David Herbert Lawrence

CZŁOWIEK, KTÓRY UMARŁ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1

2

CZŁOWIEK, KTÓRY UMARŁ

Lawrence David Herbert

1

W pobliżu Jerozolimy żył wieśniak, który pewnego razu kupił sobie koguta. Kogucik wyglądał dość żałośnie, ale z początkiem wiosny, nim figowce wypuściły nowe liście, szyja lekko mu się wygięła i pokryła ogniście pomarańczowymi piórami.

Wieśniak był ubogi, mieszkał w glinianej chacie i oprócz małego, obskurnego podwórza z pojedynczym drzewem figowym nie miał nawet skrawka własnej ziemi. Pracował ciężko w winnicy, w gaju oliwnym oraz na polu, uprawiając pszenicę swojego pana, a potem wieczorem wracał dróżką do chaty. Widok kogutka napawał go dumą. Po ogrodzonym podwórzu biegały również trzy niepozorne kury, które znosiły małe jajka, często traciły swoje mizerne pióra i brudziły dosłownie wszędzie; w rogu zaś, pod słomianym dachem, stał niemrawy osioł, którego czasem wieśniak brał ze sobą do prac w polu, a czasem zostawiał w domu. Żona wieśniaka, młoda kobieta o czarnych brwiach, niewiele miała do roboty. Rzucała kurom garść ziarna albo resztkę rozgotowanego owsa i żęła sierpem trawę na paszę dla osła.

Młody kogucik wyrastał na wspaniałego koguta. Dziwnym kaprysem losu, mimo że przyszło mu żyć na małym, brudnym podwórzu w towarzystwie trzech wyleniałych kur, stawał się coraz piękniejszym ptakiem. Nauczył się wyciągać szyję i wysokim pianiem odpowiadać na pianie kogutów żyjących za ogrodzeniem, w świecie, o którym nic nie wiedział. W jego głosie był niespotykany, płomienny żar, który podsycało jeszcze dochodzące z oddali pianie innych kogutów.

— Jak ślicznie śpiewa — szepnął wieśniak, wstając z łóżka i wciągając przez głowę koszulę.

— Poradziłby sobie i z dwudziestoma kurami — odparła jego żona.

Wieśniak wyszedł na podwórze i z dumą popatrzył na młodego kogutka. Zuchwały, barwnie upierzony ptak zdążył już się dobrze zaznajomić z trzema wynędzniałymi kurami. Stał teraz z przechylonym łebkiem słuchając wyzwania, jakie rzucały mu niewidoczne za ogrodzeniem koguty z nie znanego mu świata: widmowatych głosów, tajemniczo piejących z otchłani. Nieustraszony, odpowiedział im dźwięcznym, buńczucznym pianiem.

— Któregoś dnia wyfrunie stąd — westchnęła żona wieśniaka.

Zwabili więc ptaka ziarnem, po czym — choć dzielnie walczył, trzepocząc skrzydłami i drapiąc pazurami — schwytali go i omotali mu nogę sznurkiem, dla pewności owijając go wokół ostrogi; drugi koniec sznurka przywiązali do słupa podtrzymującego słomiany dach w rogu podwórza.

Kiedy go puścili, kogutek ruszył przed siebie dziarskim, pełnym oburzenia krokiem, a gdy już nie mógł iść dalej, szarpnął spętaną nogą i przewrócił się; przez chwilę szamotał się bezradnie na brudnej ziemi, budząc popłoch wśród trzech wyleniałych kur, po czym wzbijając się niezdarnie, odzyskał równowagę i stanął zamyślony. Wieśniak z żoną śmiali się do rozpuku. Młody kogutek słyszał ich śmiech i ze smutkiem pojął — jakby od dawna przeczuwał swój los — że jest na uwięzi.

Przestał biegać radośnie, stroszyć pióra, muskać je dziobem. Chodził posępnie po terenie ograniczonym długością sznurka. Nadal jednak połykał najlepsze kąski jedzenia i czasem, jak dawniej, odstępował wybrane smakołyki kurze cieszącej się w danej chwili jego względami. Z porywczym zapałem rzucał się wciąż na każdą kurę ze swojego haremu, która zbliżała się, niby przypadkiem, wabiąc go dyskretnie. I wciąż buńczucznie odpowiadał na pianie innych kogutów, które z nadejściem poranka rozlegało się dokoła.

Jednakże połykał teraz jedzenie z jakąś ponurą żarłocznością, a w sposobie, w jaki dopadał wystrzępione kury. była zwycięska zawziętość. Z jego piania znikło to dźwięczne, złociste brzmienie. Był przywiązany za nogę i dobrze o tym wiedział. Sznur zniewolił mu ciało, serce i duszę.

Ale wolę życia miał nie spętaną. Krępujące go więzy musiały pęknąć. I tak pewnego ranka, kiedy obudził się tuż przed świtem i poczuł nagły przypływ siły, zatrzepotał skrzydłami i wzbił się nad ziemię. Sznur zerwał się. Ptak wydał dziki, przedziwny skrzek i z furkotem wzniósł się na płot, skąd zapiał głośno i przeraźliwie. Tak głośno, że wyrwał ze snu wieśniaka.

Tego samego ranka, o tej samej godzinie, pewien człowiek zbudził się z długiego snu, w którym był pogrążony. Obudził się zdrętwiały i zziębnięty w grobowcu wykutym w skale. Kiedy spał, ból przeszywał jego ciało, a teraz, gdy się zbudził, ból nadal nie ustępował. Nie otwierał oczu, ale wiedział, że nie śpi, że leży skostniały z zimna, sztywny, obolały i związany. Twarz miał przykrytą zimną tkaniną, nogi mocno skrępowane. Tylko ręce miał wolne.

Zdawał sobie sprawę, że gdyby chciał, mógłby się podnieść. Ale nie chciał. Po co wracać ze świata umarłych? Na samą myśl o ruchu poczuł, jak gdzieś w głębi trzewi zbiera mu się na mdłości. Smuciła go ta dziwna, niezrozumiała przemiana, jaka się w nim dokonała: ten powrót do świadomości. Nie pragnął tego. Chciał być z dala od wszystkich i wszystkiego, tam gdzie nie docierają wspomnienia.

Coś jednak do niego wróciło, niczym list, który wraca do nadawcy; wiedział o tym i leżał ogarnięty mdłościami. Wtem jego ręce drgnęły. Podniosły się zimne, ciężkie, poranione. Podniosły się, żeby usunąć z twarzy tkaninę i rozluźnić więzy u ramion, po czym opadły wzdłuż ciała, ciężkie lodowate, zdrętwiałe, zmęczone tak minimalnym wysiłkiem, niechętne do dalszego ruchu.

Z twarzą nie osłoniętą i oswobodzonymi ramionami znów pogrążył się we śnie i leżał jak martwy, spoczywając w zimnej nicości śmierci. I prawie udało mu się to znów osiągnąć: wejść w tę zimną, totalną nicość bycia poza światem.

