiegając z panną Karoliną, co usłyszawszy krzyk siostry dotychczas miała oczy zapłakane z obawy, czy jej wściekły pies nie pokąsał przypadkiem.

W kilku słowach wyjaśniło się wszystko.

— Ach! dziękuję z serca, panie Pawle! — mówił Beleński ściskając mu rękę tak energicznie, że aż go zabolała.

— Mnie to byś pan nie potrafił udźwignąć tak szybko — rzekła z uśmiechem panna Karolina.

Przyjechał Celestyn z żoną, parę osób z sąsiedztwa, Aniela bardzo była ożywiona, rozmowna i wesoła, ale przez cały wieczór wzrok jej nie spotkał się ani razu ze spojrzeniem Pawła, który mówiąc to z Beleńskim, to z panną Karoliną, zaledwie po kilka słów chwytał i pojmował z ich rozmowy — aż nawet roztargniony coraz więcej Celestyn zwrócił na to uwagę i poszepnął Beleńskiemu, że Sarmiewicz widocznie, ten, zakochany w Karolci. Beleński zgrzytnął zębami i pokręcił wąsa.

Dnia następnego był obchód imienin w sąsiedztwie. Paweł nie chciał jechać z Beleńskimi i na konnej przejażdżce strawiwszy kilka godzin, kiedy już przed wieczorem wracał, koło kaplicy nagle jednym prawie skokiem ze wzgórza sunął jakiś mężczyzna i biegł ku niemu tak szybko, że mu konia wystraszył.

— Panie budowniczy, panie Pawle kochany! — zawołał dźwięczny głos ze wzruszeniem i silna, męska dłoń uchwyciwszy mu rękę o mało co go nie zsadziła na ziemię.

Paweł z początku nie mógł poznać tego mężczyzny krzepkiej budowy, wyrazistych oczu, z ciemnym, gęstym zarostem, ze szramą podłuż czoła, ruchów pewnych siebie, jakby wojskowych. Ale jak tylko głos jeszcze raz posłyszał, zeskoczył z konia i cisnął mu się na szyję.

— Józiaku, poczciwy bracie! Jak się masz?

— Zdrowo, dzięki Bogu — rzekł z westchnieniem. — Już się tak stęskniłem, że bym chyba umarł, gdybym nie wrócił. Dowiedziawszy się z listu ojca Jakuba, że pan tu bawisz, po drodze do Warszawy spieszyłem powitać pana, a przy tym od szanownego pana Beleńskiego muszę podnieść mój kapitalik, bo kasa wędrowna wyczerpała mi się zupełnie.

— Zmężniałeś, bracie, zdaje się, że i wyrosłeś, a musiałeś skorzystać za granicą niemało w swoim fachu, kiedy, jakeś mi pisał, rozmówić się nawet możesz nieźle i po francusku, i po niemiecku.

— Od biedy, panie budowniczy! Pracowałem w przeróżnych warsztatach, poduczyłem się trocha i ebenistwa, i nawet nieco snycerstwa.

— Musisz nam zaraz pokazać swoję sztukę, jak się kaplica podniesie. Będą tu do roboty drzwi, ławki i różne ozdoby z drewna, w których będziesz mógł nawet popisać się z artystyczną biegłością.

— Z duszy serca, panie budowniczy, ale nie teraz! Kum Szczepan oto chory podobno i ojciec Jakub nagli mnie koniecznie, żebym powracał.

— Pojedziemy razem, a jeżeli dla panny Marcjanny wytrwałeś w uczuciach, oświadczam, że nie pozwolę, aby ci kto inny był swatem, tylko ja — rzekł Paweł z uśmiechem.

— Dziękuję serdecznie, ale, po Bogu a prawdzie, tęskniej mi do starego poczciwego niż do córki... Trzeba naprzód pomyśleć o chlebie, a potem chyba o żonie. Jeśli pannie Marcjannie udam się, to może — odrzekł wędrowiec, któremu oddalenie dwuletnie nie ostudziło serca dla kowalczanki. Tylko nie rumienił się już na jej wspomnienie, panować umiał nad sobą; uznanie wyższości własnej nad nią nadawało mu pewność i zaufanie.

Przyszła kolej na Józiaka wypytywać się o rozmaitych znajomych, a naprzód o panię Beleńską, co to ją przedtem jaśnie panią nazywał. Na niewinną wzmiankę o niej zapłonęła mimo woli twarz Pawła tak żywo jakby za lat młodzieńczych. Szczere wyznanie, na które ośmielił się wczoraj, i traf, co mu tak na nie odpowiedział, innego, zdaje się, człowieka w nim zbudziły — szał namiętny zagrał w duszy pieśń burzliwą: upał, chmury huczą, parno, duszno! Myśl ustawiczna o niej każdą chwilę wypełnia rozkosznym niepokojem; gotów znowu jak dzieciak poddać się i zawrzeć cały w tej jednej myśli, już nie na samych marzeniach ograniczał wszystkie jej przejścia. Płomień innych pragnień pożerał człowieka: ta żądza gwałtowna, co tylko siebie mając na względzie zapomina o wszystkich innych względach i powinnościach, a z którą walka tak trudna. O! dobry anioł natchnął Józiaka, że przybył do Gierzejów: łagodne tchnienie przyjaźni, serce, któremu się ufa zupełnie, wspólnych wspomnień urok wstrzymać może szaleńca nad brzegiem przepaści, przeszkodzić dramatowi, na jaki zanosiło się w spokojnym życiu Pawła.

Beleńscy wrócili dosyć późno i dnia tego protegowany pani Anieli nie mógł się jej przedstawić. Beleński przyszedł do nich, bo w swoim pokoju Paweł go umieścił, i wydziwić się nie mogli, ile Józiak skorzystał podczas dwuletniej wędrówki. Rozmawiali z nim prawie do ranka. Wprawdzie świadkiem był rozlicznych wydarzeń, które same przez się mogły zajmować, ale opowiadał je tak treściwie, wydatnie i kon- sekwentnie, że nie tylko wierna wrażliwość i uwaga, ale zastanowienie, sąd nieraz bardzo trafny młodego rzemieślnika i udatność wysłowienia uderzały ludzi, tyle od niego ukształceńszych.

Nazajutrz z rana w ogrodzie, gdzie panna Karolina przyszła marzyć o dziewiętnastej swojej ofierze z rozmaitych natarć młodzieży na wczorajszym wieczorze rokować o dwudziestej, Paweł dowiedział się, że siostra jej tańczyła dużo, przeziębić się musiała wracając lekko ubrana otwartym pojazdem w noc dosyć chłodną i tak jest cierpiącą, że nie wstała z łóżka. Zbladł jak chusta usłyszawszy o tym i nawet oczy panny Karoliny, widzące zwykle tylko siebie, spojrzały nań po raz pierwszy badawczo i domyślnie. Ale że to była poczciwości panna, pobiegła natychmiast do siostry i jak najsumienniej opowiedziała niewinne postrzeżenie, z którego jednak za nic pod słońcem nie zwierzyłaby się przed jej mężem.

Przez cały dzień prawie Paweł usiłował pokryć niespokojność, rozerwać myśli szalone pokazując Józiakowi budowle dokonane, dozorując robotników, wtajemniczając w plan kaplicy, przy czym i on, i Beleński przekonali się znowu, jak dalece były czeladnik od trumniarki zastanawiał się nad wszystkim, co miał sposobność widzieć za granicą: w Niemczech i we Francji. Mówiąc z nimi o następnych ulepszeniach względem budowli i gospodarstwa, o urządzeniu ogrodu i projektowanym pałacyku nowym, cisnął kilka myśli tak nacechowanych dobrym smakiem lub rozsądkiem, że nie omieszkali z nich skorzystać. Postępowy mąż pani Anieli zaprosił oczywiście na obiad swego wierzyciela, który o ile możności wymawiał się od tego zaszczytu. Panna Karolina, chociaż zaintrygowana niesłychanie od dziś rana dziewiętnastą ofiarą, probując swoim zwyczajem lekkiej kanonady pięknych oczu na każdym przybywającym wiedziała, a wierzyć nie mogła, żeby tak przystojny mężczyzna, przyzwoity w ubiorze i w obejściu, mógł być tylko rzemieślnikiem, zwłaszcza że mówił nienajgorzej po francusku. Przypuszczając jakąś mistyfikację ze strony szwagra, wzmocniła naboje i rozpoczęła nareszcie ogień tak morderczy, tyle rac, kartaczy, dwunastofuntówek padało na Józiaka, że twarz jego, ciągle za cel służąca, musiała mu zapłonąć i Beleńskiemu naprawił się humor, dotychczas kwaśny i zgryźliwy.

