Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

ANDRZEJA TRZYCIESKIEGO WIERSZ NA ŚMIERĆ JANA KOCHANOWSKIEGO

Löwenfeld Raphael

Dnia 22 sierpnia 1584 r. umarł Jan z Czarnolasu na konwokacyi w Lublinie (Bielski str. 1522). Mimo słabości fizycznej wybrał się poeta na sejm, aby w imieniu przyjaciół krewnego swego przemówić do Stefana Batorego, "W miesiącu listopadzie (1583) przyszła nowina z Turek, że Podlodowskiego herbu Janina (którego król do Turek słał) Turcy w Karweserze w nocy najechawszy poimali i wszystko przy nim pobrali, a potym na lesie zabili, co (rozumiem) na zaprzą uczyniono i na łotrostwo zegnano, przeto, że się wojsku tureckiemu, które szło do Persyi a było dosyć nędzne, przypatrował, więc też kilkanaście koni na schwał dobrych arabskich królowi wiódł, na których się często po Konstantynopolu przejeżdżał." Nim zaś na poetę przyszła kolej, nim mógł stanąć w obronie prawa międzynarodowego, apopleksyą tknięty umarł śród wspaniałego zgromadzenia, które się zebrało, aby sądzić sprawę Zborowskich.

Było tam mnóstwo senatorów, "był ksiądz arcybiskup lwowski, było biskupów kilka, wojewód, kasztelanów niemało, był kanclerz i marszałek koronny." Śmierć poety niezmierne wywarła wrażenie. Kochanowski bowiem jednogłośnie był uznany za poetę, "jakiego Polska jeszcze nie miała" i z pierwszemi osobistościami w kraju łączyła go bliska przyjaźń.

Nic więc dziwnego, że nad mogiłą jego zanucili pieśni żałosne w imieniu całego narodu ci, co byli rzeczywistymi jego przedstawicielami, i ci, którzy się mieli za takowych. Znane są piękne żale nagrobne Klonowicza i wiersze łacińskie okrzyczanego w owym czasie wierszoklety Niegoszewskiego. O poemacie Trzycieskiego na śmierć wielkiego poety nie znaleźliśmy nigdzie wzmianki. Od czasów Juszyńskiego historycy literatury polskiej powtarzają za wspomnianym autorem "Dykcyonarza poetów polskich," że Andrzej Trzycieski "umarł przed rokiem 1584" (II, 265). Karol Mecherzyński nie wymieniając źródła, z którego czerpał wiadomość, podaje rok 1583 jako rok śmierci Trzycieskiego (zob. "Ateneum" 1876, miesiąc sierpień).

Gdyby data ta miała być rzetelna, nie mógłby naturalnie Trzycieski napisać pieśni żałobnej na śmierć zmarłego w roku 1584 Jana.

Lecz manuskrypt, będący w posiadaniu pana Żegoty Paulego, nie pozostawia najmniejszej wątpliwości, że znajdujący się w nim wiersz łaciński pod tytułem: "Andreae Tricesii equitis Poloni Threnodia in funere Joannis Cochanovii" — jest rzeczywiście pióra wymienionego poety. Sądzę z zewnętrznej formy tego manuskryptu, że wiersz ten przepisano z drukowanej broszurki. W każdym razie jest on mało znany lub wcale nie znany. Mecherzyński gdyby go znał, nie omieszkałby wspomnieć o nim, tym bardziej, że musiałby się zastanowić nad przyjętą dotychczas datą śmierci Trzycieskiego.

Wiersz ten zasługuje na uwagę z kilku względów: jako świadectwo ogólnego uznania dla Kochanowskiego i wrażenia, jakie wywarła nagła jego śmierć, a niemniej jako nieznane dzieło poety, który był poniekąd poprzednikiem Jana, jak to sam autor "Odprawy posłów" przyznaje (El. III, 13):

Reius eandem Institit ante vlam, nec renuente Deo....
Concinit acceptos superis Tricesius hynmos,
Linguarum praestans cognitione trium.

.... już mię Rej poprzedził...
On najprzód ze skłonnym Febem te skały prześledził...
I Trzycieski natchniony śpiewa hymn nadobny,
W trojakich mowach obcych jednako sposobny...

Trzycieski znany jako ruchliwy poplecznik kalwinizmu, jako biograf Reja, cieszył się nietylko nadzwyczajnem uznaniem lecz i przyjaźnią Jana Kochanowskiego. Za dowód pierwszego służy oprócz wymienionej wyżej elegii epigramat łaciński, umieszczony w Foricoeniach, który brzmi w tłómaczeniu Kondratowicza:

Trzycieski! twoje rymy — upominek drogi,
Wyżej je nad klejnoty, nad złoto cenimy,
Lecz mój dom niedostatni, mój sprzęt za ubogi,
Więc ci chyba rymami zapłacę za rymy.
Niższe wprawdzie od twoich — bo z natury szykiem
Nie być gęsi łabędziem, jaskółce słowikiem.
O bliskiej Kochanowskiego przyjaźni z Trzycieskim świadczy fraszka następująca:

DO ANDRZEJA TRZYCIESKIEGO.

Bogżeć zapłać, Jędrzeju! żeś mię dziś upoił,
Boś we mnie niespokojne troski upokoił,
Które mi serce gryzły, jako to być musi,
Gdy człowieka niewdzięczność opętana dusi.,
Wiem dobrze, że niedługo ze mną tej rozkoszy,
Bo to wszytko po chwili trzeźwią myśl rozproszy —
Ale witaj mi ta noc wolna od frasunku!

Koniec wersji demonstracyjnej.