Nagle jednak, kiedy był jej bliski, ręce trapione dojmującym bólem w nadgarstkach uniosły się i zerwały więzy krępujące kolana; stopy poruszyły się, lecz tułów nadal leżał zimny i nieruchomy.

Po pewnym czasie uniosły się powieki. Oczy ujrzały mrok. Niezmienny mrok! Choć może dostrzegły też mały, blady promyk natrętnego światła, podważający wieko ciemności. Mężczyzna nie potrafił podnieść głowy. Powieki zamknęły mu się. I znów nastał mrok.

Nagle poruszył się lekko i wielki świat zawirował. Bandaże opadły. Poczuł ciasnotę kamiennych ścian i zaznał nowej niedoli, jaką jest uwięzienie. Cienka nitka światła rozdzierała mrok. Z siłą zrodzoną z protestu mężczyzna pochylił się do przodu i oparł wątłe ręce na ścianie tuż obok szpary, przez którą wlewało się światło.

Czuł przypływ siły, tak, siły zrodzonej z buntu. Wtem rozległ się huk i fala światła rozproszyła ciemności. Człowiek, który umarł, siedział pochylony w grobowcu, zwrócony twarzą do zalewającej go niczym powódź jasności. Blask raził go w oczy, choć ledwo nastał świt. Przenikliwa ostrość budzącego się dnia oznaczała powrót do życia.

Powoli, ostrożnie, jak ciężko ranne zwierzę, wyczołgał się ze skalnej jamy. Przesiąknięte wonnościami bandaże i całun, którym był okryty, zsunęły się na ziemię. Wsparty o skałę przysiadł, pragnąc znaleźć zapomnienie. Kiedy jednak spojrzał na swoje stopy, okaleczone i poddane okrutnym torturom, na chude nogi i na ziemię, po której miały już nigdy nie stąpać, przeszył go tak niewyobrażalny ból — ból, jaki towarzyszy utracie wszelkich złudzeń — że pod jego wpływem wyciągnął poranioną dłoń, przytrzymał się występu grobowca i wstał.

Powrót do życia! Powrót do życia po tym wszystkim, co się stało! Pod nogami spostrzegł lniane bandaże: pochylił się, podniósł je z ziemi, po czym starannie złożył i umieścił z powrotem w skalnym grobowcu. Następnie zarzucił na ramiona nasycony wonnościami całun, owinął się nim i ruszył przed siebie, w bladość zimnego poranka.

Był samotny jak nigdy przedtem, ponieważ jednak miał za sobą śmierć, samotność nie mogła go już dotknąć.

Przepojony bezmiernym smutkiem, smutkiem z powodu utraty złudzeń, mężczyzna szedł skalistym zboczem, przy każdym kroku wzdrygając się z bólu. Minął śpiących na stoku żołnierzy, którzy owinięci wełnianymi płaszczami leżeli pod krzakami dzikiego wawrzynu. Bosy, milczący, o poranionych nogach, okryty białym, lnianym całunem, przyglądał im się przez chwilę. Patrzył na ich odrażające, bezwładne cielska i ciężkie kończyny i w pewien sposób współczuł im. W obawie, żeby się nie zbudzili, pospiesznie skręcił w stronę drogi.

Nie mając dokąd się udać, opuścił położone na wzgórzach miasto. Powoli się od niego oddalał; mijał drzewa oliwne, pod którymi rosły zioła, bujna trawa, a także fioletowe anemony, o pochylonych lekko w chłodzie poranka kielichach. Był to świat, jaki pamiętał, świat przyrody tonący w zieleni, urzekający tęsknym nawoływaniem słowika ukrytego w krzakach przy strumyku, świat dni i nocy, który nigdy nie umiera, a w którym on umarł.

Szedł przed siebie na pokaleczonych nogach, świadom, że nie należy ani do tego świata, ani do tamtego, z którego powrócił. Ani martwy, ani żywy, z otwartymi oczami, lecz nie widzący, oddalał się wolno od granic miasta, dumając nad tym, dokąd i po co tak wędruje; coś jednak pchało go naprzód — jakieś niejasne, choć głębokie uczucie zawodu, jakaś silna wewnętrzna potrzeba, z której nawet nie zdawał sobie sprawy.

Kiedy idąc tak, półprzytomny, mijał kamienny mur otaczający gaj oliwny, w pobliżu rozległo się dzikie, przeraźliwe pianie, które wyrwało go z odrętwienia i przejęło dreszczem; miał niemal wrażenie, jakby raził go piorun. Na zwisającej nad drogą gałęzi siedział czarno-ognisty kogut ze wspaniałym, czerwonym grzebieniem, przez gaj zaś, położony nieco na wzniesieniu, biegł wieśniak w szarej, wełnianej koszuli. Nagle zieleń zatrzęsła się i pomarańczowy ptak trzepocząc lśniącymi skrzydłami zeskoczył na ziemię.

— Złap go, panie! — zawołał wieśniak. — Złap mojego koguta!

Mężczyzna, do którego skierowane były te słowa, uśmiechnął się lekko pod nosem i szeroko rozpostarł ramiona, białym całunem zagradzając drogę uciekinierowi. Kogut z piskiem i furkotem odskoczył w tył, wieśniak rzucił się w przód, rozległ się straszliwy trzepot ptasich skrzydeł, posypały się pióra i po chwili wieśniak trzymał mocno pod pachą małego zbiega, który nerwowo wyciągał szyję, wytrzeszczając okrągłe oczka.

— Uciekł mi — wyjaśnił spocony wieśniak, lewą ręką gładząc uspokajająco ptaka. Mówiąc to, spojrzał na mężczyznę otulonego w biały kawał lnu i nagle doznał szoku, Stał jak zahipnotyzowany, wpatrując się w trupio blade oblicze człowieka, który umarł. Rozpoznał tę trupio bladą, nieruchomą twarz, czarną brodę, szeroko otwarte, ponure, czarne oczy, z których uszło życie, i gładkie czoło pokryte ranami! A ponieważ był prostym, mało rozgarniętym wieśniakiem, ze zdumienia opadła mu szczęka, jak dziecku, które nie wie, jak się zachować.

— Nie lękaj się — powiedział człowiek w całunie. — Nie jestem duchem. Zdjęli mnie za wcześnie, więc powstałem. Ale jeśli mnie odnajdą, wszystko powtórzą od nowa...

W jego głosie słychać było nutę dawnego rozgoryczenia. Ludzie! Zwłaszcza ci, co dzierżą władzę! Tylko jedno potrafią! Martwym, obojętnym wzrokiem popatrzył w roziskrzone, ruchliwe oczy wieśniaka. Wieśniak struchlał, śmiertelna obojętność i dziwna, zimna stanowczość mówiącego obezwładniły go i zadał to jedno pytanie, którego najbardziej pragnął uniknąć:

— Czy chcesz, panie, ukryć się w mojej chacie?

— Chętnie tam wypocznę. Ale jeśli komukolwiek zdradzisz, gdzie jestem, wiesz, co cię czeka. Pójdziesz pod sąd.