Odebrawszy pieniądze Józiak pragnął jak najspieszniej wyjechać do Warszawy — i widząc, że się Paweł ociąga, chciał już sam puścić się w drogę, ale trzeciego dnia z rana poprosiła go do siebie pani Aniela i wypytując ze szczerym zajęciem o wypadki wędrówki, ciesząc się, że tak pięknie potrafił użyć czasu, zapytała nagle ciszej, drżącym nieco głosem:

— Słyszałam, żeście panowie zamierzali razem z  panem Sarmiewiczem jechać do Warszawy, kiedy jedziecie?

— Chciałbym jak najspieszniej, choćby dziś, choćby jutro, łaskawa pani!

— Ach! jakby to dobrze było, dałabym panu notatkę sprawunków, którą byś pan do własnych rąk pana Sarmiewicza doręczył. Więc jutro, proszę pana...

Tak była zmieniona, mizerna, że Józiakowi krajało się serce. Przeczuwając, że ten odjazd potrzebnym być musi, naglił go, ale Paweł zwłóczył i zwłóczył. Będąc z nim sam na sam tak Paweł czasem nagle zamyślał się i posępniał, w odpowiedziach tak był roztargniony i nielogiczny, że chłopiec domyślać się zaczął tajemnicy jakiejś, groźnej dla nich obojga; tym bardziej, że  pani Aniela nie pokazywała się zupełnie. Drżąc więc, aby się kto inny prócz niego nie domyślił, nalegał coraz bardziej, aż mu niecierpliwie raz odpowiedział:

— Jedź sam, nie wstrzymuję cię. Nie, nie, bracie kochany, poczekaj tylko do jutra, pojedziemy! — dodał po chwili łagodniej.

Przeszło jutro i pojutrze, Józiak wiedział, że Paweł nie spał przez dwie noce, tylko chodził po pokoju, wpadły mu oczy, ręce drżały gorączkowo, pracował, to prawda, od rana do wieczora, ale ani pomyślał o wyjeździe. Nareszcie trzeciego dnia z rana, kiedy czytając książkę postanowił rozmówić się z Pawłem szczerzej, ten porwał się nagle od rajzbretu, otworzył okno od ogrodu i wyskoczywszy szybko, pobiegł jak strzała ku zwaliskom, gdzie ponad sadzawką przechadzała się pani Aniela z synkiem, który szpicrutą ścinał głowy chwastom nadbrzeżnym. Uchwycił namiętnie jej rękę i tuląc do ust, dopiero po upływie minuty zdołał powiedzieć ze łzami w oczach:

— Przecie, odżyłem. Widzę panią zdrową... A, mój Boże!

Kobieta obejrzała się lękliwie, nikogo nie było, tylko synek uśmiechał się z filuterną naiwnością, patrząc na rozczochrane włosy Sarmiewicza, który drżał z zachwytu, nie widząc zrazu, jak niebieskie oczy poczerwieniały i wpadły, gorączka opiekła pełne usta — i chorobliwe, żółte tony przebijały w cerze delikatnej.

— Panie Pawle! — rzekła szybko po francusku, nie patrząc na niego, a rumieniąc się nagle — zaklinam na wszystko, co najświętsze dla pana, na wspomnienie matki, na przyjaźń naszą, wyjeżdżaj pan stąd natychmiast! Oszczędzisz cierpienia nie tylko mnie, Bóg cię za to wynagrodzi, będę Go co dzień błagała za ciebie. Tyle ci zawdzięczam, wyratowałeś mnie od wściekłego zwierza, wyratuj mię tym ostatnim poświęceniem!

— Nie obawiaj się, pani, szaleństwo ludzkie nie tak niebezpieczne, a jam jeszcze nie oszalał — dodał smutno Paweł z gorzkim uśmiechem.

— Niedobry jesteś... szczerość moja to wielkie poświęcenie ze strony kobiety — rzekła wskazując na synka. — Chciałam ci tylko dać dowód, jak ci ufam, jak... Zlituj się nade mną! Zmiłuj się nade mną! Nie wiem, co mówię... Jedź! Wymagam tego — dodała wycierając oczy. — Ach! siostra zoczyła nas, idzie tu — zawołała po chwili — przejdź pan tędy do kaplicy, potem może się uspokoję, teraz nie wiem, co się dzieje ze mną... Bądź zdrów!

I ścisnęła mu rękę, i kiedy wielkie niebieskie oczy utkwiły na chwilę w jego wzroku, zdawało się mu, jakby ich spojrzenie od ust do serca przeleciało mu jednym ognistym uściskiem.

Pobiegł do kaplicy, Beleńskiemu nie wspomniał, że spotkał żonę w ogrodzie, wieczorem rozmawiał z kobietami wesoło i wcale nie był roztargniony. Nazajutrz ważny interes zmyśliwszy przed Beleńskim, który się mu badawczo, ale i przychylnie przyglądał, odjechał obiecując, że jeszcze na początku jesieni przyjedzie pokierować dalszą budową kaplicy. Przez całą drogę prawie słowa do Józiaka nie wyrzekł i dopiero w Warszawie, wszedłszy znów do ciasnej swojej stancyjki (od wyjazdu Beleńskich na wieś wyprowadził się natychmiast z ich domu), rzucił okiem na łóżko, stół, parę krzeseł, szafę, mnóstwo książek i papierów — całe jej umeblowanie składających i zawołał z gorączkowym uniesieniem:

— Bieda i praca, Józiaku, to najlepsza kochanka, najwierniejsza przyjaciółka, i tym, co do niej nawykli, niedobrze, kiedy się od niej oderwą!... Pójdziemy jutro odwiedzić Szczepaniaka, tymczasem mieszkaj ze mną, bracie!

Ale minęło niemało juter, zanim mógł mu dotrzymać obietnicy; rozchorował się na zapalenie mózgu. Imię, które wymawiał w malignie, tylko słyszał Józiak jeden i nie wspomniał mu o nim, kiedy wyzdrowiał.

III

— A choroba, chłopaczku, na jakiegoś ty mi pana wyrósł. A toćże to furda teraz przy tobie pan Marcin, niech mu tam Pan Bóg nie pamięta! Bóg ci zapłać, żeś mi dotrzymał słowa... i powrócił jeszcze, nim człek wyciągnął gicały. Krucho bo ze mną, panie Józefie, diablo krucho! — wołał Szczepaniak podniosłszy się na łóżku, kiedy Józiak natychmiast po przyjeździe do Warszawy pobiegł go odwiedzić raz pierwszy z ojcem Jakubem.

— Ano nie gadalibyście trzy po trzy, darmo nie bluźnili, mój kumie, i pana Józiaka nie zasmucali na powitanie. Zaniemogliście, ano to prawda! Aleć Bóg łaskaw, brachu, i z najcięższej niemocy ludzie wyłażą — rzekł pocieszająco ojciec Jakub, choć mu jak Józiakowi wilgotniały oczy na widok wybladłej, opuchłej, nalanej twarzy kowala, niegdyś tak czerstwej i energicznej, którą nie ogolony, siwawy zarost okalał niepotrzebną smugą, jak pajęczyna rękojeść zardzewiałej szabli wiszącej na ścianie.

— Przenajświętsza Panno Sokalska! majster będziesz zdrów jeszcze jak ryba. Taćże to śmierci się nieraz w oczy zaglądało, ale Kostusia boi się starych wojaków... Ho, ho! albo to raz kołatała do mnie, przenajsłodsze imię Jezu!... Ino ja jej: „A wasani tu po co, widziałaś ją! ja się tam kosy nie zlęknę! Precz mi, bo jak cię zamaluję!..." Toteż stara Jakubowa zuch jeszcze, sakre nądi! A co, prawda, panie Józiaku, jak to pięknie we Chrancji? Wódkę ino tam przezywają konik, konik co prawda to droga, ale wino, Przenajświętsza Panienko, za bezcen... Ho, ho, Jakubowa pamięta wszystko... diwę, delodwi, marsz, anawan, prezante arm!