— Nie zdradzę! Nikomu nic nie powiem! Pośpieszmy się, panie!

Rozejrzał się lękliwie, posępnie zastanawiając się nad tym, dlaczego z własnej, nieprzymuszonej woli naraża się na niebezpieczeństwo. Człowiek z pokaleczonymi nogami wszedł po wzniesieniu do gaju oliwnego i ruszył za stroskanym wieśniakiem, który przedzierał się szybko przez porastającą gaj zieloną pszenicę. Pod stopami, które umarły, czuł chłodną szorstkość młodych kłosów; było w nich życie. W pobliżu skał widział zaś jedwabiste, pokryte srebrzystym meszkiem anemony, których czerwone kielichy lekko opadały w dół. One również należały do świata żywych. A on w swoim świecie był sam, całkowicie sam. Wszystko, co go otaczało, stanowiło cząstkę świata, który nigdy nie umarł, świata, który porzucił, a raczej został zmuszony do porzucenia. Stracił wszelkie złudzenia i jedyne, co teraz czuł, to wielką przyprawiającą o mdłości pustkę.

Dotarli do glinianej chaty; wieśniak, zrezygnowany, przepuścił gościa przodem.

— Wejdź, panie! Wejdź! Nikt nas nie widział. Człowiek w białym całunie wszedł do izby, wnosząc z sobą dziwny zapach wonności, i stanął na twardym, ubitym klepisku. Wieśniak zamknął drzwi, po czym ruszył korytarzem na podwórze — ogrodzone wysokim płotem przed złodziejami — gdzie trzymał osła. Wciąż nękany niepokojem, ponownie przywiązał koguta za nogę. Człowiek o trupio bladej twarzy usiadł na macie przy palenisku; był zmęczony i półprzytomny, lecz mimo to słyszał, jak wieśniak szeptem rozmawia z żoną, która z dachu obserwowała powrót męża.

Wkrótce oboje weszli do izby i kobieta zakryła twarz. Nalała wody do dzbana, a na drewnianej misie położyła chleb oraz garść suszonych

— Jedz, panie — powiedział wieśniak. — Jedz. Nikt nas nie widział.

Gość nie miał apetytu. Ponieważ jednak znów był w świecie żywych, umoczył w wodzie kawałek chleba i włożył go do ust. Ale wszystko w nim umarło: nawet głód i łaknienie. Wrócił z zaświatów wbrew własnej woli, bez chęci do życia, jedynie z wszechpotężnym uczuciem pustki i rozczarowania w sercu. Ale gdzieś głęboko pod warstwą rozczarowania, głębiej, niż sięga świadomość, tkwiła w nim siła i stanowczość, której też zresztą nie pragnął.

Wieśniak z żoną stali w drzwiach obserwując go. Z przerażeniem patrzyli na okaleczone, chude i białe jak pergamin ręce oraz nogi przybysza, na drobne rany na jego martwym czole. Z przerażeniem wdychali duszny, wonny zapach, bijący od ciała. Widzieli też delikatne, śnieżnobiałe, dość kosztowne płótno, w które był spowity. Może to w istocie martwy król z dalekiej krainy grozy? — rozmyślali. Przybysz siedział zmarznięty i odległy myślami, jakby nadal pozostawał w krainie śmierci, a jego kruche, niemal przezroczyste ciało niczym egzotyczna roślina wydzielało osobliwą, aromatyczną woń.

Z trudem połknąwszy umoczony w wodzie kawałek chleba, mężczyzna podniósł oczy na parę wieśniaków. Widział ich takich, jakimi byli: prostymi, ograniczonymi ludźmi, bez odrobiny fantazji i odwagi. Stanowili jednak drobne, nieuniknione cząstki istniejącego świata. I choć nie byli szlachetni czy wspaniałomyślni, ze strachu ulitowali się nad nim.

Popatrzył na nich ciepło, świadom, że najlepiej zareagują na dobroć i odpowiedzą nieśmiałą dobrocią.

— Nie bójcie się — powiedział łagodnie. — Pozwólcie mi tu zostać. Nie będę was długo kłopotał. Wkrótce odejdę i więcej mnie nie zobaczycie. Proszę, nie lękajcie się. Z mojego powodu nie spotka was żadna krzywda.

Z miejsca mu uwierzyli, lecz strach ich nie opuścił.

— Zostań, panie, jak długo chcesz — oznajmili. — Odpoczywaj tu w spokoju!

Strach czaił się w ich oczach.

Przybysz podziękował im i wieśniak ruszył z osłem w pole. Słońce lśniło na niebie i w mrocznym, zamkniętym pomieszczeniu mężczyzna poczuł się tak, jakby znów znalazł się w grobowcu. Zwracając się więc do kobiety, rzekł:

— Wyjdę na powietrze.

Wieśniaczka zamiotła podwórze i wyniosła matę: mężczyzna wyciągnął się pod płotem w blasku porannego słońca. Rosnące przed domem pojedyncze drzewo figowe wypuszczało pierwsze zielone listki, które — niczym płomienie — strzelały w górę z martwej pustki podwórza ku wiosennemu niebu. Ale człowiek, który umarł, nie widział ich; leżał nieruchomo na słońcu, które jeszcze nie grzało zbyt silnie, pozbawiony woli życia i chęci do czegokolwiek. Chude nogi miał wyciągnięte, czarne, pachnące włosy opadały mu na wystające obojczyki, szczupłe, bezbarwne dłonie spoczywały wzdłuż ciała. Nie opodal kury gdakały i grzebały w ziemi, a schwytany i pozbawiony wolności kogutek stał skulony w kącie.

Wieśniaczka była przerażona. Co chwila wyglądała przez drzwi i nie widząc u mężczyzny żadnych oznak życia bała się, że umarł. Kiedy jednak słońce przygrzało, przybysz otworzył oczy i popatrzył na kobietę. A wtedy ogarnął ją lęk przed tym człowiekiem, który żył, lecz nic nie mówił.

Mężczyzna podniósł powieki i znów ujrzał świat, jasny jak lśniąca w słońcu tafla szkła. Ujrzał życie, w którym nie było już dla niego miejsca, życie toczące się poza nim, błękit nieba oraz nagie drzewo figowe wypuszczające młode, zielone pędy. Świat jasny i lśniący, do którego — pozbawiony woli istnienia — nie należał.

Ale był w tym świecie, nie umarł. Cały dzień przeleżał półprzytomny na podwórzu, a wieczorem udał się do chaty. Wieśniak wrócił z pola, lecz przerażony nie odzywał się. Mężczyzna zjadł na kolację trochę rozgotowanej fasoli, po czym umył ręce i w milczeniu położył się pod ścianą. Wieśniacy też milczeli, obserwując śpiącego gościa. Sen tak bardzo przypominał śmierć, że chętnie mu uległ.