— A bodaj to najsiarczystsze pioruneczki nie zatrzasły! Że też nigdy, matko, nie pofolgujecie językowi i musi znowuście dziś bąbnęli parę miarek u Mośkowej... Toćże widzicie, że pan Józef już nie chłopaczek i ma co innego w myśli, niż tam słuchać podufałego pytlowania.

— E, panu Józiakowi, kumie Szczepanie, widzi mi się, zawdy po dawnemu z oczu patrzy poczciwość... nie pogardzi starą Jakubową, nie! A Przenajświętsza Panno, kiej człek kawał światu zwiedzi, zara co innego, zara znać, że był we Chrancji, szkoda ino, żeście nie byli jeszcze w Ficzpanii. Śliczności chłopak, ani umywać się Gulmańcewiczowi... ho, ho, napiecze Marcychna raczków, kiej go zobaczy! Przenajsłodsze imię Jezu! A co wam też, panie Józiaku, tak zajechało po czole: szabla czy kulka? To nic, to zdrowo... kiep żołnierz, co nie plezerowany, mówił u nas kapitan Nieszokoć, świeć, Panie, nad jego duszą, a był nie przymierzając krzyna wyższy...

— A choroba, Jakubowa, zamurujecie gębę, czy nie? Adyć to jak w młynie, wstydźcie się, matko! Idźcie oto, przynieście butelkę miodu i wstąpcie po Marcychnę do Panny Marii, pewno się tam modli jeszcze biedactwo.

— Przenajświętsza Panno! Idę, już idę — niechętnie odmruknęła stara, która chciała koniecznie wejść w gawędkę z Józiakiem, ale zakonnik dał jej znak, żeby się nie sprzeciwiała kowalowi.

— Ano, widzicie, kumie, wrócił przecie nasz syn marnotrawny, stęskniło się mu do nas na dobre, i tak jak to my kiedyś nabiedował się, ano nawłóczył, ale, po Bogu a prawdzie, więcej mu Bóg dał oleju w pięcie niż nam w głowie, kamracie!

— Bodaj to choroba... czyś też, panie Józefie, tak pamiętał o starym Szczepaniaku i pisywał o mnie do ojca Jakuba, jak mi oto powiadał? Bo to ja tam na drukowanym to jeszcze od biedy, ale pisanego ani w ząb, a ojciec Jakub poczciwy, żeby mnie pocieszyć, to mi gadał zawsze o was.

— Ach, majstrze kochany, jak możecie też wątpić, żeby sierota zapomniał kiedy o was, coście z takim sercem jak i ojciec Jakub byli dla mnie w najprzykrzejszych latach. Inkluz wasz nosiłem zawsze na piersiach przy krzyżyku od Dzieciątka Jezus, szkaplerzach od ojca Jakuba i pamiątce od panny Marcysi, patrzcie! — zawołał Józiak ze łzami, pokazując mu dwa złote polskie zawieszone na sznureczku. — I to mi tylko przykro, majstrze — dodał nagle, widząc, jak się kowal rozrzewnił — że mnie panujecie, Bóg wie po co, a wy, ojcze Jakubie, że sobie wyobrażacie i przypuszczacie o mnie zanadto. Bóg mi świadkiem, że sam nie tak wiele w to dufam i wezmę się do hebla po dawnemu, bo to naprzód zabezpieczyć sobie kawałek chleba, a potem się i reszta znajdzie. Aby tylko pan Paweł przyszedł prędko do zdrowia!

— Bodaj to najsiarczystsze pioruneczki, że i temu poczciwości panisku przypadła niemoc.

— Przyszlibyśmy odwiedzić was razem, kochany majstrze! Pan Paweł wybierał się już.

— Ano, nie bójta się, dzieci! Zbierzemy się jeszcze swoi, zbierzemy, bo pan Paweł, choć to paniątko prawdziwe, nie tak jak ten tam Gulmańcewicz, koń Pana Jezusa, ale widzicie, jemu raźno z nami, bo to serce bije mu jak u nas: prosto i bez obłudy — rzekł pokazując na swoje piersi zakonnik, który przy każdej sposobności musiał uczcić Gulmańcewicza jakim dodatkiem wyrazistym.

Nadeszła niebawem Marcysia. Wprawdzie nie napiekła wiele raków, według mylnych przewidywań Jakubowej, ale zadziwiła się bardzo przyjemnie, ucieszyła się nadzwyczaj, jakby z powrotu brata; doznała jednak wrażeń żywszych na widok przystojnego bardzo mężczyzny, w którego oczach, śmiało na nią patrzących, znać było otwartość, wolę i rozum. Nie był to ów mimowolny, magnetyczny pociąg, owa tęsknota urocza, co przy pierwszym zaraz widzeniu i czytaniu przygód Telemaka z Marcelem — rwała się z jej duszy, ale po chwilowej rozmowie z Józiakiem straciła do niego śmiałość dawną i często spojrzenie w inną zwracała stronę. Kiedy już odszedł, czarne, ogniste oczy jego długo widziała przed sobą i słyszała mocne, wyraziste brzmienie głosu. Bywał potem u nich prawie codziennie, nie mogła ośmielić się jednak i prawie z bojaźnią namyślała się nad każdą swoją odpowiedzią, nad każdym słówkiem nieledwie.

— No i cóż tam, Marcyś — choroba, jak urodziwy nasz Józiak, jakże ci się udał? — pytał często stary w ten sposób lub inaczej.

— Ano — dodawał ojciec Jakub, który także codziennie Szczepaniaków odwiedzał — którejż by się nie udał, chłopiec jak anioł — albo nie?

— Tak, tatuniu, przystojny bardzo; ojcze Jakubie, poczciwy jak dawniej — odpowiadała niewyraźnie.

Nareszcie kiedyś odrzekła rumieniąc się nieco:

— Maciusiowa mówiła, że Józiak jak dwie krople wody podobny do portretu księcia Józefa, tylko jeszcze ładniejszy, a panna Petronela Szmeterling, siostra pana Juliana, urzędnika tego, co to u nasz był kilka razy, kiedy go widziała ze mną u Panny Marii, powiada, że piękniejszych oczu, jak żyje, nie widziała. Wie tatunio, że sama nie wiem, dalibóg, czy on taki piękny?

— Ano przy tym uczciwy, a to gront. Co to będzie ano za mąż, co za ojciec — prawił zakonnik.

— A niechże cię też najjaśniejsze pioruneczki nie zatrzasną, Marcychno! Jużci jeśli on nie piękny, to chyba Maciuś nasz nie jąkała i nie ożenił się z Fidrykową — mówił kowal radośnie, patrząc z porozumieniem na ojca Jakuba.

Choroba i ozdrowienie Pawła ciągnęło się długo, Józiak odebrał przez ten czas parę listów od Beleńskiego z Gierzejów z doniesieniem o wyjeździe ich do Włoch na całą zimę. Przyszedł także list kobiecym pismem adresowany, którego nie śmiał odpieczętować, a który wypadł z ręki Pawłowi, kiedy go przeczytał. Porwał się z łóżka i odpisał natychmiast.

Nareszcie rekonwalescent przyszedł zupełnie do siebie i sam się dopominał, żeby odwiedzić Szczepaniaka, a kiedy mu Józiak dał do zrozumienia, że gotów by dobijać się o rękę Marcysi, Paweł wystroił się we frak i w charakterze dziewosłęba wraz z ojcem Jakubem oświadczyli pana majstra Sierockiego.

Stary, przystawszy jak najchętniej w swoim i córki imieniu, rozpłakał się jak dziecko i kłaniając się z łóżka do nóg Pawłowi, gdyby był stał, może upadłby do nich.

Radosna ta pokora, cześć serdeczna, tak. właściwa nie tylko naszemu ludowi, ale mniej więcej wszystkim słowiańskim, choćby Paweł nigdy jej nie przyjął, nie miałaby nic poniżającego, bo natchnęłaby ją wdzięczność, nie obawa i poniżyć by mogła chyba tego, co by sądził, że się mu należy.

Marcychnie raczki przepowiedziane przez Jakubowę teraz się dopiero aż nadto sprawdziły. Józiak, starodawnym zwyczajem do nóg upadłszy Szczepaniakowi, zwrócił się potem do swojej przyszłej, pocałował w rączkę... Jakubowa wycięła jakiś dwójznacznik o buziaku, oblała się szyja i ramiona kowalczanki żywym rumieńcem, ale dopiero o szarej godzinie, co wkrótce nastała, na różowych ustach dziewczęcia sprawdził się dwójznacznik.

— Adyć to pojutrze już Wilia, Marcychno... patrzaj no! Wielmożny pan budowniczy przypomina sobie... Józiak, pamiętasz, jakeśmy cztery lata temu siedzieli przy tym stole razem? Choroba... Jak się pozmieniało ludzisków siła, ino dobrzy zawżdy ci sami. Panisko kochane, z przeproszeniem łaski pańskiej, może nie pogardzi nami, połamiemy się opłatkiem i do siego roku, panie budowniczy.

— Z duszy serca, majstrze poczciwy, obchodzić będziemy przy tym zaręczyny, za trzy tygodnie od Nowego Roku wyjdą zapowiedzie, a potem weselisko — odrzekł Paweł ochoczo.

— Ano... może tam dominatio vestra wstawi się za mną łaskawie u ojca prowincjała, żeby mi w Wilię wyjść pozwolił wieczorem, to i ja z państwem chwilę bym razem pobawił. A co? nie mówiłem, kumie Szczepanie, że się zbierzemy jakoś swoi znowu?

— To wszystko kochany nasz pan budowniczy sprawił, Bóg zapłać panu! I Maciusia z żoną trza będzie zaprosić, Marcychno! Choroba tylko... wielmożny panie budowniczy, bo to baba jego, jak nie przymierzając Jakubowa, lubi czasami łyknąć.

— Sam pójdę zaprosić Maciusia, jeśli pozwolicie, ojcze, a choćby Fidrykowa podochociła sobie w nasze zaręczyny...

— Przenajświętsza Panno Sokalska, czyż to grzech raz do roku, panie Józefie? — wtrąciła Jakubowa słuchając pod piecem.

— Da Bóg, może i ja się zwlokę z pościeli!

— Ach, tatuniu, tatuniu, żeby wam jeszcze Bóg najwyższy dał zdrowie, to by mi do szczęścia nic już nie brakło! — zawołała z płaczem po odejściu ich Marcysia tuląc zapłonioną twarz do ramienia ojca.

— Choroba tam staremu zdrowie wróci. Sładniej stracić niż odzyskać, moje dziecko! Dziękować i tak Panu Bogu Wszechmogącemu, żem się aby uspokoił o ciebie, sierotko; że będziesz se miała człowieka całą gębą, a nie jakiegoś tam świszczypałkę, niech go najjaśniejsze pioruneczki! Widzisz, gada oto po francusku, może lepiej niż tam ktoś, a nic sobie z tego nie robi. Marcysia zadumała się nagle, wspomnienie pierwszego uczucia odbiło się w pamięci i sercu, jak wschód słońca we Wiśle, który tak często widywała z okienka. Ale postać Gulmańcewicza, obłudnego, spodlonego i stokroć brzydszego od Józiaka wyłączyła z myśli uroczych, które wkrótce innym, niby spokojniejszym, ale wrażliwszym zapłonęły ogniem: płomień jego czuła jeszcze na ustach i rumianych jagodach.

IV

Zasrebrzały jasne gwiazdki w narodziny Dzieciątka Bożego — i gromadka kilku kornych, wiernych wyznawców Jego słowa zebrała się w domku na Głębokiej. Szczepaniak zwlókł się, jak mógł, z łóżka, ogolił się, przywdział granatową kapotę i z rogatywką w ręku, ze łzami w oczach witał gości i łamał się opłatkiem. Siedząc pośród samych życzliwych a nieobłudnych, dumny, że obok Pawła, co po bratersku połączył się z ich kółkiem, zdaje się, pół zdrowia odzyskał; mimo próśb Marcysi uparł się i wychylił miodem zdrowie pary młodej, sąsiada i gości.

Nie było już dwóch stołów: Jakubowa, czeladź i chłopcy, co to murzyńskiej cery nigdy nie mogą odmyć zupełnie, śpiewali razem kolędy przy jednym stole, a porozumienie ducha rzewnym braterstwem zjednoczyło wszystkich.

— A jak to się uwija gospocha swobodnie i zgrabnie, jak tym bujnym, jasnym włosom pięknie będzie, kiedy je ozdobi czepeczek — poszepnął Paweł staremu, który patrząc na dzieci rzewnie zapłakał i posmutniał nagle.

— Oj, Józiaku — rzekł po chwili — podziękuj oto Panu Bogu, a potem panu budowniczemu i ojcu Jakubowi, że se idziesz, jak iść trzeba, chłopaku! Siarczyścieś ty rozumny, że choć taki z ciebie uczony, trzymasz się oto rzemiosła. Prosty ja tam człek, ale dokumentnie pamiętam, jak nas było więcej rzemieślników z polskiej krwi czystej, a teraz, choroba, jak coraz mniej, ino tam jeszcze kowalstwo się krzynę trzyma, bo to do młota trza łap nie na żarty, krzepkich jak u Maciusia, do stu najsiarczystszych pioruneczków!

— Ano święte wasze słowa, kumie Szczepanie!

— A już-jużci ino patrz-patrzeć po szyldach, diabli wie-wiedzą, co za nazwiska, aż się człeku ser-serce kraje — wtrącił Maciuś.

— Nazwa nic nie znaczy, majstrze — odparł mu Paweł — aby tylko życzliwość mieli w sercu dla plemienia, na którym zarabiają i żyją z niego... Nie podobna znowu, aby wszyscy mieli być nieżyczliwi... Skoro który z tych rajzenderów nakarmi się naszą pszeniczką i żytem, a przypadkiem jeszcze weźmie za żonę Polkę, to sam w trzech czwartych przyswoi się, polubi nas, a dzieci już duszą i sercem nasze, tylko nazwa obca.

— Pan budowniczy gada, z przeproszeniem, jak z książki, i zawsze spieram się oto z moim Maciusiem, albo to Fidryczek Szwab, niedowiarek, co? — zagadnęła pani eks-Fidrykowa.

— Ano wasz Fidryczek poszedł za wami, ministranturę umie expedite... i prawda to, panie budowniczy, co pan powiedział, aleć i dzieci onych rajzenderów zawsze pół diabłem trącą, bo to nie chodzi do kościoła z nami, nie spowiada się, kazania nie słucha u nas! — zawołał zakonnik.

— Zawsze jednak czczą naukę Zbawiciela, tę samą co i my — wtrącił Józiak.

— Niech ich tam zresztą najjaśniejsze pioruneczki, nie zatrzasną, ojcaszku! Ale, z przeproszeniem łaski pana, czy to oni jedni nam przeszkadzają?...

— Ma się wie, ku-kumie Szczep-szczepanie, małoż to Moś-ków, Faj-bu-busiów i ta-ła-ła-łajstwa przeróżnego, pejsa-satego!

— Spomiędzy nich nie ci przeszkadzają, co pracują, tak samo oni biedni ludzie jak wszyscy pracownicy i niezbyt ich wielu, a rzemiosłom nigdy nie zaszkodzi współubieganie się innych... Gdy kto zabiegle potrafi chodzić koło swojego, sumienniej się mu poświęci, prawie zawsze będzie górą... ale ci, co nie pracując żyją z przebiegu, z szacherki, ze krwi i potu biednego, szkodliwi są bez zaprzeczenia dla nas i dla siebie. Potępiając ich jak najsłuszniej, nie zapomnijmy jednak sami uderzyć się w piersi... Panowie i biedacy, szlachta, lud i mieszczanie — wszyscy pragniemy żyć nad stan, każdy z nas ma żyłkę próżniactwa, lekkomyślności, którą grzeszy, za którą prędzej czy później musi odpowiedzieć, a kiedy raz popadnie w ręce żydowskie, nie wyśliźnie się tak prędko — rzekł Paweł.