Kiedy słońce wytoczyło się na niebo, ponownie ułożył się na macie pod płotem. Słońce było jedyną rzeczą, która go pociągała i miała na niego wpływ: znów chciał wdychać chłodne, poranne powietrze i widzieć nad głową blade niebo. Nadal nienawidził zamkniętych pomieszczeń. Akurat gdy wychodził na podwórze, rozległo się pianie. Lekko stłumione i cichsze niż zazwyczaj, wyrażało coś więcej niż smutną rezygnację — wyrażało wolę życia, a nawet jego triumf. Człowiek, który umarł, przez chwilę stał w drzwiach przyglądając się, jak mały, schwytany uciekinier stroszy pióra, wypręża się, po czym wyciąga szyję, otwiera dziób i ponownie pieje, rzucając wyzwanie śmierci. Buńczuczny okrzyk — choć przytłumiony niewolą — wzniósł się w powietrze. Człowiek, który umarł, przyjrzał się chłodnym okiem naturze i wszędzie dostrzegł potężną wolę istnienia: w burzliwych i drobnych grzebieniach fal, w pianie wyłaniającej się z błękitnej dali, w czarno-pomarańczowym kogutku, w zielonych, strzelających w górę niczym płomienie pędach figowca. Od wszystkich roślin i zwierząt biła moc i wiosenna żądza życia. Brały początek — niczym krucha piana — z błękitnej powodzi niewidzialnych pragnień, z niewidzialnego morza siły i w momencie pojawienia się były już barwne, namacalne, przemijające i niestrudzone w swym powrocie. Człowiek, który umarł, patrzył na odradzające się życie, ale nie widział już owej niezłomnej woli istnienia i trwania. Zamiast tego słyszał donośne, dźwięczne wyzwanie rzucone całemu światu.

Mężczyzna położył się; ciemne oczy, które umarły, były teraz szeroko otwarte, nieruchomo wpatrzone w przykład niezniszczalnej woli życia, jaki miał przed sobą. Ptak zaś odwrócił łebek i swoimi płaskimi, lśniącymi ślepkami zerknął na mężczyznę. Spoglądając przed siebie mężczyzna dostrzegał nie tylko pomarańczowo-czarne skrzydła, ale również krótką, wzburzoną falę życia, na której unosił się kogucik. Obserwował szybkie, nerwowe ruchy dzioba zbierającego z ziemi resztki jedzenia i małe, pełne życia oczka, bystre i czujne, o dumnym, pewnym siebie spojrzeniu; słyszał głos życia — triumfalne, buńczuczne pianie, choć nieco zduszone więzami niewoli, a także dziwną mowę życia, kiedy kogutek z wprawą naśladował gdakanie ulubionej kury znoszącej jajo — lecz i w tym gdakaniu dawało się wyczuć głuchy smutek wywołany uwięzią. Gdy w pewnej chwili rzucił ptakowi kawałek chleba, kogutek zaczął gruchać przymilnie, rozdziobując go dla swoich towarzyszek. Kury przybiegły szybko, łapczywie chwyciły okruchy i uciekły czym prędzej.

Zadowolony z siebie kogutek ruszył za nimi, ale po kilku krokach sznurek, który miał przywiązany do nogi, napiął się i ptak upadł. Znikła jego czupurność i nagle jakby zmalał; osowiały ukrył się w cieniu. Widać było, że jest młody: wprawdzie ogon połyskiwał mu pięknie, ale jeszcze nie osiągnął rozmiarów dorosłego koguta. Dopiero pod wieczór wstąpiło w ptaka nowe życie, pozwalając mu zapomnieć o wcześniej doznanym upokorzeniu. I kiedy kura, którą darzył szczególną sympatią, beztrosko, acz kusząco, podeszła bliżej, skoczył na nią z takim zapałem, że zatrzęsły mu się wszystkie pióra. Człowiek, który umarł, przyglądał się tym gwałtownym, energicznym ruchom, ale zamiast pochylonego nad kurą koguta, widział zachodzące na siebie fale w rozkołysanym oceanie życia. Zew życia wydał mu się silniejszy i bardziej nieodparty od zewu śmierci. W porównaniu z szaleńczą wolą istnienia, z jego nieposkromioną falą, śmierć była tylko marnym cieniem.

O zmierzchu wieśniak wrócił z osłem do domu.

— Panie! — zawołał. — Ludzie powiadają, że z ogrodu skradziono zwłoki, że grób jest pusty, a żołnierze, przeklęci Rzymianie, zostali odesłani! Kobiety lamentują w ogrodzie.

Człowiek, który umarł, popatrzył na tego, co nie umarł, i rzekł:

— Nie lękaj się. Nikomu nic nie mów, a będziemy bezpieczni.

Wieśniak poczuł ulgę.. Ubranie miał brudne i sprawiał wrażenie nierozgarniętego prostaka, w którym nigdy nie zapłonie choćby taki żar, jaki płonął w młodym, zniewolonym kogutku. Był pozbawiony wszelkich namiętności. Człowiek, który umarł, zadumał się nad nim: „Jaki jest sens, żeby go dźwigać w górę? Suchą ziemię orze się, żeby ją spulchnić, a nie po to, żeby podnieść. Niech ziemia pozostanie ziemska i daleka od nieba. Próbowałem ją podnieść. Ale niepotrzebnie się mieszałem. Lemiesze zniszczenia spustoszą ziemię judzką i życie tego wieśniaka zostanie wywrócone niczym gleba na zoranym polu. Ziemia zawsze będzie uprawiana. Ważna jest uprawa, a nie zbawianie...”

Popatrzył na wieśniaka ciepło i ze współczuciem, ale nie chciał już więcej ingerować w dusze tych, co żyją, tych, co nigdy nie umrą, lecz tylko zostaną zwróceni ziemi. „Niech wróci do niej, gdy wybije godzina śmierci jego, i niech nikt nie ingeruje, kiedy ona wezwie go do siebie”.

Tak więc człowiek okryty ranami pozwolił, żeby wieśniak odszedł, albowiem nie było w nim żadnego odrodzenia, i jedynie szepnął do siebie: „Udzielił mi gościny”.

O świcie, kiedy poczuł się lepiej, wstał i wolno, na obolałych nogach, wrócił do ogrodu. W ogrodzie został zdradzony i w ogrodzie pochowany. Minąwszy bujne wawrzyńce, w pobliżu skał ujrzał pochyloną nad grobowcem kobietę w niebiesko-żółtych szatach. Ponownie zajrzała do grobowca, który wyglądał jak wyciosana w skale nisza. Wewnątrz było pusto. Kobieta szlochała załamując ręce. Kiedy odwróciła się i spostrzegła przy Wawrzyńcach mężczyznę w bieli, wydała krótki okrzyk, gdyż wzięła go za szpiega, i zawołała:

— Zabrali go!

A on na to:

— Magdaleno!

Zachwiała się bliska omdlenia. Rozpoznała bowiem głos. Wtedy on znów przemówił:

— Magdaleno! Nie lękaj się. Nie umarłem. Zdjęli mnie za wcześnie, więc powróciłem do życia. Schroniłem się w chacie wieśniaka.

Oszołomiona rzuciła mu się do stóp, żeby je ucałować.