— Ano, co znowu prawda, to prawda! Widzim źdźbło w oku bliźniego, a w swoim belki nie dostrzeżem, chociaż ano zawdy uczciwsi my bliźni od nich.

— Niechże Bóg broni, żeby miało być inaczej; nie byłoby wtedy po co żyć na tej ziemi! — zawołał Paweł.

— A gdybyśmy się ostro trzymali za ręce i postanowili nie dać się oszukiwać, to by nas nie oszukiwano, Maciusiu! — wtrącił Józiak.

— Choroba tam, Józiaku! — rzekł Szczepaniak, jakoś coraz smutniejszy. — Wielmożny budowniczy galancie powiedział, żeśmy grubo winni i że w piersi trza się uderzyć... Ale, z przeproszeniem, zabaczył jeszcze, że u nas zawdy najtrudniej o zgodę, każdy chce ino po swojemu, a razem ani weź... Toteż niech wam Bóg błogosławi, dzieciaki, abyście z ludźmi bez swarów żyli i aby chociaż co Wilia zebrało się u nas kilku prawdziwie poczciwych człeczysków, jak, nie chwalący, oto wielmożny budowniczy, ojciec Jakub i my oto rzemieślnicy.

— Z czy-czystej krwi swojej, nie mieszań-szańcy żadni... to już teraz w Warszawie nie tak sładno — dodał Maciuś.

— Przenajświętsza Panno Sokalska, a Jakubowa, stara żołnierka, to niepoczciwa?

— Ano, toćże o Marcysi i o majstrowej nie wspomniał kum Szczepan. Ano i choć ludzie mówią: „Gdzie diabeł nie może, babę wysyła", daj, Boże, aby wszystkie stare miały ino wasze wady, matulu!

— Merci! — odrzekła przykładając ręką do czoła.

— I nie piąć się, dzieci, żyć ze swoimi, nie zadzierać nosa, bo niech je pioruneczki, jak to boli, kiedy się człowiek złapie, kiej mucha na lep... Szedł ze szczerym sercem, a tu mu w serce naplwają; podzieliłby się koszulą ostatnią, a tu go za drzwi chcą wytaszczyć, jakby dziada o proszonym chlebie — ciągnął dalej, Szczepaniak zamyślając się posępnie, a nie chcąc przy Pawle wymienić nazwiska jego kuzynów.

— Co tam, tatuniu, o smutnych wspominać rzeczach, Bóg łaskaw na nasz, że nam dał tylu życzliwych przyjaciół... Są drudzy, co i tego nie mają — dodała żywo Marcysia przyciskając do serca rękę Józiaka.

— Aj, choroba, dzieweczko, masz słuszną rację! Człek się tam starał w życiu, jak mógł, po ludzku wychodzić — toteż za to może i nie powiedzą o Szczepaniaku, kiej pojedzie do nieboszczki na Powązki, żeby skrzywdził kogo. Boć to człek nie wieczny i dziś, i jutro nie jego, a poczciwi oto przyjaciele dadzą mu przecie dobre słowo. Górą Krakowiacy! Ejże, ino po skalmiersku, daj nam, Panie Boże, zdrowie! — zawołał ze wzruszeniem, siląc się widocznie na wesołość.

Drżącą ręką nalał drugim miodu, a sam próżną trącił szklanką, bo już od jednej tylko poprzedniej zaczęły mu coraz bardziej na twarz Występować sinawe plamy. Nagle wstrząsnął się jakoś.

— Wstańmy już! — szepnął Paweł do ojca Jakuba wskazując na twarz starego.

— Bóg zapłać, panie budowniczy, i wam, ojcaszku, Maciusiu. Aj, choroba! Marcysia! Józiak! — zawołał nagle zmienionym głosem, kiedy się podnosił — dajcie no mi ręce, dzieci, coś mi słabo znów, ćmi się w oczach, jak młotem wali do głowy. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, niech was Bóg błogosławi, dzieciaczki moje!

Wsparty na dzieciach, poszedł kilka kroków, ale jęknął nagle i padł martwy na łóżko.

Paweł, zakonnik, Maciuś, czeladź rozbiegli się zaraz po doktora, puszczono mu krew z rąk obu i nóg, ale poszło tylko kilka kropel, chrapał przez chwilę i ucichł.

— Nie ma co, po tylu uderzeniach krwi teraz już na dobre apopleksja. Nie ożyje poczciwiec — rzekł doktor puszczając zimną rękę.

Marcysia zemdlała na ręku Józiaka, który z płaczliwym jękiem całował spracowane dłonie zmarłego.

— Przenajsłodsze imię Jezu! Nie doczekał oto człeczysko ani ślubu córki, ani nawet imienin na świętego Szczepana. A wróżył se, precz wróżył od dawna.

— Ano, już tam Krakowiak rozmawia z Dzieciątkiem Bożym — rzekł zakonnik, któremu łzy gradem opadły na habit.

— Prawdę powiedział, że nas coraz mniej — szepnął doń Paweł, który ile razy spojrzał na poczciwą, dziobatą twarz, na grube rysy już mgłą śmierci owiane tego zacnego stworzenia, co samym tylko sercem żyło na świecie, płakał rzewnymi łzami, którymi człowiek gorącego serca, ale zimniejszej duszy nie szafuje tak często.

Maciuś jak słup stał przy drzwiach nieruchomy.

Ledwie od ojca odszedł doktor, musieli go przyzwać do córki. Biedactwo rozchorowało się straszliwie.

I tak po biesiadzie serdecznej, w pogodną noc grudniową, wśród dobrych ludzi, smutek i żałoba w domku na Głębokiej, gdzie cztery lat temu przy dwóch obłudnych współbiesiadnikach takie było życie i wesołość. Trudno! I źli, i dobrzy zasypiają co chwila snem wiekuistym. Po dobrym jednak zostaje tchnienie niebiańskie, co podnosi i uzacnia dusze pozostałych; łzy dlań wylewane wdzięcznie zbiera duch jego, czuwa wspomnieniem i przykładem nad gromadką przyjazną, w samej śmierci jeszcze czerpającą popęd do lepszego życia, bratając się żalem, współczuciem i tą pewnością świętszego, piękniejszego świata, gdzie swoi się ujrzą i połączą znowu.

Nad samym rankiem dopiero wrócił Paweł do siebie. Po tylu wzruszeniach nie mógł zamknąć oczu i kiedy słońce zajrzało do stancyjki, jakoś mu teraz smutno przez zamarzłe szyby oświeciło jej samotność, którą jednak tak lubił, tak nawykł do niej. Nieledwie machinalnie sięgnął do stolika przy łóżku i wydostawszy pomięty liścik Anieli, podczas choroby otrzymany, po setny raz przeczytał te słowa:

„Mieliśmy wyjeżdżać pojutrze za granicę. Dowiedziawszy się, żeś pan zachorował, wstrzymałam jeszcze wyjazd, badają mnie tu, dlaczego. Na miłość boską, donieś mi, jak się masz, bo jeżeli natychmiast nie odbiorę odpowiedzi przez Grzybińską, nie bacząc na nic pojadę sama do Warszawy i muszę cię widzieć koniecznie. Znając mnie wiesz pan, że dotrzymam słowa, zlituj się więc nade mną i nie zwlekaj odpowiedzi."

Odpisawszy jej, że prawie już zdrów zupełnie, o mało recydywą nie opłacił szlachetnego kłamstwa... Aniela odjechała do Włoch z mężem i siostrą. Chociaż podczas jej nieobecności miał jechać do Gierzejów, ukończyć budowę kaplicy, archanielskich oczu może już nie zobaczy nigdy... wczoraj znów był świadkiem śmierci poczciwego człowieka... smutniej mu było coraz w samotnej stancyjce. Odezwały się dzwony, głoszące Narodziny Pańskie. Ubrał się i poszedł do kościoła.

V

W dwa dni potem znak żałobny* i okólnik z cechu wezwał majstrów i czeladź na pogrzeb Szczepana Szczepaniaka, majstra kowalskiego. Bractwo cechowe i bractwo Najświętszej Panny Różańcowej, gdzie był wówczas dwa lata podskarbim, wystąpiło ze świecami. Z Rybaków, z Nowego Miasta, z Bugaju, z Zakroczymskiej, z Freta, z Samborskiej, Konwiktorskiej itp. pełno rzemieślników, z których wielu nieboszczyk trzymał dzieci do chrztu, zaległo plac przed Dominikanami, gdzie spoczywało ciało. Trzy konwenta poszły aż na cmentarz przed trumną poczciwego i bogobojnego rzemieślnika.

Marcysię prowadził Józiak i Paweł, ale zaledwo kilka kroków uszła, zemdlała, i Maciusiowa, wioząc ją w dorożce, musiała trzeźwić co chwila sierotę, która ojca kochała nad życie, i tak jak on, każde uczucie głęboko biorąc do serca, całą istotą bolała nad największą stratą, jaką w życiu poniosła. Ojciec Jakub, śpiewając z księżmi pieśń żałobną, oglądał się co chwila na nią i na Józiaka, jakby poczuwając się do zastąpienia im zmarłego, co go jak brata serdecznie umiłował za życia. Kiedy już trumnę spuszczono do dołu, a Józiak, Paweł i kobiety zaledwie zdołały wstrzymać Marcysię, która się rwała do grobu, ojciec Jakub znów i Maciuś perswadowali Jakubowej.

— Ano, po co to — lepiej zostawić córce na pamiątkę.

— Nieboszczyk kum kazał mi wyraźnie, kiedy jeszcze przed powrotem Józiaka dobrze był chory: „Pamiętaj, Jakubowa, żeby ze mną krzyż razem pochować!" A przenajsłodsze imię Jezu, i nie mam dotrzymać słowa poczciwemu człowiekowi, świeć, Panie, nad jego duszą! — zawołała podnosząc w ręku srebrny znak żołnierski na niebieskiej wstążce*, który, nachyliwszy się nad dołem, z głośnym łkaniem spuściła na trumnę.

Padła ziemia garściami i łopaty grabarskie stuknęły o wieko... Marcysię gwałtem uprowadzili. Dopiero za rogatkami zobaczyła, że ją prócz kobiet i Józiaka prowadzi Paweł, któremu przypomniała ostatnie słowa Szczepaniaka, szepcząc ochrzypłym od płaczu głosem:

— Bóg zapłać, poczciwy panie budowniczy!

Tuliła się do Józiaka, co jej teraz miał zastąpić wszystkich na świecie, a sieroctwo zobopólne jednoczyło ich jeszcze bardziej. Lecz dopiero za rok i sześć niedziel mogli stanąć przed ołtarzem.

Na Dzikiej ulicy spotkał ich dorożkę dopiero teraz jadący na pogrzeb z matką Gulmańcewicz, który dowiedział się o śmierci starego od Pawła. Poznała ich Marcysia i zimno odkłoniła się obojgu. Marcel niechętnym okiem patrząc na Józiaka, towarzyszącego dziedziczce domku na Głębokiej i przy tym zapewne gotóweczki niemało, kiwał i wołał na Pawła, że wujenka chce z nim pomówić, ale Paweł nie chciał opuszczać ludzi, dla których był życzliwszy niż dla kuzynów i którzy go po bratersku kochali.

Po pogrzebie, na piwie u Kaźmirusa przed rogatkami Powązkowskimi, majstrowie Polacy i nawet Niemcy, czeladź, członkowie bractwa, jednozgodnie żałując i słuszność oddając zmarłemu, radzili o córce, jakby to nad nią rozciągnąć opiekę i kuźnię dalej prowadzić, domek wyporządzić. Maciuś, który, zajmując się pogrzebem, później przybył z cmentarza, podziękowawszy im jako daleki krewny Marcysi, upewnił przy tym, że jej narzeczony, wybrany jeszcze przez ojca, pan majster Sierocki urządzi zapewnie to wszystko sam jak najlepiej.

1. Chrystus lany z mosiądzu lub żelaza, przy obiegniku od cechu zawsze go majstrom przynoszą. (Przyp. autora.)

VI

Żyjąc znowu przez długi czas tylko z łaski matki, która z powodu jego choroby porzucić musiała wyborne owo miejsce wyrobione przez Pawła, Marcelek sprzykrzył sobie wkrótce ferułę życiodawczyni i najął na Freta obszerniejsze, kawalerskie mieszkanie z Kociem, któremu paręset złotych, wygranych w hoteliku na Koźlej za pomocą lipiny i trzynastki od niewinnego farmaceuty z prowincji zdającego egzamen na subiekta, tyle dodało otuchy, że powoli zaczął ściągać do siebie niektórych rycerzy sztosa i diabełka, i nawet z bawarii, z kawiarń drugorzędnych i tym podobnych zakładów — rozmaite ryby.

Połów bywał bardzo liberalny, bo zdarzyło się czasem, że która z nich zdjęła w przedpokoju i płaszcz liberyjny — zasiadła do stolika w kożuszku poszytym grubym suknem szaraczkowym lub też w malowniczym chałesie, który w ogóle zawsze się tam wkręca, gdzie jakiekolwiek czuje pieniądze.

— Ja tam nie pytam, kto oni tacy, aby tylko uczciwi i mieli trochę gronia — mawiał Kocio do szlafkamrata, który się krzywił czasem z powodu tych kundmanów, lecz którego nieznacząca a gładka fizjonomijka, francuskie wyrazy mieszane ustawicznie i lepsze niby obejście potrzebne było dla zakładu — dodając mu znaczenia i poloni.

— Masz ty, sakr-panie, fersztand do stu set rac i moździerzy — dodawał eks-tamburmażor poprawiając sobie plaster na oku.

Od niejakiego czasu porozumiawszy się znów z Kociem na drodze jamai, którą im się więcej poznaje, tym się bardziej do niej nawyka, on to mu głównie doradził ten kierunek połowu i pełnił często obowiązki wprowadzacza na zebrania, do których należał czasem i pan Baltazar Jabłuszko, ale to tylko do wyborowych.

Przez parę miesięcy szło dosyć pomyślnie. Marcelek znów jak lalusia ubrany bywał co dzień u pani Domci, raz na dwa tygodnie u matki, nie zajrzał do Pawła, któremu na ulicy kłaniał się lekko, z całą wyższością lakierków i modnego kapelusza, a marzył jak i przedtem o ulubionym przedmiocie: o bogatej jakiej niebiance, której pobłażał w myśli nawet siedmdziesiąt wiosen.

Wtem... jakiejś rybie w kożuszku, kiedy obcięta i podcięta wracała do domu, a gospodarz odprowadzał, zginął trzosik; któremuś przedpokojowemu powiernikowi od sędziwej hrabiny Protojodureckiej ulotnił się podczas gry zegarek i mimo najściślejszej rewizji przez gospodarza zarządzonej nie dał się odszukać. Kiedyś znów Chałkowi Barbones, przyjacielowi Porucznika, Jabłuszki i Kocia, wiernemu jego partnerowi w domino, zakrwawiło się serce, że go nie przypuścił do motii, a ograł co do grosza na siódemkę aplikanta na woźnego przy kasie, który Bóg wie skąd przyniósł kilkadziesiąt rubli; kiedyś mu nawet Porucznik powiedział:

— Ej, sakr, Kociu, nie tak od razu na bagnety! Z jamają ostro można, bo milczy, ale z przyjaciołmi prezentuj broń, do miliona karabinów... mają, widzisz, ozór, sakr, ozór... a z gośćmi po czwartacku: jeden chaps, drugi myk, trzeci ślad zamiata... Czujesz?

— E, pleciesz! Kto mi tam czego dowiedzie? Powiedziałem sobie, że będą pieniądze, i będą... No, jeszcze po piątym, do ciebie, stary! Ulep alembik! Trzeci numer! — odrzekł Kocio, na którym już i przy obcych ani śladu nie znać było dawnej grzeczności, tylko milczał jeszcze bardziej przy grze i po grze.

— Pij zdrów, sakr, spuście! Ale rejterada, póki czas... bo oto widzisz i Baltazar zwąchał, że się tu nie pokazuje, i Gulmańcewicz chce się wynieść, i Chałek cóś tam szczeka.