— Nie dotykaj mnie, Magdaleno. Nie można! Rany jeszcze mi się nie zagoiły i jeszcze nie przywykłem do ludzi.

Nie wiedząc, co czynić, rozpłakała się, a on rzekł:

— Chodź. Skryjmy się za krzakami, żeby nas nikt nie dojrzał.

Wstała, odziana w żółtą suknię i niebieski płaszcz, i ruszyła za nim pomiędzy drzewa. Usiadł pod mirtem i oświadczył:

— Nie całkiem jeszcze doszedłem do siebie. Powiedz, Magdaleno, cóż mam zrobić?

— Och, Panie! — zawołała. — Jak bardzo wszyscy cię opłakiwaliśmy! Czy powrócisz do nas?

— Co było, to minęło i należy do przeszłości — odparł. — Strumień płynie dopóty, dopóki pada deszcz, a później koryto wysycha. Życie, które wiodłem, skończyło się.

— A triumf, który odniosłeś? — spytała ze smutkiem.

— Triumfem jest to, że żyję. Przeżyłem swoją misję i nie chcę o niej myśleć. To też triumf. Wtrącałem się do cudzego życia, lecz to już mam za sobą, podobnie jak śmierć. Jestem człowiekiem, w dodatku dość młodym, Magdaleno; nie wkroczyłem jeszcze w wiek średni. Cieszę się, że tamto minęło. Było potrzebne. Ale cieszę się, że minęło, że przestałem się mieszać w życie innych. Umarł we mnie nauczyciel i zbawca; teraz mogę wieść normalny żywot, żyć na swój własny sposób. Słuchała go, ale nie do końca rozumiała sens jego słów. To, co mówił, sprawiało jej zawód.

— Ale wrócisz do nas? — spytała nalegająco. — Nie wiem, co uczynię. Może będę wiedział, kiedy wyzdrowieję. Jedno jest pewne: moja misja dobiegła końca, skończyłem z nauczaniem, a śmierć wybawiła mnie od własnego zbawienia. Och, Magdaleno, pragnę przeżyć po swojemu to życie, które zostało mi dane. Moje życie publiczne, pełne sławy i chwały, należy do przeszłości. Teraz mogę żyć normalnie, po cichu, nie sprowadzając na siebie zdrady. Przedtem chciałem, żeby mój zasięg był nieograniczony, i to przywiodło mnie do zguby. Wiem, że skrzywdziłem Judasza. Biedny Judasz. Umarłem i teraz znam kres swoich możliwości. Teraz mogę żyć, nie starając się zmieniać innych. Wiem bowiem, że mój zasięg kończy się na szerokości mych ramion, na długości mego kroku. Chciałem tulić do siebie tłumy — ja, który tak naprawdę nigdy nie otoczyłem ramieniem ani jednego człowieka. Ale Judasz i najwyżsi kapłani wybawili mnie od mojego zbawienia i już wkrótce będę mógł poddać się losowi niczym pływak morskim falom, kiedy zanurza się w nie o świcie.

— Zatem odtąd chcesz być sam, Panie? — spytała. — Więc twoja misja nic nie znaczyła? Była kłamstwem?

— Nie! Tak jak nie byli nim twoi dawni kochankowie. Znaczyli dla ciebie dużo, ale ty brałaś więcej, niż dawałaś. Potem przyszłaś do mnie, abym wybawił cię z rozpusty. Ja w swojej misji również nie znałem umiaru. Dawałem więcej, niż brałem, a to próżność, która prowadzi do zguby. Tak więc Piłat i najwyżsi kapłani wybawili mnie od nadmiaru dawania. Pamiętaj o umiarze, Magdaleno, bo życie bez umiaru jest formą śmierci.

Z goryczą dumała nad jego słowami: czuła wewnętrzną potrzebę dawania, dawania bez umiaru i bolało ją to, że zakazywał jej szczodrości. — Więc nie wrócisz do nas? Powstałeś tylko dla siebie?

Słysząc w głosie Magdaleny nutę sarkazmu, spojrzał na jej piękną twarz, na której wciąż malowało się żarliwe pragnienie, aby ją zbawił od tej rozpustnej kobiety, jaką niegdyś była. Potrzeba uwolnienia się od kapryśnej, samowolnej

Ewy, która kochała wielu i brała więcej, niż dawała, spowijała ją niczym gęsty obłok. Teraz cierpiała z innego powodu. Chciała dawać, nie biorąc nic w zamian. A to dla młodej istoty również było trudnym i okrutnym poświęceniem.

— Nie powstałem z grobu, aby do niego wracać. Kobieta podniosła wzrok; zobaczyła zmęczenie rysujące się na chudej, bladej twarzy, wyraz ogromnego rozczarowania w ciemnych oczach, a głębiej obojętność. Czując na sobie jej spojrzenie, mężczyzna szepnął:

— Teraz moi uczniowie będą pragnęli mej śmierci, gdyż powstałem inny, niż oczekiwali.

— Ale przyjdziesz do nas, Panie? Odwiedzisz tych, co cię kochają?

Roześmiał się cicho.

— Oczywiście. — Po czym spytał: — Czy możesz mi dać trochę pieniędzy? Chciałbym spłacić dług, który zaciągnąłem.

Miała niewiele, ale wręczyła mu je z radością.

— Powiedz, Magdaleno, czy mógłbym do ciebie przyjść? Zamieszkać w twoim domu?

Duże, niebieskie oczy rozbłysły dziwnym blaskiem.

— Teraz? — spytała triumfalnie.

A on, który od chwili zmartwychwstania wzdragał się przed jakimkolwiek triumfem, własnym czy cudzym, zląkł się.

— Nie — odparł. — Później, kiedy wy dobrzeję... kiedy przyzwyczaję się do siebie i swojego ciała.

Słowa te z trudem przeszły mu przez gardło. W głębi serca pojął, że nigdy nie pójdzie do Magdaleny, nigdy nie zamieszka w jej domu. Przestraszył go błysk triumfu w jej oczach — ta zachłanna potrzeba dawania. Kobieta szepnęła z błogim upojeniem:

— Wiesz, Panie, że wszystko bym ci ofiarowała.

— Nie! O nic nie proszę.

Znów ogarnęło go obrzydzenie do życia, które przedtem znał; potężne, przyprawiające o mdłości uczucie zawodu wstrząsnęło jego ciałem. Przykucnął bez sił pod krzakiem mirtu. Ale oczy miał otwarte. Kobieta przyjrzała mu się uważnie i nagle zobaczyła, że człowiek, z którym rozmawia, nie jest Mesjaszem. To nie Mesjasz zmartwychwstał. W siedzącym przed nią człowieku nie było entuzjazmu, nie było tej niezwykłej czystości, znikła też dawna, pełna zapału młodzieńczość. Umarł młody człowiek, a powstał mężczyzna w średnim wieku, zgorzkniały, wykazujący straszliwą obojętność i nieczułość, jakiej nie zdołałaby przełamać nawet miłość. Nie był to Pan, którego tak uwielbiała, młody, żarliwy zbawca jej duszy. Człowiek, z  którym rozmawiała, bardziej przypominał jej dawnych kochanków, lecz odznaczał się większą od nich obojętnością na sprawy ludzkie i mniejszą wrażliwością.