— Czy ci ten baran Gulmańcewicz wspominał, że się chce wynieść, a o Chałku z pewnością słyszałeś?

— O Gulmańcewiczu bąknął cóś Baltazar... pewno smyka Domcia namawia, bo on tam czasem bywa u niej, a Chałek to mściwa kanalia.

— No, no, po jednym jeszcze. Zdrowie Domci! — zawołał Kocio robiąc szczękami gwałtownie. Podrapawszy się po krostowatej twarzy, aż mu krew popłynęła, rzucił się na kanapę.

Porucznik odszedł.

Wkrótce potem wrócił z miasta Marcelek i zdejmując świeże rękawiczki poczęstował go ciastkami, których nie chciała jeść Domcia, bo ją zęby bolały.

— Ja cię tu lepiej poczęstuję! — wrzasnął rozwścieczony gniewem i jamają szlafkamrat, który potrzebował na kimkolwiek wywrzeć złość zebraną.

I wymówiwszy mu, że nie płacąc za mieszkanie, utrzymując się i strojąc z jego pracy, z motyjek przy grze, jeszcze obłudnie chce mu szkodzić za oczy, wynosić się jakby od zbrodniarza jakiego, przylepił mu cybuchem kilka uczciwych smarowań. Darmo Marcelek klął się ze łzami, że ani myślał się wyprowadzić, na próżno robił skoki ortopedyczne, błagał go, żeby szanował nowy paltonik — puszczono go dopiero, aż się cybuch połamał w kawałki.

— Idź teraz na złamanie karku, z ciastkami twymi razem, słodkiewiczu! — zawołał śmiejąc się pogardliwie z łez na składnej twarzyczce, w którą jeszcze cisnął papataczem i babką śmietankową.

— O pójdę, moi j'irai, Monsieur Kocio — odrzekł Gulmańcewicz podnosząc pomięty kapelusz. — Moi j'irai, Monsieur! — powtórzył na wschodach, poprawiając nieład ubioru i płacząc ze złości. „Moi j'irai dans 1'instant même" — pomyślał wyszedłszy na ulicę i pędem pobiegł do Jabłuszkowej.

Frycówka ta jeszcze pijaka nie zadowolniła. Poszedł na domino, gdzie wiedział, że zastanie Chałka, zaprosił go do siebie na jamaję i puścił w taniec jeszcze energiczniejszy niż Gulmańcewicza. Dopiero położył się spać.

Obudziwszy się wieczorem, wytrzeźwiony zupełnie — jak przez mgłę pamiętał o tym, co zaszło — humor mu wydobrzał, palce nabrały gibkości. Ćwicząc się nową talią w różnych zagadnieniach gry wyższej, czekał na gości. Przyszło kilku — bank już gotów, poniterzy stawiają, wtem zabrzękło na wschodach, niepostrzeżenie weszła policja, zabrała bankiera i ponotowała nazwiska obecnych.

Wyszły skądsiś na jaw historyjki rozliczne: Barbones przyprowadził Żydków, którym kilka razy podejrzane rzeczy sprzedawał; wezwany na świadka Marcel nadmienił coś o elementarnych sposobach łowienia ryb, o trzosiku, który Kocio wróciwszy w nocy wysypał myśląc, że śpi szlafkamrat, co chrapał dla niepoznaki... i Kocio pojechał na Pawiaka, według przepowiedni Jabłuszkowej. Wierny atoli przyrzeczeniu, chcąc się zemścić za wyznanie o trzosie, przyznał, że go sam wyciągnął, ale podzielił się zarobkiem i dał go do schowania Marcelkowi, który, chcąc się uniewinnić, na niego wszystko zwalił. Nie ograniczając się na tym, jeszcze go oskarżył o wykradzenie pugilaresu Porucznikowi i powoływał się na tegoż świadectwo, co schwytawszy go na gorącym uczynku, przez wzgląd jedynie na młodość, wybaczył mu. Szczęściem, Porucznik prysnął gdzieś z Warszawy, ale utworzyła się sprawa, w której co chwila powoływano Marcela. Kocio co dzień nowe zarzuty wymyślał. Jedynie przez wpływy matki, która ostatek pieniędzy, suknie i meble pozastawiała, aby wyratować jedynaka, i przez stosunki Pawła udało się mu wypłynąć jako tako.

— Ach! Boże, to kara wielka! ale też może i ostatnia nauka dla Marcela; widzisz, mon enfant, jak to źle nie słuchać matki i wdawać się z ludźmi tak nisko położonymi — mówiła mu raz matka.

— Ma chère maman! Strzeżże mnie, Boże, czybym się z nimi wdawał, gdybym miał, przypuściwszy, choć te dwanaście tysięcy, co mama na proces straciła.

— Mon cher Monsieur Paul! Wpłyńże tam pan na niego, pomieść go gdzie, zmiłuj się!

— Proszę mamy, co tam Polunia trudzić? Budowniczym ani urzędnikiem, ani uczonym nie myślę być. Zresztą już sobie teraz poradzę; prosiłbym tylko mamy teraz o kilka rubli, a może ty, Poluniu, mógłbyś mi pożyczyć?

— Ostatnie! — rzekł Paweł rzucając mu trzy ruble. — Radźże sobie i bywaj zdrów raz na zawsze — dodał spojrzawszy litośnie na wujenkę.

VII

Marcelek tak zaczął jakoś radzić sobie, że się znów wprowadził do Jabłuszków, z Chałkiem Barbonesem oraz innymi ejusdem farinae przestawać zaczął często; pomagał Baltazarowi w sprawach; kręcił się także modnie ubrany pomiędzy hulaszczą młodzieżą; od Domiceli z Papierowskich wypełniał zlecenia rozmaite: chodził do lombardu, gdzie zastawiwszy rzeczy interesanta dawali mu pieniądze, co ich nic nie kosztowały, za które by płacił cztery od sta na rok, a brali cztery od sta na tydzień; konferował z Moramszą i ze znajomymi jej innymi kobietami. Sprytnie zaś wypełniał to wszystko, wyprzystojniał znów, zmężniał na dobrym stole Baltazarów. Domicela od dawna już dzień w dzień swarzyła się z mężem słowami i rękami. Któregoś ranka, przywiedziona do ostatniej pasji zazdrosnym wymysłem na nią o Marcela i stłuczoną wazą kryształową, na którą Jabłuszko w uniesieniu dysputy pchnięty, szanownym czołem rozbił na połowę, rzekła doń łagodnie:

— Zabieraj swoje manatki, co moje, zostaw i wynoś mi się stąd, niedołęgo, bo nie ręczę za siebie!

— Jestem nie wiedzieć kim, Domciu... czy wiesz, co mówisz, aniołku! Daję najświętsze słowo honorowe, oszalałaś chyba.

— To za ten wymysł jeszcze dziś mi się wyniesiesz, rozumiesz?

— Ależ co? Domciu? Zastanów się, koteczko! Czy się tak mówi do męża, do najprawdziwszego, najślubniejszego męża?

— Piękny mi mąż! Kto więcej zarabiał? Czy ty swoim wielkim rozumem i sprawami głupimi, czy ja?

Kto więcej wydawał na dom? Kto cię uczył rozumu? A, ty niewdzięczny, i śmieć mnie posądzać... Otóż na złość, kiedy tak, to niechże już będzie, jak powiadasz, najprawdziwsza prawda... Wolę przystojnego, młodego chłopca, co mnie będzie kochał, niż starego niewdzięcznika... Idź sobie, grzybie, na grzyby, a ja za rok będę panią Gulmańcewiczową, może to nieco piękniej niż Jabłuszkową.

— Ależ, kobieto, pomnij, z jakiego cię stanu pojąłem... przed ołtarzem najoczywiściej przysięgaliśmy sobie, Domicelko!

— Co ty mi tam stan będziesz wymawiał, twój był może gorszy niż teraz Kocia, i gdybym nie uprosiła sędziów, nie poświęciła się, rozumiesz, za ciebie, to byś może brzękał podwiązkami w szarej kurcie. A myślisz, że nie dostanę unieważnienia małżeństwa? żem biorąc ślub nie myślała zaraz o tym, żeby go zerwać, jak mi się sprzykrzysz. Ho... ho, naprzód, braliśmy ślub w niewłaściwej parafii, potem, dowiodę, że...