Bezgraniczne, nabożne uwielbienie, jakim go darzyła, zaczęło maleć. Człowiek, który powstał z zaświatów, oznaczał kres jej marzeń.

— Idź już — powiedział. — I nie dotykaj mnie, bom jeszcze nie wyzwolił się od śmierci. Wrócę tu trzeciego dnia. Jeśli chcesz, przybądź o świcie. Wtedy znów porozmawiamy.

Odeszła zmieszana i zrozpaczona. Jednakże w drodze do domu przestała myśleć o ponurej, gorzkiej rzeczywistości i ponownie ogarnęło ją zdumienie i radość, że Pan powstał z grobu i żyje. Mesjasz, zbawca, cudotwórca zmartwychwstał! Powstał niejako człowiek, lecz jako Bóg, którego nie wolno dotknąć i który powinien znajdować się teraz w niebie. Był to najwspanialszy, a zarazem najbardziej niesamowity ze wszystkich dokonanych przez niego cudów.

Po pewnym czasie człowiek, który umarł, zebrał w sobie dość sił, aby wstać, i wolno ruszył do chaty wieśniaka. Cieszył się, że wraca do tych prostych ludzi, z każdym krokiem oddalając się coraz bardziej od Magdaleny i swoich dawnych towarzyszy. Wieśniacy mieli w sobie bierność ziemi; wiedział, że pozwolą mu odpocząć i — przynajmniej przez jakiś czas — nie będą niczego od niego żądać.

Wieśniaczka wypatrywała go z dachu chaty. Bała się, że ich opuścił. Jego obecność działała na nią kojąco, jak łagodne wino. Pospiesznie zbiegła w dół, żeby otworzyć mu drzwi.

— Gdzie byłeś, panie? Dlaczego odszedłeś?

— Spacerowałem po ogrodzie i spotkałem znajomą, która dała mi trochę pieniędzy. Oto one.

Wyciągnął chudą dłoń, na której leżało kilka miedziaków — wszystko, co Magdalena mu ofiarowała. Oczy wieśniaczki zalśniły z radości, gdyż w domu się nie przelewało.

— Och, panie! Czy to naprawdę dla mnie?

— Weź je, niewiasto. Kupisz za to chleb, a chleb daje życie.

Położył się na podwórzu z uczuciem błogiej ulgi, że znów jest sam. Bo w towarzystwie wieśniaków mógł być sam, przyjaciele zaś nie zostawiliby go w spokoju. Świadom, że tu mu nic nie grozi, z sympatią przyglądał się młodemu kogutkowi, którego pianie, tak pełne werwy i chęci do życia, zawsze kończyło się nutą bezradności i upokorzenia. Tego dnia osioł stał pod dachem na podwórzu wymachując ogonem. Osłabiony chorobą śmierci za życia, człowiek, który umarł, zamknął oczy, odcinając się od otaczającego go świata.

Wkrótce wieśniaczka przyniosła mu wino z wodą oraz kilka słodkich ciastek; kiedy go obudziła, pożywił się trochę, nie dlatego, że głodny, ale dlatego, aby sprawić jej przyjemność. Dzień był upalny i gdy schyliła się podając mu jedzenie, zauważył, jak pod skromną, cienką tuniką kołyszą się jej piersi. Wiedział, że kobieta chce, by jej zapragnął, a była młoda i niebrzydka. Gdyby mógł, poczułby żądzę — on, który nigdy nie zaznał rozkoszy cielesnych. Ale nie mógł sobie na to pozwolić, chociaż podobało mu się jej miękkie, pochylone ciało. Musiał wystrzegać się cudzych myśli, cudzej świadomości. Ucieszyła się z pieniędzy i teraz oczekiwała czegoś więcej: tego, żeby ją objął, przytulił. Duszę miała twardą i zachłanną, ciało zaś chciwe i łapczywe, nie znające przyjemności dawania. Powiedział więc coś do niej łagodnie i ponownie zamknął oczy. Nie chciał wchodzić w skromne ciało tej kobiety, wnikać w jej ani czyjekolwiek inne  skromne życie. Odsunął się bez wahania.

Odkąd zmartwychwstał, zdał sobie sprawę, że ciało również ma własne życie — jedno skromne i prozaiczne, drugie wzniosłe i szlachetne. Przedtem był jak dziewica i wzbraniał się przed prozaiczną zachłannością ciała. Zrozumiał jednak, że dziewictwo też jest pewną formą zachłanności i że ciało powstaje po to, aby dawać i brać, brać i dawać niezachłannie, bezinteresownie. Zrozumiał, że powstał z grobu dla kobiety, której nieobce jest owo szlachetne i wzniosłe życie, dla kobiety niezachłannej w braniu i dawaniu, dla kobiety, z którą mógłby złączyć się cieleśnie. Ale ponieważ umarł, był teraz cierpliwy, świadom, że ma czas, całą wieczność. Nie paliło go żadne zachłanne pragnienie, żeby ofiarować siebie innym ani żeby od nich brać coś dla siebie. Tego nauczyła go śmierć. Wieczorem wieśniak powrócił z pola.

— Dziękuję, Panie, za pieniądze — rzekł. — Ale nie oczekiwaliśmy zapłaty. Wszystko, co mamy, jest twoje Panie.

Mężczyzna poczuł smutek, albowiem stał przed nim mały, chytry człowieczek, którego oczy błyszczały chciwością i nadzieją otrzymania dalszych, większych darów w podzięce za gościnę, jaką ofiarował. To prawda, przyjął do siebie gościa, nie żądając zapłaty i nie oczekując żadnej. Ale teraz biła od niego chciwość. Cóż, zdarzali się tacy ludzie. Toteż kiedy wieśniak chciał mu pomóc wstać, gdyż zapadła już noc, człowiek, który umarł, powstrzymał go.

— Nie dotykaj mnie, bracie. Jeszczem nie wstąpił do Ojca mego.

Słońce przyświecało coraz goręcej i młody kogutek coraz piękniej lśnił w jego blasku. Wieśniak często zmieniał przecierający się sznur u jego nogi, więc ptak wciąż pozostawał na uwięzi. Ale płomień życia płonął w nim tak silnie, że kogut co chwila spoglądał wyniośle na mężczyznę, który umarł. Mężczyzna zaś uśmiechał się do niego z sympatią..

— Tyś już na pewno wstąpił do ojca swego, który jest pośród ptaków — rzekł.

I kogutek odpowiedział mu pianiem.

Trzeciego dnia o świcie mężczyzna ruszył do ogrodu, rozmyślając nad różnicą między wzniosłym, szlachetnym życiem ciała a życiem marnym, prozaicznym, ograniczonym. Pogrążony w zadumie, minął krzewy wawrzynu i mirtu, które niczym kurtyna zasłaniały skalny grobowiec, gdy nagle ujrzał trzy niewiasty: Magdalenę, Marię, swoją matkę, oraz Joannę. Ujrzał je, a one jego, i w ich twarzach pojawił się strach.

Stał bez ruchu, nie zbliżając się, wiedząc, że przyszły po to, aby go z sobą zabrać. Nie miał zamiaru do nich wracać. Popatrzył na nie, blady w cieniu szarego, deszczowego poranka, i odwrócił się, by odejść, lecz Magdalena podbiegła do niego wołając:

— Ja ich nie przyprowadziłam! Same przyszły. Spójrz, Panie, przyniosłam ci pieniądze... Nie porozmawiasz z nami?

Dała mu kilka złotych monet, które przyjął pytając:

— Czy naprawdę mogę je wziąć? Będą mi potrzebne. A z wami nie mogę rozmawiać, Magdaleno, bom jeszcze nie wstąpił do Ojca mego. Muszę już iść.

— Och, Panie! Dokąd pójdziesz?

Widział, jak ze wszystkich sił stara się odnaleźć w nim człowieka, który umarł, człowieka, który niegdyś był młody i miał misję do spełnienia, który wiódł marny, prozaiczny żywot w czystości i strachu, dając wiele i nie biorąc nic w zamian.

— Do Ojca mego! — odparł.

— Zostawisz nas tak? Patrz, tam jest twoja Matka, Panie! — zawołała wskazując za siebie.

— Muszę wstąpić do Ojca mego — powtórzył, cofając się za wawrzyn, po czym odwróciły się i pośpiesznie odszedł. „Teraz należę tylko do siebie. Nie mam już uczniów, misji do spełnienia, ewangelii do głoszenia. Otóż to! Nie potrafię radzić sobie z własnym życiem, więc jakże mam zbawiać innych? Muszę nauczyć się żyć samotnie”.

Wrócił do domu wieśniaka i udał się na podwórze, po którym spacerował młody kogutek z przywiązanym do nogi sznurkiem. Człowiek, który umarł, nie pragnął towarzystwa ludzi, wolał być sam, albowiem w obecności innych czuł się samotny. Wkrótce promienie słońca oraz delikatny balsam wiosny wyleczyły mu rany; nawet ta najboleśniejsza, ziejąca aż w trzewiach rana po straconych bezpowrotnie złudzeniach, goiła się. Powoli też zanikała w nim potrzeba ludzi, mężczyzn i kobiet, owo gorączkowe pragnienie bycia z nimi i bycia zbawianym przez nich. Obiecał sobie, że w przyszłości będzie unikał wtrącania się w cudze życie, narzucania innym swojej woli.

„Starałem się pchnąć ich na słuszną ścieżkę życia, więc oni pchnęli mnie w ramiona śmierci — pomyślał w duchu. — Przymus zawsze się tak kończy. Zmuszany zabija zmuszającego. Nadszedł czas, abym był sam”.

Nie chodził już więcej do ogrodu, tylko leżał bez ruchu na podwórzu, wpatrując się w słońce; czasem o zmierzchu wyruszał do gaju oliwnego, gdzie spacerował między zieloną; pszenicą, która każdego słonecznego dnia rosła o szerokość dłoni, i rozmyślał:

„Jak to dobrze, że spełniłem swoją misję i nie muszę się już o nic kłopotać. Nareszcie mogę być sam i nie zajmować się życiem innych. Niech drzewo figowe nie rodzi owoców, jeśli nie chce, a bogaci niech cieszą się swoim bogactwem. Moje życie należy teraz tylko do mnie”.

Zielone pędy wypuściły liście, okrywając nagie drzewo figowe jasną, wiosenną zielenią. A pióra młodego kogutka, choć wciąż był trzymany na uwięzi, z każdym dniem coraz jaskrawiej lśniły w słońcu. Słońce zaś zachodziło z coraz większym przepychem na rozjarzonym złocistą czerwienią niebie. Człowiek, który umarł, dostrzegał to wszystko i myślał:

Słowo jest jak komar, który kąsa wieczorem. Słowa dręczą nas niczym komary, nawet w grobie nie ma od nich ucieczki. Lecz nie są w stanie przeniknąć poza grób. Zmartwychwstałem i teraz żyję tam, gdzie słowa już nie kąsają, gdzie powietrze jest czyste, gdzie nie ma potrzeby mówienia; żyję sam, we własnej skórze — granicy mego królestwa”.

Wyleczony z ran, cieszył się swoją nieśmiertelnością, życiem pozbawionym zmartwień. W grobie bowiem zrzucił z ramion brzemię zwane troską. Tam też pozostawił tę część samego siebie, która przejmowała się i troszczyła lub żądała posłuchu. Wyniósł inną część swojej istoty — nieczułą i obojętną, która wyzdrowiała, pokryła się nową skórą. Uśmiechnął się do siebie, a w jego uśmiechu była samotność, która także jest rodzajem nieśmiertelności.

I znów zatopił się w myślach:

„W milczeniu będę wędrował przed siebie i samotnie, trzymając się na uboczu, poznawał ten niezwykły, tętniący życiem świat. Cóż może być bardziej wspaniałego? Nie miałem dotąd okazji mu się przyjrzeć, byłem bowiem zbyt zaślepiony swoją misją. Teraz będę wędrował i odkrywał go, poznawał ten zaaferowany sobą, pełen życia świat, który niczego już ode mnie nie zażąda”.

I tak rozmawiając sam ze sobą doszedł do wniosku, że będzie podróżował jako lekarz. Wciąż miał w sobie moc uzdrawiania chorych, zarówno dorosłych jak i dzieci, których cierpienia budziły w nim litość. Obciął więc włosy i zgolił brodę na modłę lekarską i zadowolony uśmiechnął się. Kupił sandały, odpowiedni płaszcz i nakrycie głowy, które zasłoniło blizny na czole.

— Odchodzisz od nas, panie? — spytał wieśniak.

— Tak, nadszedł czas, abym powrócił między ludzi. — I wręczając mu złotą monetę, poprosił: — Daj mi tego kogutka, który uciekł od ciebie, a teraz żyje w niewoli. Będzie mi z nim raźniej.

Tak więc za złotą monetę wieśniak oddał młodego kogutka i nazajutrz o świcie człowiek, który umarł, wyruszył w obcy mu, niezwykły świat, żeby zakosztować w nim samotności. Przedtem za bardzo mieszał się w jego sprawy. Potem umarł. Teraz zaś zamierzał do niego powrócić i wieść samotny żywot. Opuszczając chatę wieśniaka nie wyruszał jednak sam; pod pachą niósł kogutka, który radośnie trzepotał ogonem i z ożywieniem wyciągał szyję: on też po raz pierwszy zapuszczał się w wielki, niezwykły świat i jego drobne ciało drżało z podniecenia. Żona wieśniaka uroniła kilka łez, ale po chwili, jak to wieśniaczka, udała się z powrotem do chaty, żeby nacieszyć się widokiem złota. Miała wrażenie, że błyszczy cudownym blaskiem.

Człowiek, który umarł, wędrował przed siebie.