— Jestem nie wiedzieć kim, Domicelko, nie przyprowadzaj mnie do wściekłości — wołał Baltazar podskakując i tupiąc koszlawymi nogami.

— Zamiast wściekłości, bierz, co twoje, dziesięć tysięcy oddałam ci i nie masz żadnej pretensji, a reszta mój zarobek, święcie mój.

— Czterdzieści... czterdzieści tysięcy! — wołał pieniąc się Jabłuszko. — Czterdzieści tysięcy, ty zbrodniarko! Ja cię nauczę, ja ci pokażę!

— Ty mi grozisz? A, tego już zanadto... Panie Marcel, panie Marcel! chodź no pan tutaj... Ten stary nikczemnik śmiał mnie skrzywdzić, uderzyć, stłukł wazon, grozi, że mnie zabije, jesteś pan świadkiem, gwałtu! — wrzasnęła przeraźliwie, aż się rozległo po całym domu. Tymczasem z Marcelem, w pyszny fioletowy szlafrok przybranym, wypchnęła go za drzwi, które na klucz zamknęła.

Tonący brzytwy się chwyta. Zrozpaczonemu Jabłuszce przyszedł pomysł udać się do matki Marcela i błagać ją, żeby syn mógł się wyprowadzić od nich.

Staruszka, pochylona, siwa już zupełnie, przygłuchła, mieszkała na ulicy Starej, obok kościoła Sakramentek. Z trudnością mogąc się utrzymać ze szczupłej emeryturki, z której nieraz synowi musiała coś udzielić, wystarała się za pomocą Pawła o pozwolenie na niższą pensję płci żeńskiej i miała kilkanaście przychodnich panienek, którym najwięcej sama początkowych nauk udzielała.

Poznawszy Jabłuszkę, którego nie chciała znać, chociaż syn mieszkał u nich, okulary rogowe i książka do nabożeństwa upadły jej na ziemię, drgnęła spazmatycznie i lękliwie patrząc, czy służąca czasem nie wyszła, zapytała, czego sobie życzy.

— Ach! najłaskawsza pani Kontrolerowo, jestem nie wiedzieć kim, czy pani zbawić mnie nie możesz, a ja pani nie zrobić przysłużki! — zawołał Baltazar padając jej do nóg.

Opowiedziawszy całą litanię cierpień, dodał ze łzami:

— Pani Kontrolerowo, spraw to pani, żeby się wyprowadził, a daję najświętsze słowo honorowej uczciwości, że dam oto te dziesięć tysięcy, które w listach zastawnych mam przy sobie, złożę u trzeciej osoby dla pani. Zobowiązanko spiszę najświętsze, a dziesięć tysięcy, najczcigodniejsza z najczcigodniejszych pani, to więcej znaczy dla pana Marcela niż kobieta starsza od niego, nieodpowiednia pod względem edukacji i rodu, pani baronowo dobrodziejko, boć po ojcu masz pani prawo do tego tytułu.

Kontrolerowa wahała się długo i znęcona nareszcie dziesięciu tysiącami, którymi uniknęłaby wymówek o dwanaście utopionych w procesie, co przypominał jej syn zawsze, odwiedzając raz na miesiąc, napisała do niego, że jest chorą i chciałaby go widzieć.

Marcel nie przyszedł na wezwanie matki, a kiedy w rok potem ostatni z Gulmańcewiczów brał ślub z Domicelą z Papierowskich, primo voto Jabłuszkową, Barbara z Kalbfleischów, ulegając prośbie jedynaka, zaprowadziła ją do ołtarza. Ale to tylko na tę jedną uroczystość zawezwano matkę. Kiedy przyszła czasem ich odwiedzić, służąca na rozkaz pani prawie zawsze odpowiadała, że nie ma państwa w domu, a Marcel, nieraz rozwalając się w dorożce z energiczną swoją połowicą, nie poznawał i nie kłaniał się pochylonej, drżącej kobiecie w czarnej lichej sukni, z książką pod pachą idącej chwiejącym krokiem do kościoła lub z kościoła do domu.

VIII

— Józiaczku! trzeba zdjąć pięknie czapeczkę, bo to domek Boży, synku! — mówiła przystojna bardzo kobieta do trzechletniego chłopaczka, po krakowsku ubranego, stając koło kościoła Panny Marii.

— A Przenajświętsza Panno Sokalska, toćże on to już rozumie, nie bój się, pani Marcysiu, strach, jaki mądry chłopulek — odparła staruszka w schludnym przyodziewku, jak gołąb siwa, a jak struna wyprostowana, która go prowadziła za rękę.

O parę kroków za kobietami szło dwóch mężczyzn: rozmawiali żywo.

— Mówię panu budowniczemu, że jakby cień dawnej pozostał, tylko te same oczy zawsze piękne, smutne i poczciwe. Pan Beleński prawie nic się nie zmienił, a siostra jej, ta dawna panna Karolina, ma już synka prawie tak sporego jak mój, mąż jej ślepy na jedno oko, ale grzeczny jakiś bardzo człowiek. Ach! jakże mnie wypytywali, jak ciekawi pana obaczyć! Pójdzie pan tam jutro, panie Pawle? — pytał mężczyzna silnej budowy, z mocnym, ciemnym zarostem.

— Wątpię, mój bracie! Mam tyle zajęcia, że nie wiem, czy mi czas pozwoli — odparł Paweł, na którego spokojnej twarzy czas i praca naznaczyły poważniejsze ślady, chociaż oczy i usta młodzieńczy, swobodny wyraz ożywiał.

— To może w tych dniach! bo zabawią dłużej. Obstalowali u mnie cały nowy garnitur mebli do dwóch pokoi.

— Nie wiem, czy będę mógł i w tych dniach.

— Zlituj się pan, panie Pawle! Choćby się kto nawet gniewał, to przez kilka lat i o gniewie się zapomni, a przecie kochają tam pana jak brata.

— Musiałbym, widzisz, sprawiać sobie frak, a mój już bardzo stary, ostatni raz miałem go na sobie, kiedym wam dziecko trzymał do chrztu. Swatano mnie kiedyś z panną Karoliną. Jak mnie zobaczy jeszcze kawalerem, nieco szpakowatym, to gotowa i naśmiać się ze starego — rzekł z uśmiechem, poprawiając sobie gęstą czuprynę, srebrzącą gdzieniegdzie przy końcach.

— Nic nie pomoże! Pan Beleński i brat pani Karoliny wiedzą, gdzie pan budowniczy mięszka, i zmuszą pana.

— To najmniejsza, panie majstrze Sierocki! Zresztą zobaczę — odparł Paweł, któremu słowa towarzysza przypominały cały dramat uniesień, opasany uroczym wiankiem lat młodzieńczych. Ale u męża poświęconego całą duszą zawodowi i pracy dramat ów, nawet wśród marzeń samotnych, przybierał coraz bardziej właściwe cechy wspomnienia, za które wdzięczne było serce, a czynny umysł i wyrobiona w cierpieniu dusza spoglądała tęsknie i coraz spokojniej na tę chwilę niepowrotną.

Mówiąc tak, zaszli powoli aż nad Wisłę, gdzie to kiedyś stał domek Szczepaniaka. Dziś ani już śladu ulicy ni domku.

Szary pas rzeki, iskrzący od majowego słońca, oblewał jak dawniej puste teraz wybrzeże, a za nią tuż bielił się kościołek praski i krzyż wysoki na piaskach wzniesiony.

— Przenajświętsza Panno, żeby też choć zdziebko zostało z naszego gniazdka! — zawołała płaczliwie Jakubowa.

Mały Józiak zaczął biegać po zieleniącej murawie, matka jego obtarła oczy patrząc miłośnie na męża, co zadumany stanął przy Pawle.

— Ano, niech będzie pochwalony! — odezwał się głos ojca Jakuba, który dostrzegłszy ich z daleka, szybko ku nim podążał. — Bóg zapłać, że poczekaliście państwo na mnie! Wracam ano z Powązek. Akacja ślicznie rozkwitnęła na mogile twojego dziadka, chłopaczku!