Na niebie świeciło słońce. Szedł rozglądając się z zaciekawieniem; w pewnym momencie przystanął, żeby przepuścić zdążającą w kierunku miasta karawanę, i znów się zadumał:

„Jakże dziwny, jakże niezwykły jest ten świat! Czysty, a zarazem brudny! Ja jestem taki sam, choć trzymam się na uboczu. Cóż za różnorodność! Dlaczego chciałem, żeby wszystko było jednakie? Po co wygłaszałem te kazania? Och, żałuję tego. Kazanie znacznie szybciej niż psalm czy pieśń zsycha się jak błoto i zatyka ujście źródła. Popełniłem duży błąd. Stracono mnie właśnie za prawienie kazań. Ale nieskutecznie, bo powstałem z grobu, samotny, i odziedziczyłem tę ziemię, gdyż niczego od niej nie żądam. Będę sam pośród wrzawy życia; zawsze i wszędzie będę sam. Ciebie, mój kogutku, pozostawię gdzieś w tej wrzawie, byś płynął na swej własnej fali. Jakiż bije od ciebie żar! Nie martw się, wkrótce będziesz ganiał za kurami. Może kiedyś, pewnego dnia, spotkam kobietę, która zbudzi z odrętwienia moje zmartwychwstałe ciało, lecz zostawi mi mą samotność. Zamarły we mnie pragnienia i wszystko jest mi obce, obojętne. Ale czy to można wiedzieć? Czy można znać życie? Na przykład taki kogutek, niby dumnie samotny, a przecież ulega wabieniu kur. Udam się do tej wioski na wzgórzu; jestem zmęczony i osłabiony i pragnę o wszystkim zapomnieć”.

Powodowany chęcią odpoczynku, lekko przyspieszył kroku, wyprzedzając dwóch mężczyzn, którzy szli wolno, pogrążeni w rozmowie. Ponieważ zaś stąpał cicho, usłyszał, że mówią o nim. Ich wygląd wydał mu się znajomy; tak, znał ich w swoim -poprzednim życiu, w którym miał do spełnienia misję. Skinął im na powitanie, ale nie wyznał, kim jest, więc nie rozpoznali go w półmroku.

— Cóż stało się z tym, który chciał by.ć królem i którego skazano na śmierć?

Przyjrzeli mu się podejrzliwie.

— Czemu o niego pytasz?

— Bo znałem go i często o nim myślę.

— Zmartwychwstał — odparli.

— Czyżby? I gdzie przebywa, co robi?

— Nie wiemy, bo tego nam nie zdradzono. Ale jedno jest pewne: powstał i wkrótce wstąpi do Ojca swego.

— A gdzież jest Ojciec jego?

— Czyżbyś nie wiedział? Musisz zatem być poganinem. Ojciec jego jest w niebie, wysoko ponad chmurami i sklepieniem niebieskim.

— Doprawdy? Więc jakże on tam wstąpi?

— Jak powiedział prorok Eliasz, wstąpi w chwale.

— Do nieba?

— Do nieba.

— Więc tylko duch jego zmartwychwstał?

— Nie, także i ciało.

— I wzniesie swe ciało do nieba?

— Weźmie je do siebie Ojciec, który jest w niebie.

Człowiek, który umarł, zamilkł, gdyż nie miał nic więcej do powiedzenia, a wiedział, że ze słów rodzą się dalsze słowa, które są jak komary. Ale jeden z mężczyzn spytał:

— Dlaczego wędrujesz z kogutem?

— Bom jest uzdrowicielem, a ten ptak ma moc. — Nie jesteś zatem wierzący?

— Przeciwnie! Wierzę, że ptak ten ma w sobie moc i życie.

Dalej szli w milczeniu: człowiek, który umarł, wyczuł, że ta odpowiedź nie spodobała się jego rozmówcom. Uśmiechnął się w duchu, świadom tego, jak groźni są ludzie o ciasnych umysłach, którzy odmawiają bliźnim prawa do inności. Kiedy zbliżyli się do skraju wioski, przystanął i — wciąż skryty w zmroku — przemówił dawnym głosem:

— Nie poznajecie mnie?

A oni zawołali w bojaźni:

— Panie!

— Tak, to ja — rzekł śmiejąc się cicho, po czym szybko skręcił w boczną dróżkę i znikł, zanim się spostrzegli.

Wszedł do gospody, przed którą stały osły, i poprosił, aby usmażono mu kilka placków. Najedzony położył się spać pod krytym słomą daszkiem; Rano obudziło go głośne pianie oraz wtórujący mu — tuż nad jego głową — głos młodego kogutka. Otworzył oczy i zobaczył miejscowego koguta, który zbliżał się nastroszony na czele sporej gromadki kur. Młody kogucik rzucił się na niego i rozpoczęła się walka. Właściciel gospody przybiegł ratować swojego ptaka, ale człowiek, który umarł, powstrzymał go.

— Jeśli mój kogut zwycięży, dam ci go — powiedział. — Jeśli przegra, będziesz go  miał na kolację.

Walka była zacięta i gdy wreszcie młody kogut pokonał starego, człowiek, który umarł, rzekł:

— Przynajmniej tyś znalazł swoje królestwo i towarzyszki, które zaspokoją potrzeby twego ciała. Twoja samotność nabierze nowej świetności, sprawi to ich powab.

Zostawił kogutka i ruszył przed siebie, zapuszczając się coraz dalej w niezwykły świat, w ogromny labirynt pułapek i pokus. I tak wędrując, zadał sobie ostatnie pytanie:

— Od czego chciałem zbawić ten nieskończony wir życia? W co go przemienić?

Szedł własną drogą, samotnie, nie mogąc się nadziwić temu, co widzi, a wszędzie dokoła widział dziwne powikłania namiętności i okoliczności oraz przymus, na każdym kroku przerażający koszmar przymusu. Paniczny strach przed śmiercią czynił z ludzi szaleńców. I człowiek; który umarł, zrozumiał, że musi być w ciągłym ruchu, bo jeśli gdziekolwiek się zatrzyma, ludzie omotają go swym strachem, swoimi żądaniami. Nie mógł się niczego tknąć, bo wszyscy, opanowani manią utwierdzania się w własnej racji, chcieli zadać mu przymus, pogwałcić jego samotność. W każdym mieście, w każdej społeczności i w każdym domu panował istny obłęd przymuszania wszystkich do wszystkiego. Mężczyźni i kobiety, zdjęci egoistycznym strachem przed nicością, w równym stopniu ulegali szaleństwu. Przypomniał sobie czasy własnej misji, kiedy sam starał się przymuszać ludzi do miłowania bliźnich, i na myśl o tym poczuł nawrót mdłości. Uświadomił sobie bowiem, że każdy kontakt z drugim człowiekiem pociąga za sobą próbę wywarcia jakiegoś przymusu, choćby delikatnego, ale zawsze przymusu. On sam został przymuszony do śmierci. Stare rany otworzyły mu się na nowo i człowiek, który umarł, spojrzał na świat z obrzydzeniem, lękając się jego okrutnych sposobów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej